ĐẶT VẤN ĐỀ Thừa cân và béo phì đang trở thành vấn đề nghiêm trọng ở nhiều quốc gia trên thế giới, gây ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống của người bệnh và tạo ra gánh nặng lớn cho hệ thống chăm sóc sức khỏe, đặc biệt là với thanh thiếu niên và trẻ em [99]. Các nghiên cứu đã chỉ ra mối quan hệ mật thiết giữa thừa cân, béo phì và nhiều bệnh lý nguy hiểm như bệnh tim mạch, rối loạn lipid, không dung nạp glucose, kháng insulin và tăng huyết áp [201]. Do đó, nhiều quốc gia trên thế giới đã xem việc giảm cân và chống béo phì đóng vai trò quan trọng trong phòng ngừa các bệnh này. Ở Việt Nam, tỷ lệ người thừa cân và béo phì đang tăng đột biến, cần sự quan tâm và ứng phó kịp thời từ cả cá nhân và cộng đồng y tế.
Các phương pháp hiện nay để giảm cân và chống béo phì bao gồm việc điều chỉnh chế độ ăn uống, tăng cường hoạt động thể chất và sử dụng thuốc. Tuy nhiên, việc sử dụng thuốc tân dược và thực phẩm chức năng không phải lúc nào cũng hiệu quả và an toàn, đặc biệt là khi gây ra nhiều tác dụng phụ [20]. Vì vậy, việc tìm kiếm và nghiên cứu về các dược liệu có tác dụng giảm cân, chống béo phì là rất cần thiết. Với mong muốn đóng góp thêm thông tin hữu ích về một số dược liệu có tác dụng giảm cân, chống béo phì nên em thực hiện đề tài “Tổng quan các dược liệu có tác dụng giảm cân, chống béo phì” với hai mục tiêu sau: 1.
Thu thập thông tin và hệ thống hoá một số dược liệu có tác dụng giảm cân, chống béo phì. Thu thập thông tin và hệ thống hoá một số hợp chất có tác dụng giảm cân, chống béo phì. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. Đối tượng nghiên cứu Các bài báo, các công bố trên Tạp chí Y học bao gồm Pubmed; Google Scholar; Scopus và ScienceDirect về các dược liệu giảm cân, chống béo phì Thông tin về các cây thuốc và vị thuốc có tác dụng giảm cân, chống béo phì trong các sách: Trung Quốc danh phương toàn tập, Dược điển Việt Nam V, Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam.
Phương pháp nghiên cứu Tìm kiếm trên internet Nghiên cứu được tiến hành theo sơ đồ nghiên cứu sau: - Từ khóa “antiobesity” , “herbal medicine”,. Bước 1 - Nguồn thông tin cần tìm: Pubmed, Google Scholar,. Bước 2 Kết hợp các từ khóa tìm kiếm trên Pubmed, Google scholar, Scopus,… Bước 3 Đánh giá tài liệu Bước 4 Xử lý thông tin Hình 1. Sơ đồ các bước nghiên cứu * Bước 1: Khảo sát sơ bộ các từ khóa cần tìm.
Nguồn thông tin cần tìm: Pubmed, Google Scholar, Scopus và ScienceDirect Từ khóa cần tìm: “obesity”, “anti obesity”, “ lose weight”, “herbal medicine”, “ antiobesity herbal”, “ anti obesity mechanism”, “ natural extract”, “traditional Chinese medicine”, “traditional medicine” * Bước 2: Tiến hành tìm kiếm Tiến hành tìm kiếm bằng cách kết hợp các cặp từ khóa :“Obesity”, “overweight” hoặc “lose weight”, “anti obesity”, kết hợp “herbal medicine”, “natural products”, “traditional medicine”, “traditional Chinese medicine” trên Pubmed, Google Scholar, Scopus, ScienceDirect. Kết quả cho ra các bài báo cần tìm. Tìm kiếm và nghiên cứu các dược liệu cụ thể bằng cách kết hợp cặp từ khóa : “Tên khoa 2 học” và “anti obesity”, “lose weight”, “anti obesity mechanism” tra cứu trên Pubmed, Google Scholar, Scopus, ScienceDirect. Kết quả cho ra các bài báo về dược liệu cụ thể cần tìm * Bước 3 : Tiêu chí lựa chọn các nghiên cứu Nghiên cứu được lựa chọn: Các bài báo, các công bố là kết quả tìm kiếm của các từ khóa ở trên.
Bài báo tiếp cận được toàn văn. Nghiên cứu loại trừ: Các công bố không tiếp cận được ở dạng toàn văn và không đầy đủ thông tin chứng minh tác dụng giảm cân, chống béo phì. * Bước 4: Xử lý thông tin - Các thông tin chung về dược liệu bao gồm: Tên khoa học, tên tiếng Việt (nếu có), tên khác (nếu có), họ Bộ phận dùng Thành phần hóa học chính Tác dụng giảm cân, chống béo phì: theo Y học hiên đại, theo Y học cổ truyền Độ an toàn (nếu có) - Thu thập thông tin về tác dụng giảm cân, chống béo phì Các thông tin về tác dụng giảm cân, chống béo phì của dược liệu bao gồm: Loại mẫu thử (chiết xuất, hợp chất), mô hình đánh giá tác dụng và kết quả nghiên cứu. - Phân tích kết quả Sau khi thu thập các thông tin chung và thông tin về tác dụng giảm cân, chống béo phì, tiến hành trình bày kết quả theo danh sách các dược liệu được sắp xếp theo thứ tự bảng chữ cái.
Tiến hành phân tích và tổng hợp thông tin theo các tiêu chí sau: Tác dụng giảm cân, chống béo phì Cơ chế tác dụng giảm cân, chống béo phì Các thông tin trên sẽ giúp hệ thống hóa và làm rõ tác dụng của dược liệu, tạo cơ sở cho việc lựa chọn và áp dụng trong điều trị giảm cân, chống béo phì. Tìm kiếm trên sách. Ngoài những thông tin về dược liệu được tìm kiếm trên internet thì trên các sách Y học chính thống cung cấp nhiều thông tin chi tiết về các dược liệu giảm cân, chống béo phì. Cụ thể là: - Tìm kiếm trên các sách “ Dược điển Việt Nam V ”, “Cây thuốc và động vật làm thuốc”, “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam”.
Kết quả tìm kiếm là các thông tin về tên khoa học, họ, bộ phận dùng, tính vi, quy kinh độ an toàn của từng dược liệu 3 CHƯƠNG 2. ĐẠI CƯƠNG VỀ THỪA CÂN, BÉO PHÌ 2. Định nghĩa và phân loại về thừa cân, béo phì 2. Định nghĩa Thừa cân là tình trạng tích tụ quá nhiều chất béo [8].
Béo phì là một căn bệnh phức tạp mãn tính do tích tụ quá nhiều chất béo có thể làm suy giảm sức khỏe. Béo phì có thể làm tăng nguy cơ mắc các bệnh như đái tháo đường, rối loạn lipid máu, xơ vữa động mạch, tăng huyết áp, thoái hóa khớp, ung thư,… gây ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống như giấc ngủ, di chuyển hay ngoại hình [8]. Theo tuổi Béo phì ở tuổi trưởng thành (thể phì đại): số lượng tế bào mỡ không tăng, béo phì do gia tăng tích tụ mỡ trong tế bào. Điều trị bằng giảm glucid thường có kết quả [8].
Béo phì thiếu niên (thể tăng sản - phì đại): vừa tăng thể tích, vừa tăng số lượng tế bào mỡ, thể béo phì này khó điều trị hơn [8]. Theo sự phân bố mỡ Béo phì ở nam giới (béo phì kiểu bụng, béo phì kiểu trung tâm): phân bố mỡ ưu thế ở phần cao trên rốn như gáy, cổ, mặt, vai, cánh tay, ngực, bụng trên rốn [8]. Béo phì ở nữ giới: phân bố mỡ ưu thế phần dưới rốn đùi, mông, cẳng chân [8]. Béo phì hỗn hợp: mỡ phân bố khá đồng đều.
Các trường hợp quá béo phì thường là béo phì hỗn hợp [8]. Phương pháp đánh giá thừa cân, béo phì Béo phì là do dư thừa mỡ trong cơ thể nên chẩn đoán béo phì dựa trên tỷ lệ mỡ cơ thể là phương pháp chính xác nhất. Tuy nhiên phương pháp này đòi hỏi kỹ thuật phức tạp, máy móc đắt tiền như máy chụp cộng hưởng từ, máy chụp cắt lớp vi tính và DXA (hấp thụ tia X năng lượng kép), do đó khó áp dụng trong nghiên cứu cộng đồng trên số lượng mẫu lớn [20]. Hiện nay, có nhiều phương pháp để chẩn đoán thừa cân, béo phì.
Việc lựa chọn các phương pháp khác nhau phụ thuộc vào hoàn cảnh và mục tiêu của người nghiên cứu. Chỉ số khối của cơ thể BMI Chỉ số khối BMI là một thông số đơn giản và phổ biến được thực hiện bằng cách đo chiều cao và cân nặng của cơ thể và tính toán theo công thức [10]: W BMI = (kg/m²) H2 Trong đó: W là cân nặng tính bằng kg. H là chiều cao tính bằng mét. Đánh giá tình trạng thừa cân, béo phì theo tiêu chuẩn của WHO (áp dụng cho người Châu Á) [179] Phân loại BMI (kg/m2) Nguy cơ Thiếu cân <18.5 Thấp (nhưng tăng nguy cơ mắc các vấn đề lâm sàng khác) Bình thường 18,5-24,9 Thấp đến trung bình Thừa cân 25-29,9 Tăng vừa Béo phì ≥30 Tăng rõ Béo phì độ I 30,0-34,9 Béo phì vừa Béo phì độ II 35,0-39,9 Béo phì nặng Béo phì dộ III ≥40 Béo phì quá mức hay béo bệnh BMI chỉ đánh giá tình trạng “béo phì tổng thể” mà không phản ánh được chính xác tình trạng phân bố mỡ trong cơ thể.
Do đó cần kết hợp chỉ số BMI với các chỉ số khác để chẩn đoán chính xác tình trạng bệnh lý hơn [160]. Chu vi vòng eo (WC) Chu vi vòng eo được cho là phản ánh chính xác hơn chỉ số BMI. Có nguy cơ béo phì khi chu vì vòng eo >80cm đối với nữ và >90cm đối với nam. Chu vi vòng eo cao làm tăng nguy cơ phát triển bệnh béo phì, cao huyết áp, đái tháo đường type 2, tăng cholesterol máu, đau khớp, đau thắt lưng và tăng acid uric máu [18].3 Tỷ lệ vòng eo/ vòng mông (WHR) Chỉ số WHR là giá trị của phép chia giữa số đo chu vi vòng eo và số đo chu vi vòng hông của cơ thể, đây là phương pháp đơn giản để xác tình trạng phân bố mỡ dư thừa ở khu vực eo và hông.
Theo WHO khuyến cáo: nam giới ≥ 0,9; nữ giới ≥ 0,85 có nguy cơ mắc các bệnh béo phì, tim mạch, rối loạn chuyển hóa và đái tháo đường [65]. Tuy nhiên cho đến nay chưa có tiêu chuẩn nào là hoàn hảo áp dụng cho chẩn đoán béo phì. Vậy nên cần phải theo khuyến cáo của bác sỹ trước khi kết luận béo phì và điều trị Y khoa nên cân nhắc giữa các chỉ số BMI, WC, WHR và các yếu tố liên quan đến béo phì như huyết áp, đái tháo đường hay rồi loạn lipid máu để đem lại hiệu quả chính xác nhất. Nguyên nhân gây ra tình trạng thừa cân, béo phì Béo phì là sự dư thừa quá mức năng lượng đưa vào cơ thể so với nhu cầu cần thiết.
Sự mất cân bằng này do nhiều nguyên nhân gây ra và các nguyên nhân này đều liên quan đến các vấn đề xã hội, lối sống, điều kiện sinh hoạt và thể trạng con người. Yếu tố môi trường 5 Là những yếu tố liên quan đến việc cung cấp nhiều calo so với nhu cầu cơ thể +Ăn nhiều: dẫn đến dư thừa calo, đặc biệt là các loại thức ăn nhanh, thức ăn chứa nhiều glucid. Ăn nhiều có thể do thói quen có tính chất gia đình hoặc trong bệnh lý tâm thần. + Giảm hoạt động thể lực: do nghề nghiệp tĩnh tại hoặc hạn chế vận động do tuổi già.