Trách Nhiệm Bồi Thường Thiệt Hại Do Vi Phạm Quyền Lợi Của Người Tiêu Dùng

Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm quyền lợi của người tiêu dùng là một vấn đề quan… 95 trang · Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh · 2022.

• Tác giả: Cao Nguyễn Bảo Liên
• Người hướng dẫn: ThS. Lê Hà Huy Phát
• Trường học: Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật Dân sự
• Đề tài: Trách Nhiệm Bồi Thường Thiệt Hại Do Vi Phạm Quyền Lợi Của Người Tiêu Dùng
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI DO VI PHẠM QUYỀN LỢI CỦA NGƯỜI TIÊU DÙNG
• 1.1. Khái quát trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm quyền lợi của người tiêu dùng
• 1.2. Khái niệm trách nhiệm bồi thường thiệt hại
• 1.3. Khái niệm vi phạm quyền lợi của người tiêu dùng
• 1.4. Khái niệm trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm quyền lợi của người tiêu dùng. Đặc điểm của trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm quyền lợi của người tiêu dùng
• 1.5. Căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm quyền lợi của người tiêu dùng
• 1.5.1. Có thiệt hại thực tế xảy ra cho người tiêu dùng
• 1.5.2. Có hành vi sản xuất, kinh doanh hàng hoá, dịch vụ không đảm bảo chất lượng là hành vi trái pháp luật gây thiệt hại cho người tiêu dùng
• 1.5.3. Có mối quan hệ nhân quả giữa hành vi trái pháp luật gây thiệt hại và thiệt hại xảy ra đối với người tiêu dùng
• 1.6. Chủ thể trong quan hệ bồi thường thiệt hại do vi phạm quyền lợi của người tiêu dùng
• 1.6.1. Chủ thể chịu trách nhiệm bồi thường
• 1.6.2. Chủ thể được bồi thường
• 1.7. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. THỰC TIỄN ÁP DỤNG PHÁP LUẬT VỀ TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI DO VI PHẠM QUYỀN LỢI CỦA NGƯỜI TIÊU DÙNG - NHỮNG BẤT CẬP VÀ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT
• 2.1. Thực trạng áp dụng trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm quyền lợi người tiêu dùng
• 2.2. Những bất cập trong nội dung quy định pháp lý và thực tiễn áp dụng trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm quyền lợi người tiêu dùng
• 2.2.1. Về văn bản pháp luật
• 2.2.2. Bất cập khi quy định chủ thể chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại
• 2.2.3. Quy định yếu tố lỗi chưa có sự đồng bộ
• 2.2.4. Về thực tiễn áp dụng
• 2.2.4.1. Khó khăn trong việc phân định nghĩa vụ chứng minh thiệt hại
• 2.2.4.2. Khó khăn khi xác định hành vi trái pháp luật gây thiệt hại
• 2.3. Kiến nghị hoàn thiện pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng
• 2.3.1. Kiến nghị hoàn thiện các quy định pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng
• 2.3.2. Hoàn thiện quy định về trình tự, thủ tục tố tụng tại Toà án
• 2.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng

Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm quyền lợi của người tiêu dùng là một vấn đề quan trọng trong pháp luật hiện hành. Nó không chỉ bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người tiêu dùng mà còn nâng cao trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân kinh doanh. Theo Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, trách nhiệm này được quy định rõ ràng nhằm đảm bảo rằng người tiêu dùng có thể yêu cầu bồi thường khi quyền lợi của họ bị xâm phạm. Việc hiểu rõ về trách nhiệm bồi thường thiệt hại sẽ giúp người tiêu dùng tự bảo vệ mình tốt hơn trong môi trường kinh doanh hiện nay.

1.1. Khái niệm trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong pháp luật

Trách nhiệm bồi thường thiệt hại được hiểu là nghĩa vụ của tổ chức, cá nhân vi phạm phải bồi thường cho người tiêu dùng khi có thiệt hại xảy ra. Điều này bao gồm cả thiệt hại về vật chất và tinh thần. Theo quy định của pháp luật, trách nhiệm này phát sinh khi có hành vi vi phạm quyền lợi của người tiêu dùng, dẫn đến thiệt hại thực tế cho họ.

1.2. Đặc điểm của trách nhiệm bồi thường thiệt hại

Trách nhiệm bồi thường thiệt hại có những đặc điểm riêng biệt. Đầu tiên, nó mang tính chất pháp lý, nghĩa là được quy định bởi pháp luật. Thứ hai, trách nhiệm này chỉ phát sinh khi có thiệt hại thực tế xảy ra. Cuối cùng, có mối quan hệ nhân quả giữa hành vi vi phạm và thiệt hại xảy ra, điều này là rất quan trọng trong việc xác định trách nhiệm.

II. Những thách thức trong việc thực hiện trách nhiệm bồi thường thiệt hại

Mặc dù pháp luật đã quy định rõ ràng về trách nhiệm bồi thường thiệt hại, nhưng việc thực hiện vẫn gặp nhiều khó khăn. Một trong những thách thức lớn nhất là việc chứng minh thiệt hại. Người tiêu dùng thường gặp khó khăn trong việc thu thập chứng cứ để chứng minh thiệt hại mà họ đã phải gánh chịu. Hơn nữa, nhiều doanh nghiệp không có đủ khả năng tài chính để bồi thường, dẫn đến việc người tiêu dùng không nhận được bồi thường hợp lý.

2.1. Khó khăn trong việc chứng minh thiệt hại

Người tiêu dùng thường phải đối mặt với nhiều khó khăn trong việc chứng minh thiệt hại mà họ đã phải chịu. Điều này bao gồm việc thu thập hóa đơn, chứng từ và các tài liệu liên quan. Nếu không có đủ chứng cứ, yêu cầu bồi thường có thể bị từ chối.

2.2. Khó khăn trong việc xác định chủ thể chịu trách nhiệm

Trong nhiều trường hợp, việc xác định ai là người chịu trách nhiệm bồi thường cũng gặp khó khăn. Có thể có nhiều bên liên quan trong một vụ việc, và việc xác định ai là người vi phạm quyền lợi của người tiêu dùng không phải lúc nào cũng rõ ràng.

III. Phương pháp giải quyết trách nhiệm bồi thường thiệt hại hiệu quả

Để giải quyết vấn đề trách nhiệm bồi thường thiệt hại, cần có những phương pháp hiệu quả. Một trong những phương pháp quan trọng là nâng cao nhận thức của người tiêu dùng về quyền lợi của họ. Ngoài ra, cần có sự hỗ trợ từ các cơ quan chức năng trong việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

3.1. Nâng cao nhận thức của người tiêu dùng

Người tiêu dùng cần được trang bị kiến thức về quyền lợi của mình và cách thức yêu cầu bồi thường khi quyền lợi bị xâm phạm. Các tổ chức bảo vệ người tiêu dùng có thể đóng vai trò quan trọng trong việc này.

3.2. Tăng cường sự hỗ trợ từ cơ quan chức năng

Các cơ quan chức năng cần có những biện pháp mạnh mẽ hơn trong việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Điều này bao gồm việc xử lý nghiêm các hành vi vi phạm và tạo điều kiện thuận lợi cho người tiêu dùng trong việc yêu cầu bồi thường.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về trách nhiệm bồi thường thiệt hại

Nghiên cứu về trách nhiệm bồi thường thiệt hại đã chỉ ra rằng nhiều người tiêu dùng vẫn chưa nhận được bồi thường hợp lý khi quyền lợi của họ bị xâm phạm. Các vụ việc vi phạm quyền lợi người tiêu dùng vẫn diễn ra phổ biến, cho thấy cần có những biện pháp cải thiện trong thực tiễn.

4.1. Thực trạng bồi thường thiệt hại trong thực tiễn

Thực trạng cho thấy nhiều vụ việc vi phạm quyền lợi người tiêu dùng không được giải quyết thỏa đáng. Người tiêu dùng thường không biết cách yêu cầu bồi thường hoặc không có đủ chứng cứ để chứng minh thiệt hại.

4.2. Kết quả nghiên cứu và kiến nghị

Kết quả nghiên cứu cho thấy cần có những cải cách trong quy định pháp luật và thực tiễn áp dụng để bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng tốt hơn. Các kiến nghị bao gồm việc hoàn thiện quy định về trách nhiệm bồi thường và tăng cường sự hỗ trợ từ các cơ quan chức năng.

V. Kết luận và tương lai của trách nhiệm bồi thường thiệt hại

Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm quyền lợi người tiêu dùng là một vấn đề quan trọng trong pháp luật hiện hành. Việc hoàn thiện quy định và thực tiễn áp dụng sẽ giúp bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng tốt hơn trong tương lai. Cần có sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng, tổ chức bảo vệ người tiêu dùng và chính người tiêu dùng để đạt được hiệu quả cao nhất.

5.1. Tương lai của trách nhiệm bồi thường thiệt hại

Trong tương lai, cần có những cải cách mạnh mẽ trong quy định pháp luật để bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng tốt hơn. Điều này bao gồm việc nâng cao trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân kinh doanh trong việc đảm bảo chất lượng hàng hóa và dịch vụ.

5.2. Vai trò của các tổ chức bảo vệ người tiêu dùng

Các tổ chức bảo vệ người tiêu dùng sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao nhận thức và hỗ trợ người tiêu dùng trong việc yêu cầu bồi thường. Họ cần được trang bị đầy đủ kiến thức và nguồn lực để thực hiện nhiệm vụ này.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp cử nhân luật của tác giả Cao Nguyễn Bảo Liên được thực hiện trong bối cảnh Việt Nam hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, đặc biệt là việc thực thi các Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như Hiệp định thương mại tự do giữa Việt Nam và Liên minh châu Âu (EVFTA) và Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP). Sự phát triển của nền kinh tế thị trường mang lại sự đa dạng về chủng loại, mẫu mã hàng hóa cho người tiêu dùng, nhưng đồng thời gia tăng các hành vi cạnh tranh không lành mạnh và gian dối thương mại. Tình trạng sản xuất, kinh doanh hàng giả, hàng kém chất lượng diễn biến phức tạp, gây thiệt hại nghiêm trọng đến tính mạng, sức khỏe, tài sản và quyền lợi hợp pháp của người tiêu dùng. Bối cảnh này càng trở nên cấp bách sau giai đoạn dịch bệnh Covid-19 bùng phát (cuối năm 2019 - 2020), khi chuỗi cung ứng hàng hóa đứt gãy, dẫn đến hiện tượng đầu cơ, tích trữ và phát tán sản phẩm không bảo đảm tiêu chuẩn an toàn.

Mặc dù hệ thống pháp luật đã từng bước ghi nhận cơ chế bảo vệ người tiêu dùng từ Pháp lệnh Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 1999 đến Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2010, việc thực thi chế định trách nhiệm bồi thường thiệt hại trên thực tế vẫn bộc lộ nhiều điểm nghẽn. Sự thiếu tương thích giữa các văn bản quy phạm pháp luật như Bộ luật Dân sự năm 2015, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2010 và Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa năm 2007 (sửa đổi, bổ sung năm 2018) khiến quá trình giải quyết khiếu nại, khởi kiện của người tiêu dùng gặp nhiều rào cản.

Khóa luận xác định ba mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Xác định rõ về mặt lý luận các quy định của pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm quyền lợi người tiêu dùng; làm rõ quyền và nghĩa vụ của các bên liên quan (nhà sản xuất, nhập khẩu, phân phối, bán hàng và người tiêu dùng); đánh giá mức độ bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng của pháp luật hiện hành.
2. Nêu bật các bất cập tồn đọng từ thực tiễn áp dụng; phân tích nguyên nhân và đánh giá việc vận dụng pháp luật của các cơ quan, tổ chức có thẩm quyền khi giải quyết bồi thường cho người tiêu dùng.
3. Đề xuất hệ thống giải pháp khắc phục thực trạng và kiến nghị sửa đổi, hoàn thiện hành lang pháp lý về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm quyền lợi của người tiêu dùng.

Đối tượng nghiên cứu của khóa luận là hệ thống quy định pháp luật thực định và thực tiễn áp dụng chế định bồi thường thiệt hại trong trường hợp hàng hóa không bảo đảm chất lượng gây thiệt hại. Phạm vi nghiên cứu giới hạn ở các văn bản pháp luật dân sự và chuyên ngành của Việt Nam (trọng tâm là Bộ luật Dân sự năm 2015, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2010, Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa năm 2007 sửa đổi năm 2018) cùng các bản án, vụ việc điển hình phát sinh trong thực tế xét xử tại Việt Nam tính đến tháng 7 năm 2022.

Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu pháp lý

Khóa luận được xây dựng dựa trên nền tảng lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin về duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp với các quan điểm của Đảng và Nhà nước về hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và bảo vệ bên yếu thế trong giao dịch dân sự.

Khung pháp lý nền tảng được tác giả khai thác bao gồm:

• Bộ luật Dân sự năm 2015 (các điều 351, 432, 584, 585, 608) quy định về trách nhiệm dân sự, chất lượng tài sản mua bán, căn cứ phát sinh và nguyên tắc bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng.
• Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2010 (các điều 3, 13, 23, 42) quy định định nghĩa người tiêu dùng, trách nhiệm của bên thứ ba trong cung cấp thông tin, trách nhiệm bồi thường do hàng hóa có khuyết tật và nghĩa vụ chứng minh tại Tòa án.
• Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa năm 2007 (sửa đổi, bổ sung năm 2018, trọng tâm là Điều 61 về điều kiện bồi thường thiệt hại).
• Luật Tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật năm 2006; Luật Quảng cáo năm 2012 (sửa đổi năm 2018); Pháp lệnh Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 1999 và Bộ luật Dân sự các thời kỳ (1995, 2005).

Về phương pháp nghiên cứu, tác giả vận dụng hai phương pháp chủ đạo:

• Phương pháp phân tích - tổng hợp: Mổ xẻ các điều luật quy định về trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, phân tích mối quan hệ giữa hành vi vi phạm chuẩn mực an toàn sản phẩm và thiệt hại thực tế của người tiêu dùng, từ đó khái quát hóa thành các kết luận khoa học pháp lý.
• Phương pháp đánh giá và luật học so sánh: Đánh giá tính hợp lý, khả thi và hiệu quả của các quy phạm khi đi vào đời sống tư pháp; đồng thời đối chiếu quy định của Việt Nam với chuẩn mực quốc tế và pháp luật các quốc gia/vùng lãnh thổ như Hoa Kỳ, Pháp, Anh, Nhật Bản, Malaysia, Thái Lan, Ấn Độ, Đài Loan và Chỉ thị của Cộng đồng Châu Âu (ECD).

Nguồn dữ liệu của đề tài bao gồm các văn bản quy phạm pháp luật thực định; giáo trình chuyên khảo của Trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh; công trình nghiên cứu của các chuyên gia pháp lý (GS.TS. Đỗ Văn Đại, PGS.TS. Phùng Trung Tập); số liệu báo cáo từ Sách trắng Thương mại điện tử Việt Nam năm 2021 của Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số - Bộ Công thương; cùng các bản án thực tế được công khai bởi Tòa án nhân dân các cấp (Hà Nội, Bến Tre, Hải Dương, Hòa Vang).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Một số vấn đề lý luận về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm quyền lợi của người tiêu dùng

Chương 1 tập trung làm rõ bản chất pháp lý của trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm quyền lợi người tiêu dùng như một nhánh đặc thù của chế định trách nhiệm dân sự. Tác giả phân tích sự giao thoa và khác biệt giữa trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong hợp đồng (Điều 351 Bộ luật Dân sự năm 2015) và trách nhiệm ngoài hợp đồng (Chương XX Bộ luật Dân sự năm 2015), nhấn mạnh rằng việc bồi thường ngoài hợp đồng nhằm mục đích bù đắp tổn thất và chấm dứt quan hệ nghĩa vụ, thay vì duy trì nghĩa vụ thực hiện hợp đồng.

Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng có ba đặc điểm cốt lõi:

1. Phát sinh trực tiếp từ hành vi xâm hại quyền, lợi ích hợp pháp mà không phụ thuộc vào thỏa thuận hợp đồng trước đó.
2. Yếu tố lỗi không còn là điều kiện bắt buộc để phát sinh trách nhiệm bồi thường theo Khoản 1 Điều 584 Bộ luật Dân sự năm 2015.
3. Phạm vi bồi thường bao gồm cả tổn thất vật chất (toàn bộ và kịp thời) lẫn tổn thất về tinh thần (viện dẫn Điều 709, 710 Bộ luật Dân sự Nhật Bản năm 1896 và Bản án số 03/2022/DS-ST ngày 20/01/2022 của TAND huyện Hòa Vang chấp nhận bồi thường tổn thất tinh thần bằng 70 lần mức lương cơ sở).

Để xác định tư cách chủ thể được bảo vệ, tác giả tổng hợp và so sánh định nghĩa "người tiêu dùng" giữa pháp luật Việt Nam và một số quốc gia, vùng lãnh thổ:

Quốc gia / Vùng lãnh thổ / Văn bản	Tiêu chí xác định người tiêu dùng	Phạm vi chủ thể	Mục đích sử dụng
Việt Nam (Khoản 1 Điều 3 Luật BVQLNTD 2010)	Người mua, sử dụng hàng hóa, dịch vụ	Cá nhân, gia đình, tổ chức	Tiêu dùng, sinh hoạt
Thái Lan (Điều 3 Luật BVNTD 1979)	Người mua, sử dụng dịch vụ, người được chào hàng/đề nghị mua	Cá nhân, tổ chức	Tiêu dùng
Malaysia (Khoản 1 Điều 3 Luật BVNTD 1999)	Người mua hoặc sử dụng hàng hóa, dịch vụ	Cá nhân, gia đình	Tiêu dùng cá nhân; loại trừ mục đích thương mại, sản xuất lại
Ấn Độ (Khoản 7 Điều 2 Luật BVNTD 2019)	Người mua/sử dụng hàng hóa có trả tiền, trả chậm, offline hoặc online	Cá nhân	Tiêu dùng; loại trừ mục đích thương mại (trừ tự kinh doanh kiếm sống)
Chỉ thị Châu Âu (ECD)	Bất kỳ cá nhân nào mua hàng theo hợp đồng	Chỉ cá nhân (tự nhiên nhân)	Không liên quan thương mại, kinh doanh hay nghề nghiệp
Anh (Khoản 3 Điều 2 Luật Quyền lợi NTD 2015)	Cá nhân hoạt động ngoài mục đích kinh doanh	Chỉ cá nhân	Mục đích ngoài thương mại, thủ công hoặc nghề nghiệp
Quebec - Canada	Người sử dụng hàng hóa, dịch vụ	Cá nhân (tự nhiên nhân)	Không phải thương nhân sử dụng cho mục đích kinh doanh

Từ so sánh trên, tác giả nhận định định nghĩa của Việt Nam bao quát cả tổ chức nhưng lại chưa tách bạch rõ giữa người mua và người trực tiếp sử dụng hàng hóa.

Về căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường, khóa luận khẳng định chế định này áp dụng nguyên tắc trách nhiệm nghiêm ngặt (không phụ thuộc vào lỗi của nhà sản xuất, kinh doanh). Ba căn cứ phát sinh gồm:

1. Có thiệt hại thực tế xảy ra: Thiệt hại về vật chất (tính mạng, sức khỏe, tài sản) và tổn thất tinh thần.
2. Có hành vi sản xuất, kinh doanh hàng hóa không bảo đảm chất lượng/có khuyết tật: Tác giả chỉ ra sự thiếu đồng nhất về thuật ngữ khi Khoản 3 Điều 3 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2010 dùng thuật ngữ "hàng hóa có khuyết tật" (hẹp hơn, nhấn mạnh yếu tố mất an toàn), trong khi Điều 608 Bộ luật Dân sự năm 2015 sử dụng cụm từ "hàng hóa không bảo đảm chất lượng" dựa trên tiêu chuẩn công bố và quy chuẩn kỹ thuật (theo Luật Tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật năm 2006).
3. Có mối quan hệ nhân quả giữa hành vi và thiệt hại: Người tiêu dùng phải chứng minh được thiệt hại xuất phát trực tiếp từ khiếm khuyết của sản phẩm.

Về chủ thể, bên chịu trách nhiệm là toàn bộ các mắt xích trong chuỗi cung ứng (người sản xuất, nhập khẩu, bán hàng theo Khoản 2 Điều 3 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2010 và Điều 1203 Bộ luật Dân sự Trung Quốc năm 2020), còn bên được bồi thường là bên yếu thế cần được pháp luật ưu tiên bảo vệ.

Chương 2: Thực tiễn áp dụng pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm quyền lợi của người tiêu dùng - Những bất cập và kiến nghị hoàn thiện pháp luật

Chương 2 phản ánh bức tranh thực tiễn thông qua việc phân tích các vụ án tranh chấp tiêu dùng tiêu biểu tại Tòa án và các vụ việc gây bức xúc xã hội:

Vụ việc / Bản án	Tòa án / Cơ quan xử lý	Nội dung tranh chấp	Vấn đề pháp lý và bất cập thực tiễn bộc lộ
Bản án số 166/2015/DS-PT (12/8/2015)	TAND tỉnh Bến Tre	Ông Hoàng bị ngộ độc thực phẩm sau khi ăn bánh mì mua tại cơ sở Minh Tuyến.	Tòa án hai cấp chỉ quy trách nhiệm cho chủ cơ sở bán lẻ (bà Tuyến) mà bỏ ngỏ việc xác định tư cách và trách nhiệm của nhà sản xuất nguyên liệu làm bánh.
Bản án số 19/2019/DS-PT (13/5/2019)	TAND tỉnh Hải Dương	Ông Bùi Trọng Kh. kiện Công ty S. Electronic Vietnam vì tivi bị sọc màn hình, không được bảo hành.	Tòa sơ thẩm nhầm lẫn khi buộc người tiêu dùng chứng minh lỗi của nhà sản xuất. Tòa phúc thẩm sửa sai, xác định bên kinh doanh phải chứng minh, nhưng kết luận tivi hỏng do lỗi kỹ thuật chứ không phải hàng hóa có khuyết tật.
Vụ kiện chai bia Sabeco (2021)	TAND có thẩm quyền	Ông N.Du khởi kiện Sabeco đòi bồi thường 39,81 triệu đồng (sau tăng lên 1 triệu USD) do phát hiện 2 chai bia có mùi lạ, lượng nước chỉ có 1/2 và 1/4.	Phiên tòa phải tạm ngừng do Tòa án không thể xác định chai bia bị lỗi có thực sự do Công ty Sabeco sản xuất hay không; bế tắc trong chứng minh nguồn gốc sản phẩm.
Bản án số 42/2016/DS-PT (14/3/2016)	TAND TP. Hà Nội	Bà M. kiện Công ty Coca-Cola Việt Nam về 05 chai nước cam ép Splash 240ml có dị vật.	Tòa án bác yêu cầu khởi kiện vì sản phẩm sử dụng vỏ chai thủy tinh tái sử dụng nhiều lần, nguyên đơn không thể chứng minh chai nước có dị vật là do Coca-Cola sản xuất.
Vụ kiện Apple Inc. (10/01/2018)	TAND TP. Hồ Chí Minh	Hai luật sư đại diện hơn 4.700 người tiêu dùng khởi kiện Apple Inc. và Công ty TNHH Apple Việt Nam về việc làm chậm iPhone.	Tòa án từ chối thụ lý do hồ sơ không bổ sung đúng yêu cầu; bộc lộ khoảng trống pháp lý hoàn toàn về cơ chế khởi kiện tập thể do cá nhân khởi xướng.

Từ các bản án trên, tác giả rút ra ba nhóm bất cập lớn trong quy định và thực tiễn:

1. Bất cập về xác định chủ thể chịu trách nhiệm: Rất khó quy trách nhiệm cho nhà sản xuất ban đầu trong chuỗi phân phối phức tạp. Đặc biệt, có sự gia tăng vai trò của bên thứ ba là người nổi tiếng, KOLs quảng cáo sai sự thật (như vụ việc viên sủi Shioka trị u xơ bị Cục An toàn thực phẩm cảnh báo, hay vụ trà thảo mộc tăng cân C. gây mệt mỏi tại Hà Nội). Theo Sách trắng Thương mại điện tử Việt Nam năm 2021, có tới 42% người tiêu dùng mua sắm trực tuyến phản ánh chất lượng hàng hóa nhận được kém hơn nhiều so với quảng cáo. Tuy nhiên, Khoản 1 Điều 13 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2010 chỉ quy định trách nhiệm liên đới, trong khi Điểm c Khoản 2 Điều 12 Luật Quảng cáo năm 2012 quy định trách nhiệm bồi thường trực tiếp của bên quảng cáo, dẫn đến xung đột khi áp dụng.
2. Sự thiếu đồng bộ về quy định yếu tố lỗi: Bộ luật Dân sự năm 2015 (Điều 584, Điều 608) và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2010 (Điều 23) quy định bồi thường thiệt hại không phụ thuộc vào yếu tố lỗi. Ngược lại, Điều 61 Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa năm 2007 (sửa đổi năm 2018) vẫn đòi hỏi phải có lỗi của người sản xuất, nhập khẩu hoặc bán hàng mới phát sinh trách nhiệm bồi thường.
3. Rào cản về nghĩa vụ chứng minh và thủ tục tố tụng: Dù Khoản 1 Điều 42 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2010 đã đảo nghĩa vụ chứng minh lỗi sang cho tổ chức, cá nhân kinh doanh, nhưng người tiêu dùng vẫn phải tự chứng minh thiệt hại thực tế và mối quan hệ nhân quả (theo Bộ luật Tố tụng Dân sự năm 2015). Người tiêu dùng gần như không có khả năng tài chính và kỹ thuật để giám định sản phẩm, nhất là với hàng hóa có bao bì tái sử dụng hoặc quy trình sản xuất khép kín. Pháp luật cũng thiếu vắng cơ chế kiện tập thể, kiện nhóm hoặc kiện thử nghiệm.

Khóa luận đưa ra các kiến nghị hoàn thiện:

• Sửa đổi, chuẩn hóa khái niệm "hàng hóa có khuyết tật" trong Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng theo hướng tương thích với khái niệm "hàng hóa không bảo đảm chất lượng" của Bộ luật Dân sự.
• Bãi bỏ quy định yêu cầu yếu tố lỗi tại Điều 61 Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa năm 2007 để thống nhất áp dụng nguyên tắc trách nhiệm nghiêm ngặt.
• Quy định trách nhiệm bồi thường độc lập và chế tài xử lý nghiêm khắc đối với cá nhân, tổ chức quảng cáo gian dối khi không xác định được nhà sản xuất thực tế.
• Hoàn thiện pháp luật tố tụng dân sự: thừa nhận hình thức kiện tập thể do cá nhân đề xướng, thiết lập cơ chế tạm ứng chi phí giám định từ quỹ bảo vệ người tiêu dùng, và đơn giản hóa thủ tục rút gọn tại Tòa án.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã hệ thống hóa và phân tích toàn diện các quy định về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm quyền lợi của người tiêu dùng, chỉ rõ tính chất dung hòa giữa trách nhiệm dân sự nói chung và tính chất bảo vệ bên yếu thế đặc thù của luật tiêu dùng.

Các đóng góp cụ thể của công trình gồm:

• Chỉ ra sự xung đột pháp lý trực tiếp giữa ba đạo luật cốt lõi: Bộ luật Dân sự năm 2015, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2010 và Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa năm 2007 (sửa đổi năm 2018) xoay quanh điều kiện lỗi và khái niệm hàng hóa khuyết tật.
• Đánh giá thực trạng tư pháp dựa trên 5 vụ án và vụ việc có thật, vạch rõ sai sót của Tòa án cấp sơ thẩm trong việc xác định nghĩa vụ chứng minh lỗi (như trong vụ S. Electronic), cũng như sự bế tắc của người tiêu dùng khi khởi kiện đối với sản phẩm có bao bì tái chế (vụ Coca-Cola) hay thiếu cơ sở pháp lý cho vụ kiện tập thể có hơn 4.70

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Một số vấn đề lý luận về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm quyền lợi của người tiêu dùng. Thực tiễn áp dụng pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm quyền lợi của người tiêu dùng - Những bất cập và kiến nghị hoàn thiện pháp luật. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI DO VI PHẠM QUYỀN LỢI CỦA NGƯỜI TIÊU DÙNG 1.

Khái quát trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm quyền lợi của người tiêu dùng 1. Khái niệm trách nhiệm bồi thường thiệt hại Trong đời sống dân sự, các quan hệ dân sự phát sinh, thay đổi và chấm dứt kèm theo những hệ quả pháp lý khác nhau nên thiệt hại của một trong các chủ thể khi tham gia vào quan hệ dân sự là điều khó tránh khỏi. Nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể khi có thiệt hại phát sinh trong quan hệ dân sự, pháp luật thực định đã ghi nhận sự tồn tại của một hệ thống quy phạm pháp luật - trách nhiệm dân sự. Trách nhiệm dân sự là một chế định trách nhiệm pháp lý được quy định trong pháp luật dân sự.

Hiện nay dưới góc độ khoa học pháp lý, trách nhiệm pháp lý được hiểu theo hai nghĩa khác nhau đó là: theo nghĩa tích cực, trách nhiệm pháp lý được hiểu là bổn phận, nghĩa vụ, thái độ tích cực của cá nhân và vai trò của cá nhân, cơ quan, tổ chức trong việc thực hiện pháp luật. Theo nghĩa tiêu cực, trách nhiệm pháp lý là sự gánh chịu những hậu quả bất lợi về vật chất hoặc tinh thần của chủ thể vi phạm pháp luật, do cơ quan Nhà nước có thẩm quyền hoặc cá nhân có thẩm quyền đã áp dụng biện pháp cưỡng chế có tính chất trừng phạt đối với chủ thể đó, mà biện pháp cưỡng chế ấy được quy định trong phần chế tài của quy phạm pháp luật 1. Từ đó, có thể hiểu, trách nhiệm dân sự là hậu quả pháp lý bất lợi đối với cá nhân hoặc tổ chức không thực hiện hoặc thực hiện không đúng, không đầy đủ nghĩa vụ dân sự, hoặc xâm hại lợi ích vật chất, lợi ích tinh thần của cá nhân, pháp nhân hoặc của các chủ thể khác 2. Liên quan đến trách nhiệm dân sự, có quan điểm cho rằng trách nhiệm dân sự là một căn cứ làm phát sinh một quan hệ nghĩa vụ của chủ thể xác định được, người có hành vi trái pháp luật phải bồi thường cho người bị thiệt hại 3.

Trách nhiệm 1 Nguyễn Trung Tín (2014), Trách nhiệm bồi thường của cha mẹ đối với thiệt hại do con chưa thành niên gây ra, Luận văn Thạc sĩ luật học, Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh, tr. 2 Trường Đại học Luật TP. Hồng Đức - Hội luật gia Việt Nam, tr. 3 Phùng Trung Tập (2017), Luật Dân sự Việt Nam (Bình giải và áp dung) – Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, Nxb.

Công an nhân dân, Hà Nội, tr. 9 bồi thường thiệt hại dưới góc độ khoa học pháp lý gồm hai loại là trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong hợp đồng và trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, cả hai loại đều được ghi nhận tại Bộ luật Dân sự năm 2015. Trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong hợp đồng phát sinh khi có sự vi phạm hợp đồng giữa các bên trong giao dịch dân sự 4 và chưa thực sự được quy định cụ thể, nằm rải rác trong Bộ luật Dân sự năm 2015. Khác với trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong hợp đồng, trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng được ghi nhận từ Bộ luật Dân sự năm 2005 tại Chương XXI và Bộ luật Dân sự năm 2015 kế thừa và phát triển các quy định về trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng tại Chương XX.

Theo đó, trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là loại trách nhiệm bồi thường thiệt hại được hình thành giữa các chủ thể bất kỳ mà trước đó không có quan hệ hợp đồng hoặc tuy có quan hệ hợp đồng nhưng hành vi gây thiệt hại không xuất phát từ thực hiện hợp đồng 5. Hai loại trách nhiệm bồi thường thiệt hại nêu trên có sự khác biệt cơ bản về hệ quả pháp lý, việc thực hiện nghĩa vụ bồi thường thiệt hại theo nghĩa vụ ngoài hợp đồng thông thường sẽ làm chấm dứt nghĩa vụ nhưng đối với nghĩa vụ hợp đồng thì việc bồi thường thiệt hại, ngược lại, không giải phóng người có nghĩa vụ khỏi trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ một cách thực tế 6. Bởi lẽ mục tiêu của trách nhiệm bồi thường thiệt hại là buộc người gây thiệt hại phải chịu trách nhiệm với hành vi trái pháp luật đã gây ra, khắc phục hậu quả từ hành vi đó, đồng thời nhằm bù đắp tổn thất cho người bị thiệt hại nên khi nghĩa vụ bồi thường được thực hiện xong thì quan hệ nghĩa vụ giữa các bên cũng chấm dứt. Chính sự khác biệt trên là một trong những căn cứ phân biệt trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng và trong hợp đồng.

4 Khoản 1 Điều 351 Bộ luật Dân sự số: 91/2015/QH13 ngày 24 tháng 11 năm 2015.: “Bên có nghĩa vụ mà vi phạm nghĩa vụ thì phải chịu trách nhiệm dân sự đối với bên có quyền. Vi phạm nghĩa vụ là việc bên có nghĩa vụ không thực hiện nghĩa vụ đúng thời hạn, thực hiện không đầy đủ nghĩa vụ hoặc thực hiện không đúng nội dung của nghĩa vụ. 5 Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh (2017), Giáo trình Pháp luật về Hợp đồng và bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng (Tái bản lần thứ 1, có sửa đổi và bổ sung), Nxb. Hồng Đức - Hội Luật gia Việt Nam, tr.

6 Bộ Tư pháp – Viện Nghiên cứu khoa học pháp lý (1997), Bình luận khoa học một số vấn đề cơ bản của Bộ luật Dân sự, Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà Nội, tr. 231, dẫn theo Đỗ Văn Đại (2018), Luật Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng – Bản án và Bình luận án (Sách chuyên khảo, xuất bản lần thứ tư), Tập 1, tr. 10 Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng có những đặc điểm cơ bản sau: Thứ nhất, trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng bắt nguồn từ việc gây thiệt hại cho chủ thể trong quan hệ dân sự mà không xuất phát từ nghĩa vụ trong hợp đồng, quyền và nghĩa vụ pháp lý của các bên trong quan hệ dân sự theo quy định của pháp luật.

Trách nhiệm bồi thường thiệt hại được thực hiện xong thì đương nhiên quan hệ giữa các bên cũng chấm dứt, người gây thiệt hại được giải phóng nghĩa vụ đối với người bị thiệt hại. Thứ hai, yếu tố lỗi không còn là một trong những căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng. Khoản 1 Điều 584 Bộ luật Dân sự năm 2015 chỉ quy định “Người nào có hành vi xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản, quyền, lợi ích hợp pháp khác của người khác mà gây thiệt hại thì phải bồi thường, trừ trường hợp Bộ luật này, luật khác có liên quan quy định khác”, quy định này không đề cập đến yếu tố lỗi và khi xem xét các căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, pháp luật thực định không yêu cầu phải tồn tại lỗi của người có hành vi gây thiệt hại mới đủ yếu tố phát sinh trách nhiệm dân sự này. Về vấn đề này, tác giả sẽ phân tích rõ hơn ở các nội dung liên quan.

Thứ ba, bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng bao gồm bồi thường thiệt hại về vật chất và thiệt hại về tinh thần. “Thiệt hại thực tế phải được bồi thường toàn bộ và kịp thời” 7, theo tinh thần trên, pháp luật dân sự đặt ra trách nhiệm pháp lý đối với người gây thiệt hại phải bồi thường cả vật chất lẫn tinh thần cho người bị thiệt hại. Cụ thể, trường hợp thiệt hại không chỉ về vật chất (tài sản, tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, uy tín) mà còn ảnh hưởng đến tinh thần của người bị thiệt hại thì người gây thiệt hại còn phải bồi thường khoản tiền bồi thường tổn thất về tinh thần. Bộ luật Dân sự Nhật Bản năm 1896 cũng có quy định tương tự như vậy, về thiệt hại được bồi thường “Một người phải chịu trách nhiệm về thiệt hại theo quy định của Điều 709 phải bồi thường kể cả thiệt hại phi vật chất, bất kể thiệt hại như vậy xảy ra đối với quyền lợi, uy tín hoặc tài sản của người khác.

Thực tiễn xét xử cũng đã ghi nhận khoản chi phí bồi thường tổn thất về tinh thần, “tiền bù đắp tổn thất về tinh thần 7 Khoản 1 Điều 585 Bộ luật Dân sự số: 91/2015/QH13 ngày 24 tháng 11 năm 2015. 8 Điều 710 Bộ luật Dân sự Nhật Bản (Đạo luật số 89) ngày 27 tháng 4 năm 1896 năm 1896. 11 của những người thuộc hàng thừa kế thứ nhất của người bị thiệt hại là ông Nguyễn Đ. Hoàng: Ông Hoàng là trụ cột trong gia đình, có mẹ già con thơ, cái chết của ông Hoàng là mất mát to lớn cho gia đình ông Hoàng nên Hội đồng xét xử xét thấy cần chấp nhận khoản tiền bù đắp tổn thất về tinh thần bằng 70 lần mức lương cơ sở do Nhà nước quy định là phù hợp” 9.

Khoản bồi thường tổn thất về tinh thần có vai trò không nhỏ trong việc bù đắp những mất mát phi vật chất cho người bị thiệt hại. Như vậy, dưới góc độ pháp lý dân sự, trách nhiệm bồi thường thiệt hại là một chế định trách nhiệm pháp lý phát sinh do hành vi trái pháp luật của người gây thiệt hại xâm phạm đến quyền và lợi ích hợp pháp của người khác và chế định này buộc người gây thiệt hại phải có trách nhiệm khắc phục những tổn thất về vật chất lẫn tinh thần cho người bị thiệt hại. Khái niệm vi phạm quyền lợi của người tiêu dùng Hơn 35 năm kể từ khi Việt Nam chính thức mở cửa thị trường, phát triển nền kinh tế nước ta theo hướng phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Việt Nam hiện nay đã tham gia vào Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) và một số “Hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới” trong đó nổi bật là Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) và Hiệp định thương mại tự do giữa Việt Nam và Liên minh châu Âu (EU) – EVFTA, đây là cơ hội cũng là thách thức lớn đối với một quốc gia đang phát triển khi phải chịu sự cạnh tranh khốc liệt của thị trường toàn cầu.