Chương 1. Một số vấn dé chung về tội vi phạm quy định về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ trong Luật hình sự Việt Nam. Tội vi phạm quy định về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ trong BLHS năm 1999. Thực tiễn xét xử tội vi phạm quy định về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ và hướng hoàn thiện quy định của Bộ luật hình sự về tội phạm này.
CHUONG 1 MOT SO VẤN DE CHUNG VE TOI VI PHAM QUY ĐỊNH VE DIEU KHIEN PHUONG TIEN GIAO THONG DUONG BO TRONG LUAT HINH SU VIỆT NAM 1. Khái niệm tội vi phạm quy định về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ trong Luật hình sự Việt Nam Ở nước ta, ngày 21/12/1999, tại kỳ họp thứ 6, Quốc hội khoá X đã thông qua BLHS mới thay thế cho BLHS năm 1985 và có hiệu lực từ ngày 01/7/2000. BLHS năm 1999 được xây dựng trên cơ sở kế thừa và phát huy những nguyên tắc, những chế định, cũng như những bài học kinh nghiệm từ thực tiễn áp dụng pháp luật và đấu tranh phòng, chống tội phạm trong nhiều năm qua. Theo Điều 8 BLHS năm 1999 thì tội phạm được định nghĩa như sau: “Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong BLHS, do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ Tổ quốc, xâm phạm chế độ chính trị, chế độ kinh tế, nền văn hoá, quốc phòng, an ninh xã hội, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, tự do, tài sản, các quyền và lợi ích hợp pháp khác của công dân, xâm phạm những lĩnh vực khác của trật tự pháp luật XHCN.” Tội vi phạm quy định về điều khiển phương tiện giao thong đường bộ được quy định tại Điều 202 BLHS năm 1999.
Theo đó, nó mang đầy đủ các dấu hiệu (đặc điểm) của tội phạm nói chung, nhưng nó cũng có đặc điểm riêng của loại tội xâm phạm an toàn công cộng, trật tự công cộng (Chương XIX BLHS năm 1999). Tội vi phạm quy định về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ xâm hai đến khách thể được Luật hình sự bảo vệ là quan hệ xã hội đảm bảo an toàn công cộng, trât tự công cộng mà cụ thể đó là an toàn, trật tự giao thông đường bộ. Đây là quan 6 hệ xã hội được Nhà nước ta quan tâm bảo vệ, đặc biệt là trong giai đoạn hiện nay khi đất nước ta đang thực hiện công nghiệp hoá - hiện đại hoá, hội nhập và phát triển, xây dựng xã hội văn minh, phồn vinh, gia đình hạnh phúc. Tội phạm này gia tăng không chỉ gây thiệt hại về mặt kinh tế, mà còn gây thiệt hại nghiêm trọng đến an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội, đến tính mạng, sức khoẻ con người.
Từ trước đến nay, việc trừng trị đối với tội phạm này đã được đề cập và quy định trong pháp luật hình sự Việt Nam. Nhưng hiện nay do quy mô, tính chất, mức độ và hậu quả của tội phạm này ngày càng nguy hiểm và nghiêm trọng hơn, do đó việc đưa ra một khái niệm chính xác, thống nhất về tội vi phạm quy định về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ là hết sức cần thiết và quan trọng để xác định chính sách hình sự, đáp ứng yêu cầu của công cuộc đấu tranh phòng, chống tội phạm này. Để xây dựng được khái niệm tội vi phạm quy định về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ một cách khái quát, khoa học, đầy đủ và chính xác, chúng ta cần thống nhất về mặt nhận thức một số khái niệm có liên quan sau: - Đường bộ gồm đường, cầu đường bộ, hầm đường bộ, bến phà đường bộ (Khoản 1 Điều 3 Luật Giao thông đường bộ). - Phương tiện giao thông đường bộ gồm phương tiện giao thông cơ giới đường bộ, phương tiện giao thông thô sơ đường bộ (Khoản 12 Điều 3 Luật Giao thông đường bộ).
Phương tiện giao thông cơ giới đường bộ gồm xe ô tô, máy kéo, xe mô tô hai bánh, xe mô tô ba bánh, xe gắn máy và các loại xe tương tự, kể cả xe cơ giới dùng cho người tàn tật (Khoản 13 Điều 3 Luật Giao thông đường bộ). Phương tiện giao thông thô sơ đường bộ gồm các loại xe không di chuyển bằng sức động cơ như xe đạp, xe xích lô, xe súc vật kéo và các loại xe tương tự (Khoản 14 Điều 3 Luật Giao thông đường bộ). - Điều khiển phương tiện tham gia giao thông đường bộ là hành vi trực tiếp thực hiện các chức năng vận động của các phương tiện khi tham gia giao thông đường bộ. [7, tr 516] - Người điều khiển phương tiện tham gia giao thông đường bộ là người trực tiếp thực hiện các chức năng vận động của phương tiện tham gia giao thông đường bộ.
- Vị phạm quy định về điều khiển phương tiện tham gia giao thông đường bộ hành vi vi phạm các quy định trực tiếp nhằm đảm bảo an toàn trong hoạt động của các phương tiện tham gia giao thông đường bộ. [33, tr 28] Từ quy định về khái niệm tội phạm, quy định tại Điều 202 BLHS năm 1999 về tội vi phạm quy định về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ và từ nhận thức một số khái niệm liên quan trên đây, thông qua nghiên cứu một số quan điểm của các nhà luật học, các nhà nghiên cứu, tác giả mạnh dạn đưa ra khái niệm về tội vi phạm quy định về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ như sau: “Tội vi phạm quy định về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ là hành vi vi phạm quy định về an toàn giao thông đường bộ, do người có năng lực trách nhiệm hình sự, đạt độ tuổi luật định và điều khiển các phương tiện tham gia giao thông đường bộ thực hiện với lỗi vô ý, gây thiệt hại đến tính mạng hoặc gây thiệt hại nghiêm trọng cho sức khoẻ, tài sản của người khác; hoặc vi phạm quy định về an toàn giao thông đường bộ mà có khả năng thực tế dẫn đến hậu quả đặc biệt nghiêm trọng nếu không được ngăn chan kip thời. Khái quát lịch sử phát triển của pháp luật hình sự Việt Nam về tội vi phạm quy định về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ giai đoạn từ sau Cách mạng tháng Tám năm 1945 đến trước khi BLHS năm 1999 có hiệu lực pháp luật Trong các triều đại phong kiến Việt Nam, bên cạnh việc quan tâm phát triển nền kinh tế, hoạt động giao thông vận tải cũng phát triển mạnh mẽ cùng với sự phát triển của xã hội. Giao thông trong thời kỳ này đã phần nào đáp ứng được nhu cầu đi lại, vận chuyển và giao lưu hàng hoá của nhân dân.
Hoạt động giao thông phát triển, đi đôi với nó là tai nạn giao thông do các hành vi của người tham gia giao thông vi phạm các quy tắc về đảm bảo an toàn giao thông. Nhận thức được tầm quan trọng của giao thông đối với sự phát triển, đồng thời cũng nhận thức được tính nguy hiểm của các hành vi vi phạm quy tắc về đảm bảo an toàn giao thông đường bộ, các Nhà nước phong kiến Việt Nam đã coi các hành vi vi phạm quy tắc về đảm bảo an toàn giao thông là tội phạm và đi kèm theo đó là hình phạt thích đáng đối với tội phạm này. Điển hình là các đạo luật: Bộ hình thư (năm 1042), thời nhà Lý; Bộ hình thư mới (năm 1244), thời nhà Trần; Quốc triều hình luật (Bộ luạt Hồng Đức) của nhà Lê, thế kỷ thứ XV; Bộ Hoàng Việt luật lệ (Bộ luật Gia Long) của nhà Nguyễn, thế kỷ XIX. Song do giới hạn nghiên cứu, tác giả sẽ không di sâu phân tích các quy định của pháp luật hình sự phong kiến Việt Nam về tội vi phạm quy định về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ, mà tác giả tập trung vào các giai đoạn sau: 1.
Quy định của pháp luật về tội vi phạm quy định về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ từ sau Cách mạng tháng Tam năm 1945 đến trước khi ban hành BLHS năm 1985 Cách mạng tháng Tám năm 1945 thắng lợi, nước Việt Nam dân chủ cộng hoà ra đời đã mở ra một thời kỳ mới, một bước ngoặt cho cách mạng Việt Nam. Vừa mới ra dời, chính quyền còn non trẻ, thêm vào đó là lực lượng phản cách mạng trong và ngoài nước âm mưu muốn lật đổ chính quyền cách mạng. Vì thế, Chính phủ Việt Nam dân chủ cộng hoà rất chú trọng đến việc bảo vệ, củng cố và xây dựng chính quyền, xây dựng bộ máy Nhà nước vững mạnh để chống lại kẻ thù. Bên cạnh với việc tăng cường chuyên chính đối với kẻ thù của nhân dân, Chính phủ Việt Nam dân chủ cộng hoà đã ban hành một loạt các Sắc luật, Sac lệnh quy định việc trừng trị những hành động xâm phạm nghiêm trọng đến nền kinh tế, tài chính, trật tự, trị an xã hội và các quy định liên quan đến việc trừng trị đối với các hành vi làm xâm hại đến chính quyền Nhà nước.
Nam trong hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam, so với các tội phạm khác, tội vi phạm quy định về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ được quy định muộn hơn. Vì các quy phạm pháp luật quy định về tội vi phạm quy đỉnh về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ hầu hết là các quy phạm viện dẫn 9 (quy phạm dẫn chiếu), nên tội phạm này chỉ ra đời khi có các quy định về đảm bảo an toàn giao thông nói chung và giao thông đường bộ nói riêng. Vào cuối năm 1946, thực dân Pháp quay lại đánh chiếm nước ta, do vay, toàn bộ bộ máy chính quyền của Chính phủ Việt Nam dân chủ cộng hoà phải chuyển về căn cứ địa cách mạng Việt Bắc để thực hiện cuộc kháng chiến chống Pháp trường kỳ. Và với chiến thắng Điện Biên Phủ năm 1954, chúng ta đã hoàn toàn giải phóng được miền Bac.
Trong gần 10 năm từ 1945 đến 1954, do phải tap trung chống Pháp, nên Chính phủ Việt Nam dân chủ cộng hoà chưa ban hành được hệ thống các quy tắc về đảm bảo an toàn giao thông nói chung và an toàn giao thông đường bộ nói riêng. Chính vì vậy, tội vi phạm quy định về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ không có cơ sở pháp lý để ban hành. Trong giai đoạn này, tội vi phạm quy định về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ vẫn được vận dụng và áp dụng các quy định của pháp luật chế độ cũ.