CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Đấu tranh phòng chống tội phạm nói chung, tội phạm về hàng giả nói riêng là vấn đề mang tính thời sự, đã và đang được nhiều nhà khoa học trong và ngoài nuớc quan tâm nghiên cứu. Các nhà tội phạm học, luật học đã có những công trình nghiên cứu về các đề tài thuộc lĩnh vực đấu tranh phòng chống tội phạm nói chung và các tội phạm cụ thể có liên quan đã được công bố. Quá trình nghiên cứu các tài liệu trong nước, ngoài nước có liên quan đến đề tài nghiên cứu, tác giả hệ thống các công trình nghiên cứu dưới các góc độ như sau: 1. Những công trình nghiên cứu về những vấn đề lý luận về sản xuất, buôn bán hàng giả 1.
Tình hình nghiên cứu ngoài nước Trước tiên, phải kể đến pháp luật Xô Viết đã công bố nhiều công trình nghiên cứu về tội sản xuất, buôn bán hàng giả. Đặc biệt, từ năm 1996, sau khi BLHS mới của Liên Bang Nga được thông qua và có hiệu lực pháp luật từ ngày 01 tháng 01 năm 1997, đã có một loạt công trình nghiên cứu về luật hình sự trên cơ sở Bộ luật mới. Ví dụ: 1/ Giáo trình Luật hình sự (1999) do GS. chủ biên; 2/ Giáo trình Luật hình sự, phần các tội phạm (1998) do GS.
chủ biên; 3/ Giáo trình luật hình sự (2002) do GS.TS Borzenkop và GS.TS Kanuixarop chủ biên; 4/ Bình luận khoa học BLHS Liên Bang Nga (1997) do Xcuratov U.M chủ biên; 5/ Bình luận khoa học BLHS Liên Bang Nga (2000) do GS. Radchenko chủ biên. Các công trình nêu trên đã đề cập đến các khía cạnh khác nhau về tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế, trong đó có tội sản xuất, buôn bán hàng giả; từ đó, cũng có bình luận, phân tích sâu các đặc điểm, dấu hiệu pháp lý của tội này. 10 * Một số tài liệu (sách chuyên khảo, các bài báo, bài tạp chí, các công trình nghiên cứu từ các tổ chức) nghiên cứu ở ngoài nước về tội sản xuất, buôn bán hàng giả đáng chú ý: - Bài viết “Fake it ’til we make it: regulating dangerous counterfeit goods” (tạm dịch: Hàng giả: Điều chỉnh mối nguy hại của hàng giả) của tác giả James L.
Heasley, Valeriya Sherman, and Jared Stipelman đăng trên Journal of Intellectual Property Law & Practice, 2015, Vol. 4 [141] - Tạp chí Luật và Thực tiễn về Sở hữu trí tuệ, 2015, số 10, trang 4. Bài viết được thực hiện bởi nhóm tác giả là Luật sư của văn phòng luật sư Washington, Hoa Kỳ khi họ đều là những chuyên gia có hàng chục năm kinh nghiệm về IP, nhãn hiệu, hàng giả và chống hàng giả,. Bài viết khai thác và làm sáng tỏ các ý sau: Sự sinh lời trong thương mại toàn cầu khi thực hiện hàng giả - tất cả các sản phẩm tiêu dùng cho đến các sản phẩm dược phẩm được phát triển hàng năm.
Người dân đều nhận thức được những tác động cực kỳ to lớn, không chỉ về mặt kinh tế cá nhân rồi dẫn đến ảnh hưởng kinh tế, chính trị quốc gia, mà ngay lập tức, tác động trực tiếp vào chính sức khoẻ, tính mạng của họ. Và nguy hại hơn, hầu hết các cơ quan tư pháp ở mỗi quốc gia và trên toàn thế giới đều thiếu những biện pháp hợp lý để ngăn chặn dòng chảy của sản phẩm này. Bài viết này sử dụng dữ liệu điều tra thu thập từ các đại diện cho ECTA để mô tả rộng rãi pháp luật chống hàng giả ở Mỹ, EU, Trung Quốc và Ấn Độ. Bài viết phân tích các “thực tiễn tốt nhất” bao gồm cả người tiêu dùng, đặc biệt là về sự tác động của giáo dục đối với sức khoẻ cộng đồng, nhất là “hàng giả nguy hiểm” (dangerous counterfeit goods) (đặc biệt là thực phẩm và dược phẩm), các hệ thống theo dõi sản phẩm tích hợp và sự phối hợp, hợp tác quốc tế để nỗ lực thực thi pháp luật.
Bài viết cũng thể hiện tham vọng được bổ sung quan điểm vào một cuộc hội thoại quốc tế về việc giữa thực thi pháp luật, các tổ chức phi chính phủ và các bên liên quan cá nhân về các biện pháp hiệu quả nhất để giảm bớt sự gia tăng về vấn đề hàng giả. 11 - “The Illicit Trafficking of Counterfeit Goods and Transnational Organized Crime” (tạm dịch: Việc buôn bán hàng giả bất hợp pháp và tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia) của UNODC (Cơ quan phòng chống ma tuý và tội phạm của Liên hợp quốc) [142]. Tác gỉả xếp tài liệu này vào nhóm tài liệu nước ngoài quan trọng cần tìm hiểu khi nghiên cứu vấn đề này vì theo công bố báo cáo Đánh giá nguy cơ tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia tại Đông Á - Thái Bình Dương thì các đường dây tội phạm thu được từ các thị trường phi pháp tại nơi đây khoảng 90 tỷ USD/năm, trong đó, doanh thu về buôn bán hàng giả lên đến gần 25 tỷ USD, thuốc giả 5 tỷ. Hiện nay, phần lớn thuốc giả có nguồn gốc từ Trung Quốc và Ấn Độ, và Trung Quốc cũng là “bãi rác thải điện từ” chính trong khu vực.
Bên cạnh đó các nước khác như Indonesia, Việt Nam… được xếp vào nhóm các trung tâm lớn thứ hai của ngành này. - Mapping the Real Routes of Trade in Fake Goods (tạm dịch: Những con đường thương mại làm hàng giả trên thế giới) là một công trình rất quan trọng trong việc chỉ ra được những con đường, những tuyến hoạt động của tội phạm có tính chất xuyên quốc gia về hàng giả [143]. Nắm bắt được điều này là một trong những tiền đề để nghiên cứu, giải thích cho sự hình thành của các tuyến đường trên, tìm ra sự khác biệt của các vị trí này trên thế giới, từ đó, quan trọng là tìm được những phương pháp để triệt tiêu những tuyến đường “nguy hiểm” này, giúp giảm thiểu sự gia tăng của tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia về sản xuất, buôn bán hàng giả. - The Fake and the Fatal: The Consequences of Counterfeits (tạm dịch: Hàng giả và sự diệt vong: Những hậu quả nghiêm trọng của hàng giả) của tác giả Kevin Lewis đăng trên Tạp chí The Park Place Economist, Volume XVII ▪ 47 (Tạp chí Kinh tế học đô thị, Số 17, trang 47) [144] mô tả quy mô toàn cầu hiện nay về vấn đề giả mạo.
Tác giả tìm nguồn gốc của việc giả mạo này, minh họa những ảnh hưởng tiêu cực đến công dân Mỹ, các doanh nghiệp và chính phủ; từ đó, đề xuất các bước mà các bên liên quan có thể thực hiện để giảm thiểu tỷ lệ giả mạo và tác động của sự giả mạo và hàng giả đối với Hoa Kỳ. 12 - Avoiding Counterfeit Goods: A How-To Guide for Consumers (tạm dịch Phòng tránh hàng giả: Hướng dẫn cho người tiêu dùng) của tác giả Kevin M. Reichelt được phát hành bởi IIPI (International intellecture property institute - Viện Sở hữu trí tuệ quốc tế) [145] không phải là một bản dự thảo Luật hay là một văn bản hướng dẫn luật, tuy nhiên, báo cáo này thực sự là khối kiến thức quý giá, đặc biệt đối với người tiêu dùng khi đã chỉ ra các nhóm, các mặt hàng hiện nay thường bị làm giả trên thị trường, cách nhận biết và cách phòng tránh chúng. Tức là, thay vì triệt tiêu việc sản xuất, buôn bán các sản phẩm hàng giả, hàng nhái trên thị trường (điều rất khó thực hiện) thì báo cáo đã và đang giáo dục nhận thức cho người tiêu dùng - đối tượng trực tiếp chịu sự tác động của hàng giả sẽ có cách tự bảo vệ sức khỏe bản thân, từ đó cũng phần nào góp phần giảm thiểu những thiệt hại từ các sản phẩm này gây nên trong đời sống.
Tóm lại, những công trình nghiên cứu trên chỉ là những tác phẩm rất điển hình về lĩnh vực hàng giả, về các tội sản xuất, buôn bán hàng giả tại các quốc gia trên thế giới. Tuy nhiên, phải công nhận những giá trị khoa học về cả lý luận và thực tiễn mà các nghiên cứu đem lại cho thấy được tình hình căng thẳng đang diễn ra đối với tội sản xuất, buôn bán hàng giả trên thế giới với những thủ đoạn tinh vi, quy mô tổ chức lớn, để từ đó, các nhà làm luật trên toàn thế giới cùng có những chính sách phù hợp nhằm giảm thiểu tối đa những tác động tiêu cực của loại tội phạm này. Về phía Việt Nam cũng sẽ có những bài học kinh nghiệm rút ra trong cả việc hoàn thiện cơ sở lý luận và áp dụng thực tiễn trong các vụ án cụ thể. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam Trong quá trình nghiên cứu đề tài “Các tội xâm phạm về hàng giả theo pháp luật hình sự Việt Nam”, bên cạnh những tài liệu chuyên khảo, tác giả còn tham khảo những tài liệu lý luận chung của pháp luật hình sự cũng như những tài liệu có liên quan đến nhóm tội phạm này.
Về phương diện lý luận pháp luật hình sự, Giáo trình luật hình sự Việt Nam (phần chung) do GS.Võ Khánh Vinh chủ biên, được nhà xuất bản Khoa học xã hội xuất bản năm 2014 đã mang lại cho tác giả những giá trị và lợi ích thiết thực 13 trong thực hiện đề tài. Những vấn đề lý luận về tội phạm, về hình phạt cũng như về các vấn đề khác liên quan đến tội phạm và hình phạt được các tác giả trình bày trong giáo trình này là cơ sở giúp tác giả luận án này nhận thức sâu sắc về tội phạm nói chung và các tội phạm về hàng giả nói riêng. Đặc biệt những tri thức về các tội phạm về hàng giả được phân tích tại chương “Các tội phạm về hàng giả” trong Giáo trình luật hình sự Việt Nam (phần các tội phạm) cũng do GS.Võ Khánh Vinh làm chủ biên đã giúp tác giả luận án này nhận thức đúng và sâu sắc các dấu hiệu pháp lý của các tội phạm về hàng giả cũng như những hình phạt được quy định với các tội phạm đó. Trong số những giáo trình luật hình sự đã được công bố mà tác giả luận án này tham khảo để thực hiện đề tài luận án, có Giáo trình luật hình sự Việt Nam - Phần các tội phạm do GS.Võ Khánh Vinh làm chủ biên, nhà xuất bản Công an nhân dân phát hành năm 2001; Giáo trình luật hình sự Việt Nam - Phần chung của tập thể tác giả cũng do GS.Võ Khánh Vinh làm chủ biên, nhà xuất bản Công an nhân dân phát hành năm 2002; Giáo trình luật hình sự Việt Nam - Phần chung của tập thể tác giả do TS.