chương I). Cụ thể, Điều 3 Hiến pháp năm 2013 quy định Nhà nước công nhận, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm quyền con người, quyền công dân [22, tr. Đồng thời, BLHS năm 2015 đã mở rộng 8 phạm vi chủ thể áp dụng. Theo đó, chủ thể của tội phạm bao gồm cả: con người và pháp nhân thương mại.
Quy định trên cho thấy, pháp nhân thương mại trước hết phải là pháp nhân được thành lập và hoạt động theo quy định của Bộ luật dân sự năm 2015 cũng như Luật doanh nghiệp năm 2014 và các quy định khác của pháp luật có liên quan nhưng có mục tiêu chính là tìm kiếm lợi nhuận và lợi nhuận được chia cho những người góp vốn. Tuy nhiên, khi đối tượng này thực hiện hành vi xâm hại đến các quan hệ xã hội được Nhà nước và pháp luật bảo vệ mà bị coi là tội phạm thì sẽ phải chịu trách nhiệm hình sự. Điều đó có nghĩa, pháp nhân thương mại cũng là một trong những chủ thể của tội phạm. Từ khái niệm tội phạm, để tìm hiểu và phân tích cụ thể khái niệm đặc điểm, dấu hiệu pháp lý của các tội về đánh bạc thì trước hết, ta cần phải hiểu đánh bạc là hành vi như thế nào? Theo Từ điển Pháp luật phổ thông của Trần Văn Thắng (chủ biên) thì đánh bạc là “tham gia vào trò chơi được tổ chức bất hợp pháp mà sự được thua kèm theo việc được hoặc mất lợi ích vật chất đáng kể (tiền, hiện vật hoặc các hình thức tài sản khác”.
Do vậy đánh bạc dựa trên ba yếu tố: sự tính toán, cơ hội và lợi nhuận. Trong trò chơi đánh bạc, sự thắng thua của người tham gia phụ thuộc vào sự may rủi hoặc khả năng suy luận của người chơi hoặc yếu tố khác độc lập với ý muốn chủ quan của người tham gia và người tổ chức. Như vậy, nói tóm lại “Đánh bạc trái phép là hành vi đánh bạc được thực hiện dưới bất kỳ hình thức nào với mục đích được thua bằng tiền hay hiện vật mà không được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cho phép hoặc được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cho phép nhưng thực hiện không đúng với quy định trong giấy phép được cấp” [14, tr. Trải qua các thời kỳ, các cơ quan lập pháp nước ta vẫn chưa đi đến thống nhất trong việc đưa ra một khái niệm hoàn chỉnh các tội phạm liên quan đến cờ bạc nói chung.
Bởi vì các hành vi về đánh bạc đều là các hiện tượng xã 9 hội, nên nó phát sinh trong các điều kiện xã hội nhất định, và sẽ tiêu vong trong những điều kiện xã hội nhất định khác. Ở vào các giai đoạn khác nhau của xã hội, nó có những phát triển và biểu hiện khác nhau. Xem xét ở góc độ pháp lý hình sự, trong mỗi giai đoạn lịch sử nước ta, các khái niệm này được đề cập ở các phạm vi khác nhau, tương ứng với điều kiện, nhận thức và cũng nhằm đáp ứng các mục tiêu khác nhau tương ứng trong từng giai đoạn mà nhà nước đặt ra cho hệ thống pháp luật. Sau khi pháp điển hóa BLHS năm 1985, quy định về các hành vi liên quan đến đánh bạc đã được phân hóa cụ thể hơn bằng việc xác định ba tội phạm trong nhóm này, gồm: đánh bạc, tổ chức đánh bạc và gá bạc.
Tuy nhiên, các quy định trong BLHS năm 1985 vẫn còn ở mức khái quát chung chung, đến khi BLHS năm 1999 ra đời thì các tội về đánh bạc mới được cụ thể hóa. Đến khi BLHS năm 1999 ra đời thì tội đánh bạc được quy định như sau: “Người nào đánh bạc trái phép dưới bất kỳ hình thức nào được thua bằng tiền hay hiện vật có giá trị từ hai triệu đồng đến dưới năm mươi triệu đồng hoặc dưới hai triệu đồng những đã bị kết án về tội hoặc tội tổ chức đánh bạc hoặc gá bạc, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm, thì bị phạt tiền từ năm triệu triệu đồng đến năm mươi triệu đồng, cải tạo không giam giữ đến ba năm hoặc phạt tù từ ba tháng đến ba năm” [24, tr. Sau một thời gian dài áp dụng, khi xã hội dần phát triển và tình hình tội phạm ngày càng phức tạp, hành vi phạm tội tinh vi hơn thì quy định về tội đánh bạc cũng thay đổi theo. Cụ thể, tại Điều 321 BLHS năm 2015 quy định: “Người nào đánh bạc trái phép dưới bất kỳ hình thức nào được thua bằng tiền hay hiện vật trị giá từ năm triệu đồng đến dưới năm mươi triệu đồng hoặc dưới năm triệu đồng, đã bị xử phạt xi phạm hành chính về hành vi này hoặc hành vi về tội tổ chức đánh bạc hoặc gá bạc, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm, thì bị phạt cải tạo không giam giữ đến ba năm hoặc phạt tù từ sáu tháng đến ba năm” [27, tr.
Từ những phân tích và cơ sở pháp lý trên có thể hiểu: “Tội đánh bạc là hành vi tham gia trò chơi được tổ chức trái pháp luật (dưới bất kỳ hình thức nào), được thua bằng tiền hay hiện vật từ năm triệu đồng trở lên, hoặc dưới năm triệu đồng nhưng đã bị kết án về tội này hoặc tội tổ chức đánh bạc và gá bạc, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm. Do người có năng lực trách nhiệm hình sự và đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự thực hiện với lỗi cố ý trực tiếp, xâm phạm đến trật tự, an toàn công cộng”. Từ những phân tích ở trên, có thể xác định các đặc điểm cơ bản của tội đánh bạc. Cụ thể như sau: Một là, tội đánh bạc là hành vi tham gia các trò chơi (dưới nhiều hình thức khác nhau) được thua bằng lợi ích vật chất nào đó (tiền hoặc hiện vật) có giá trị từ năm triệu đồng trở lên một cách trái pháp luật, gây thiệt hại cho trật tự công cộng, hoặc dưới năm triệu đồng nhưng đã bị kết án về tội này hoặc tội tổ chức đánh bạc và gá bạc, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm.
Hai là, chủ thể thực hiện hành vi đánh bạc là người có đủ năng lực trách nhiệm hình sự và đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự. Ba là, về mặt chủ quan của cấu thành tội phạm đánh bạc, hình thức lỗi là cố ý trực tiếp. Bốn là, tội đánh bạc là một trong số các tội phạm nằm trong nhóm tội xâm phạm trật tự công cộng. Trật tự công cộng được hiểu theo nghĩa rộng là một trật tự xã hội mà sự tuân thủ các quy phạm pháp luật, quy phạm đạo đức, phong tục tập quán … tạo nên một trật tự chung, phục vụ lợi ích cộng đồng.
Theo đó, trật tự công cộng được xem là tiêu chí quan trọng để đánh giá sự phát triển, văn minh, dân chủ của một quốc gia. Để đảm bảo trật trật tự công cộng, Nhà nước, các tổ chức và mọi người dân đều phải có ý thức xây dựng, thực hiện và bảo vệ các quy tắc trật tự sinh hoạt chung trên nhiều lĩnh vực 11 khác nhau. Khái niệm của tội tổ chức đánh bạc hoặc gá bạc trong luật hình sự Việt Nam Đối với tội tổ chức đánh bạc, do xuất phát đều là các hành vi thuộc về tệ nạn cờ bạc, có những điểm chung nhất định, hành vi được mô tả trong các tội này gắn bó chặt chẽ với nhau (hành vi khách quan của tội tổ chức đánh bạc mang tính chất hỗ trợ, tạo điều kiện cho hành vi đánh bạc). Do vậy, để nghiên cứu khái niệm tội tổ chức đánh bạc nhất thiết phải đặt nó trong nhóm các tội đánh bạc.
Tội tổ chức đánh bạc đã được quy định tại BLHS năm 1985. Tuy nhiên, điều luật quy định một cách chung chung, chưa thể hiện rõ các dấu hiệu cơ bản của tội phạm. Đến khi BLHS năm 1999 được thông qua và được sửa đổi, bổ sung năm 2009, tội tổ chức đánh bạc tiếp tục được quy định tại Điều 249, theo đó: “Người nào tổ chức đánh bạc hoặc gá bạc trái phép với quy mô lớn hoặc đã bị xử phạt hành chính về hành vi về tội đánh bạc hoặc tội tổ chức đánh bạc, gá bạc hoặc đã bị kết án về một trong các tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm, thì bị phạt tiền từ mười triệu đồng đến ba trăm triệu đồng hoặc phạt tù từ một năm đến năm năm” [24, tr. Đến BLHS năm 2015 đã có những quy định và các hình thức chế tài cụ thể hơn cho các hành vi tổ chức đánh bạc hoặc gá bạc trái phép.
Cụ thể, tại Điều 322 BLHS năm 2015 quy định, “người nào tổ chức đánh bạc hoặc gá bạc trái phép thuộc một trong các trường hợp quy định từ điểm a đến điểm d khoản này thì bị phạt tiền từ 50.000 đồng hoặc bị phạt tù từ 01 năm đến 05 năm; nếu phạm tội trong trường hợp có các tình tiết tăng nặng quy định tại khoản 2 Điều 322 thì bị phạt tù từ 05 năm đến 10 năm” [27, tr. Từ các cơ sở pháp lý trên, ta có thể hiểu khái niệm tội tổ chức đánh bạc một cách khái quát như sau: “Tội tổ chức đánh bạc là hành vi tham gia đánh 12 bạc với tư cách là chủ mưu, cầm đầu, chỉ huy, cưỡng bức, đe dọa người khác tham gia trò chơi có được thua bằng tiền hoặc tài sản dưới bất kỳ hình thức nào”. Không phải ngẫu nhiên mà từ Bộ luật hình sự năm 1985, năm 1999 và năm 2015 đều quy định tổ chức đánh bạc và gá bạc là hai hình thức phạm tội khác nhau. Vậy gá bạc là gì? Làm sao để phân biệt được hành vi đánh bạc, tổ chức đánh bạc, gá bạc? Theo từ điển Bách khoa toàn thư thì: “Gá bạc là hành vi cho sử dụng địa điểm làm nơi thực hiện việc đánh bạc để trục lợi.
Là hành vi nguy hiểm cho xã hội, xâm phạm trật trự xã hội, tạo điều kiện cho hành vi đánh bạc là hành vi không chỉ ảnh hưởng xấu tới gia đình và cá nhân người chơi mà còn có thể là nguyên nhân của các tệ nạn xã hội và tội phạm khác. Là hành vi giúp sức đánh bạc, thể hiện ở việc tạo điều kiện về địa điểm cho người có hành vi đánh bạc nhưng có thêm dấu hiệu riêng là mục đích trục lợi”. Như vậy, gá bạc có nghĩa là không nhất thiết phải trực tiếp tham gia đánh bạc, nhưng người phạm tội gá bạc sử dụng lợi ích vật chất của mình để gián tiếp thực hiện hành vi đánh bạc như: cho người khác mượn nhà, chỗ ở, xe, tàu, thuyền.