Tổ Chức Xã Hội Truyền Thống Của Người Cơ Tu Tại Huyện Nam Đông, Tỉnh Thừa Thiên Huế

Khám phá tổ chức xã hội truyền thống của người Cơ Tu tại huyện Nam Đông, tỉnh Thừa Thiên Huế, với những giá trị văn hóa độc đáo và phong phú.

• Tác giả: Trần Thị Mai An
• Người hướng dẫn: PGS. Bùi Văn Đạo
• Trường học: Học Viện Khoa Học Xã Hội
• Chuyên ngành: Nhân học văn hóa
• Đề tài: Tổ Chức Xã Hội Truyền Thống Của Người Cơ Tu Tại Huyện Nam Đông, Thừa Thiên Huế
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT, PHƯƠNG PHÁP, VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Các nghiên cứu về tổ chức xã hội
• 1.3. Các nghiên cứu về người Cơ tu và tổ chức xã hội của tộc người
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC HỢP PHẦN CỦA TỔ CHỨC XÃ HỘI TRUYỀN THỐNG CỦA NGƯỜI CƠ TU
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG BIẾN ĐỔI CỦA TỔ CHỨC XÃ HỘI TRUYỀN THỐNG TỪ SAU 1975 ĐẾN NAY
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN

Tóm tắt

I. Tổng Quan Tổ Chức Xã Hội Người Cơ Tu ở Nam Đông Huế

Tổ chức xã hội là yếu tố cốt lõi trong văn hóa tộc người, gắn kết cộng đồng và đảm bảo cấu trúc xã hội vận hành trôi chảy. Trong Nhân học, đây là lĩnh vực được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm, với nội hàm phong phú, đan xen với các lĩnh vực khác. Tổ chức xã hội truyền thống của các dân tộc thiểu số, bao gồm cả người Cơ Tu, phản ánh cấu trúc, cơ chế hoạt động và thiết chế của một hệ thống quan hệ, liên kết cá nhân trong cộng đồng nhằm đạt được mục tiêu chung. Dựa trên dòng máu hoặc quan hệ công xã láng giềng, tổ chức xã hội được xem xét ở nhiều cấp độ khác nhau như gia đình, dòng họ, bản làng. Trong bối cảnh hội nhập, các tổ chức xã hội đang đối mặt với nhiều thay đổi, đặt ra yêu cầu nghiên cứu và bảo tồn các giá trị truyền thống. Nghiên cứu này tập trung vào người Cơ Tu tại huyện Nam Đông, tỉnh Thừa Thiên Huế nhằm góp phần vào lý luận và thực tiễn, đồng thời bảo tồn bản sắc văn hóa.

1.1. Tầm Quan Trọng của Nghiên Cứu Tổ Chức Xã Hội Truyền Thống

Nghiên cứu tổ chức xã hội truyền thống của người Cơ Tu là vô cùng quan trọng trong bối cảnh hiện tại. Nó giúp nhận diện chính xác những giá trị trong tổ chức xã hội truyền thống, tạo tiền đề thuận lợi để xác định mối quan hệ giữa cơ chế vận hành theo tập quán pháp và hình thái quản lý nhà nước. Việc này giúp giảm thiểu những khoảng cách, sự chồng chéo va chạm giữa hai hình thức quản lý, đồng thời tạo nên những nhân tố thúc đẩy sự phát triển thông qua chính sách và hệ thống quản lý hiện tại của Nhà nước. Như vậy, việc nghiên cứu tổ chức xã hội không chỉ góp phần khẳng định những giá trị văn hoá của tộc người qua cơ chế tổ chức xã hội truyền thống, mà còn góp phần phát huy những giá trị văn hóa cần kế thừa.

1.2. Mục Tiêu Nghiên Cứu Tổ Chức Xã Hội Người Cơ Tu Tại Nam Đông

Luận án hướng tới việc trình bày một cách hệ thống và toàn diện các đặc trưng của tổ chức xã hội truyền thống người Cơ Tu và vai trò của nó đối với sự phát triển của xã hội. Đồng thời, luận án sẽ chỉ rõ những biến đổi của tổ chức xã hội truyền thống tộc người Cơ Tu trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập hiện nay. Từ kết quả nghiên cứu, luận án sẽ đóng góp một số ý kiến về việc kế thừa và phát huy những mặt tích cực của tổ chức xã hội truyền thống, nhằm bảo tồn văn hóa tộc người và nâng cao tính hiệu quả trong công tác quản lý nông thôn vùng miền núi của người Cơ Tu huyện Nam Đông, tỉnh Thừa Thiên Huế.

II. Vấn Đề Biến Đổi Tổ Chức Xã Hội Cơ Tu Thách Thức

Trong bối cảnh đổi mới và hội nhập, tổ chức xã hội truyền thống của người Cơ Tu đối diện với nhiều biến đổi. Những thay đổi về bản chất, cấu trúc, chức năng, quan hệ gia đình, dòng họ, bản làng đang diễn ra như một xu thế tất yếu. Tuy nhiên, không phải lúc nào sự thay đổi này cũng mang lại những thuận lợi hoặc sự hòa hợp với bối cảnh mới. Sự biến đổi của tổ chức xã hội có thể dẫn đến mất mát các giá trị văn hóa truyền thống, gây khó khăn trong việc quản lý và phát triển cộng đồng. Do đó, việc nghiên cứu và đánh giá tác động của những biến đổi này là vô cùng quan trọng để có những giải pháp phù hợp.

2.1. Xu Hướng Biến Đổi Tổ Chức Xã Hội Người Cơ Tu Hiện Nay

Hiện nay, sự biến đổi của tổ chức xã hội truyền thống người Cơ Tu diễn ra trên nhiều khía cạnh. Các quan hệ gia đình, dòng họ đang dần thay đổi, vai trò của các thiết chế truyền thống như già làng, trưởng bản có xu hướng giảm sút. Đồng thời, sự du nhập của các yếu tố văn hóa bên ngoài cũng tác động không nhỏ đến các giá trị và phong tục tập quán của người Cơ Tu. Quá trình đô thị hóa và di cư cũng là những yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến cấu trúc và chức năng của tổ chức xã hội.

2.2. Ảnh Hưởng của Biến Đổi Đến Bản Sắc Văn Hóa Cơ Tu

Sự biến đổi của tổ chức xã hội có thể dẫn đến những ảnh hưởng tiêu cực đến bản sắc văn hóa của người Cơ Tu. Việc mất đi các giá trị truyền thống, phong tục tập quán có thể làm suy yếu ý thức cộng đồng và làm phai nhạt bản sắc văn hóa tộc người. Đồng thời, sự du nhập của các yếu tố văn hóa bên ngoài nếu không được chọn lọc và tiếp thu một cách phù hợp có thể dẫn đến sự lai tạp và mất đi những nét độc đáo của văn hóa Cơ Tu.

III. Cách Phân Tích Tổ Chức Xã Hội Cơ Tu Nghiên Cứu Cụ Thể

Luận án tập trung nghiên cứu tổ chức xã hội truyền thống của người Cơ Tu ở huyện Nam Đông, tỉnh Thừa Thiên Huế từ trước đến nay, đặc biệt chú trọng đến tổ chức gia đình, dòng họ và làng. Nghiên cứu được triển khai tại bốn xã có số lượng người Cơ Tu chiếm đa số: Thượng Lộ, Hương Sơn, Thượng Nhật và Thượng Long. Việc lựa chọn bốn điểm nghiên cứu với các vị trí không gian khác nhau tạo cơ hội cho luận án tổng hợp, phân tích và nhận xét khách quan những đặc điểm cổ truyền, đan xen biến đổi của tổ chức xã hội truyền thống người Cơ Tu qua từng giai đoạn lịch sử.

3.1. Phạm Vi Nghiên Cứu Gia Đình Dòng Họ Làng Bản Cơ Tu

Phạm vi nghiên cứu của luận án tập trung vào tổ chức gia đình, tổ chức dòng họ và tổ chức làng. Ba thành tố này được coi là những hợp phần cơ bản của tổ chức xã hội truyền thống người Cơ Tu. Việc nghiên cứu sâu về cấu trúc, chức năng và mối quan hệ giữa các thành tố này sẽ giúp làm rõ hơn bức tranh toàn cảnh về tổ chức xã hội của người Cơ Tu.

3.2. Địa Bàn Nghiên Cứu Bốn Xã Tiêu Biểu ở Nam Đông Huế

Bốn xã được lựa chọn làm địa bàn nghiên cứu đại diện cho các điều kiện kinh tế - xã hội và mức độ giao lưu văn hóa khác nhau. Thượng Lộ nằm gần trung tâm huyện, có điều kiện giao lưu và hội nhập với văn hóa người Kinh. Hương Sơn và Thượng Nhật nhận được nhiều dự án đầu tư, mô hình chuyển đổi kinh tế. Thượng Long nằm xa trung tâm huyện, vẫn còn lưu giữ nhiều dấu ấn văn hóa cổ truyền. Sự đa dạng này giúp đảm bảo tính khách quan và toàn diện của nghiên cứu.

IV. Giá Trị Tổ Chức Xã Hội Cơ Tu Kế Thừa và Phát Huy

Luận án hướng đến việc nêu bật những đặc điểm riêng mang tính địa phương của tổ chức xã hội truyền thống người Cơ Tu vùng Nam Đông, đồng thời xác định những giá trị văn hóa tiêu biểu và chỉ báo các xu hướng biến đổi trong bối cảnh hiện nay. Kết quả nghiên cứu sẽ góp phần làm rõ hơn sự hiểu biết chung về người Cơ Tu ở Việt Nam, đồng thời chỉ ra những nguyên nhân chủ quan và khách quan dẫn đến sự biến đổi của tổ chức xã hội truyền thống. Các kết quả đạt được sẽ là sự đóng góp thiết thực vào việc xây dựng cơ sở khoa học cho việc định hướng các chính sách bảo tồn và phát huy văn hoá tộc người.

4.1. Đặc Điểm Địa Phương Trong Tổ Chức Xã Hội Cơ Tu ở Nam Đông

Tổ chức xã hội truyền thống của người Cơ Tu ở Nam Đông có những đặc điểm riêng biệt, phản ánh điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và lịch sử phát triển của vùng đất này. Các đặc điểm này có thể liên quan đến hình thức tổ chức gia đình, dòng họ, cách thức quản lý đất đai, tài nguyên, hoặc các phong tục tập quán đặc trưng.

4.2. Các Giá Trị Văn Hóa Tiêu Biểu Cần Được Bảo Tồn

Trong tổ chức xã hội truyền thống của người Cơ Tu, có nhiều giá trị văn hóa tiêu biểu cần được bảo tồn và phát huy. Đó có thể là tinh thần cộng đồng, sự gắn kết gia đình, dòng họ, lòng kính trọng người già, sự tôn trọng các giá trị truyền thống, hoặc những phong tục tập quán tốt đẹp. Việc nhận diện và bảo tồn những giá trị này có ý nghĩa quan trọng trong việc duy trì bản sắc văn hóa và phát triển bền vững cộng đồng Cơ Tu.

V. Kết Quả Nghiên Cứu Tác Động Chính Sách Bảo Tồn Văn Hóa

Kết quả nghiên cứu về tổ chức xã hội truyền thống của người Cơ Tu có ý nghĩa thiết thực trong việc xây dựng cơ sở khoa học cho việc định hướng các chính sách bảo tồn và phát huy văn hoá tộc người. Đồng thời, nó góp phần phục vụ cho việc quản lý bền vững vùng nông thôn miền núi trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Nghiên cứu giúp các nhà hoạch định chính sách hiểu rõ hơn về các giá trị văn hóa, phong tục tập quán và nhu cầu của cộng đồng Cơ Tu, từ đó đưa ra các quyết định phù hợp và hiệu quả.

5.1. Đóng Góp Cho Việc Xây Dựng Chính Sách Bảo Tồn Văn Hóa

Nghiên cứu cung cấp những thông tin quan trọng để xây dựng các chính sách bảo tồn và phát huy văn hóa Cơ Tu, bao gồm việc bảo tồn ngôn ngữ, trang phục, kiến trúc nhà ở, các lễ hội truyền thống, và các phong tục tập quán tốt đẹp. Đồng thời, nghiên cứu cũng chỉ ra những thách thức và khó khăn trong quá trình bảo tồn văn hóa, từ đó đề xuất các giải pháp phù hợp.

5.2. Hỗ Trợ Quản Lý Bền Vững Vùng Nông Thôn Miền Núi

Kết quả nghiên cứu về tổ chức xã hội truyền thống có thể giúp chính quyền địa phương quản lý hiệu quả hơn vùng nông thôn miền núi, đặc biệt là trong các lĩnh vực như quản lý đất đai, tài nguyên, phát triển kinh tế - xã hội, và bảo đảm an ninh trật tự. Nghiên cứu giúp chính quyền địa phương hiểu rõ hơn về cơ cấu tổ chức, quan hệ xã hội và nhu cầu của cộng đồng Cơ Tu, từ đó đưa ra các chính sách và giải pháp phù hợp với điều kiện thực tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề nghiên cứu ấy vào bối cảnh hiện tại. Cơ sở lý thuyết và phƣơng pháp nghiên cứu 1. Các khái niệm cơ bản - Khái niệm xã hội (Society): thường được hiểu là tập hợp người có những quan hệ kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội chặt chẽ với nhau, nhưng cho đến nay chưa có một định nghĩa nào được mọi người thừa nhận [119:322]. 20 Đặc điểm bản chất của xã hội là những vấn đề có liên quan đến lãnh thổ, sản xuất dân cư, di cư, hệ thống luật pháp, văn hóa và bản sắc dân tộc.

- Khái niệm tổ chức xã hội Từ trước đến nay, các nhà nhân học văn hóa trong nước và trên thế giới đều tiếp cận các nghiên cứu về tổ chức xã hội trong không gian của văn hóa, xã hội và tổ chức xã hội. Hiểu theo nghĩa rộng, tất cả những gì có giá trị mà con người tạo ra trong cuộc sống xã hội của mình đều được gọi là văn hóa. Và tổ chức xã hội là một tập hợp những tập thể người có quan hệ kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội chặt chẽ với nhau. Tổ chức này được cấu trúc thành một xã hội có trật tự theo các tiêu chuẩn, quy định, cách thức mà mọi người tương tác và hoạt động trong môi trường xã hội của mình.

Tuy nhiên, xã hội không chỉ đơn thuần là một sản phẩm văn hóa được con người tạo ra, xã hội và các hoạt động trật tự bên trong của nó cũng là những điều kiện tiên quyết cho sự phát triển văn hóa. Chính mối tương quan phức tạp giữa văn hóa và xã hội như vậy khiến ranh giới các vấn đề được nghiên cứu của con người không dễ gì tách bạch được. Giới nhân học Bắc Mỹ xem việc nghiên cứu tổ chức xã hội là một nhánh của Nhân học văn hóa, còn Nhân học Anh lại xem đây là một phạm trù thuộc Nhân học xã hội. Nhận thức này tuy không đến mức quá rạch ròi, nhưng lại là cơ sở để nội hàm nghiên cứu của tổ chức xã hội trở nên phong phú hơn so với tên gọi của nó.

Radcliffe Brown (1952) [128], Raymon Firth (1955) [135], Levi Strauss (1958) [130], giới thiệu khái niệm của tổ chức xã hội trong sự phân biệt với cơ cấu xã hội nhưng vẫn còn chưa rõ ràng, khó tiếp cận. Điểm nhấn của Radcliffe và Raymon là tập trung vào các chức năng mà tổ chức xã hội làm được để hỗ trợ cho một trật tự xã hội, đồng thời cũng rất chú trọng mối quan hệ giữa các cá nhân trong cùng tổ chức. Levi Strauss minh họa mối quan hệ giữa tổ chức xã hội và cơ cấu xã hội qua hình ảnh của vỏ sò biển; mỗi vỏ sò có một cấu trúc riêng của nó nhưng vỏ của cùng một loài sẽ chia sẻ cùng một hình thức cấu trúc. Nghĩa là tổ chức xã hội có thể được hiểu hoặc là một thành tố của cơ cấu xã hội.

Muộn hơn trong nghiên cứu, Charon (1986), cho rằng tổ chức xã hội là một tập thể người, có cùng một liên kết 21 hay ràng buộc về lợi ích tập thể và có sự thống nhất từ trên xuống dưới theo cấp bậc hay chức vị [139]. Nghiên cứu của công trình này chú ý đến những quy tắc được tạo ra trong quá trình tương tác xã hội của cộng đồng người và phân loại sự tương tác đó trên các mức độ từ thấp đến cao của tổ chức xã hội như gia đình, nhóm, dòng họ, làng, cộng đồng. Tựu chung lại, trong quan niệm của Nhân học Anh, tổ chức xã hội chính là một thành tố của cơ cấu xã hội, một hệ thống các quan hệ, tập hợp liên kết cá nhân nào đó để đạt được một mục đích nhất định. Nhận thức này nhấn mạnh đến hệ thống các quan hệ liên kết cá nhân chứ không phải chính tập hợp cá nhân trong các tổ chức và các quan hệ ở đây là quan hệ xã hội.

Và nếu như giữa tập hợp các cá nhân không có những quan hệ xã hội thì họ chưa thể được coi là thành viên của một tổ chức xã hội nào đó. Hơn thế, những quan hệ này sẽ liên kết các cá nhân vào cùng một nhóm để họ cùng thực hiện chung một hoạt động nào đó, nhằm đạt được những lợi ích nhất định. Ngành dân tộc học Việt Nam, tuy chưa có một công trình cụ thể bàn luận về khái niệm tổ chức xã hội, nhưng trong những nghiên cứu có liên quan đến tổ chức xã hội đã bộc lộ xu hướng nghiên cứu gần với quan điểm của các nhà Nhân học xã hội Anh. Nghĩa là xem tổ chức xã hội thuộc nội hàm của cơ cấu xã hội [11], [55b], [102]… hoặc thuộc nội hàm của thiết chế xã hội [9], [15], [41], [79], [89]; và phần lớn chú trọng khía cạnh quan hệ xã hội khi nghiên cứu về lĩnh vực này [27], [32], [34], [49], [52], [95].

Bên cạnh đó, một nét nổi bật của Dân tộc học Việt Nam là nghiên cứu về xã hội làng chiếm một vị trí quan trọng trong nghiên cứu về tổ chức xã hội các dân tộc nói chung, như công trình của Nguyễn Từ Chi (1984) [11]; Phan Đại Doãn (1992) [22]; Bùi Xuân Đính (1985) [31]; Trần Từ (1984) [102]. Theo Gs Đặng Nghiêm Vạn (1993) [116], ở nước ta do nhiều biến động lịch sử, các hình thức tổ chức cộng đồng tộc người ban đầu đã bị tan vỡ từ lâu, địa vực cư trú của hầu hết các tộc người bị xé lẻ. Do vậy không còn thấy các hình thức tổ chức chính trị xã hội truyền thống tương ứng với từng tộc riêng biệt, chỉ có hình thức tổ chức chính trị xã hội tương 22 ứng với từng khu vực, tập hợp người của các bộ tộc hay các bộ phận tộc người của các tộc hay các bộ phận tộc người cùng cư trú cạnh nhau. Dù sinh sống trong tổ chức mường, xã, phủ, huyện, châu, động, sách, hay chỉ có làng, bản, buôn…; thì làng luôn luôn đóng vai trò then chốt và cơ bản trong hệ thống xã hội cổ truyền.

Vậy nên khuynh hướng coi trọng nghiên cứu làng trong lĩnh vực tổ chức xã hội của giới Dân tộc học Việt Nam là hợp lý. Bởi làng là một thực thể xã hội đặc biệt quan trọng, là đơn vị tổ chức xã hội cơ sở, và những nơi như vùng Trường Sơn - Tây Nguyên, đó là đơn vị tổ chức xã hội độc lập, cao nhất trong xã hội cổ truyền. Bên cạnh đó, trong các công trình đã công bố của Dân tộc học nước ta, tổ chức xã hội tộc người còn được thể hiện phong phú qua các cấp độ khác nhau như dòng họ, gia đình, hôn nhân, cùng các khía cạnh xã hội đa dạng khác được mổ xẻ qua khái niệm học thuật này. Như vậy, với những dẫn liệu giải trình trong nhận thức về khái niệm tổ chức xã hội ở nước ngoài và trong nước trên đây, có thể thấy tổ chức xã hội là một khái niệm có tính khái quát cao, phạm trù nghiên cứu rất phong phú và đa dạng.

Để phục vụ cho sự nghiên cứu, luận án này sẽ đồng nhất ở nghĩa hẹp, xem tổ chức xã hội là những tổ chức cụ thể của tập hợp người có sự liên kết hay ràng buộc về lợi ích tập thể và có sự thống nhất từ trên xuống theo cấp bậc hay chức vị để cùng thực hiện một mục đích nào đó. Cụ thể, đó là tổ chức gia đình, dòng họ, và làng; trong đó làng là tổ chức xã hội cơ bản nhất. Ở nghĩa rộng, tổ chức xã hội là một thành tố của cơ cấu xã hội, là một dạng hoạt động, hay là một mức độ trật tự nội tại, sự hài hòa giữa các thành phần của một chỉnh thể. Nghiên cứu tổ chức xã hội là nghiên cứu các tổ chức cụ thể, đồng thời nhấn mạnh hệ thống các quan hệ liên kết cá nhân trong các tổ chức ấy và bên ngoài để làm nổi bật vai trò, chức năng của tổ chức xã hội trong mối liên kết gắn bó nhằm đáp ứng được một trật tự tối ưu của cơ cấu xã hội.

Cùng nhìn nhận sự tương quan qua các ý tưởng về phạm trù của khái niệm tổ chức xã hội trong các bài viết, sách của Phan Dữu Dật (1999a) [15]; Lưu Hùng (1994) [58]; Nguyễn Hữu Thông (cb) (2004) [100], Chúng tôi sử dụng hình vẽ sau để biểu đạt các mối quan hệ của các phạm trù liên quan. 23 Quan hệ xã hội Thiết chế xã hội Cơ cấu xã hội Tổ chức xã hội Sơ đồ 1: Mối quan hệ giữa cơ cấu xã hội, thiết chế xã hội, quan hệ xã hội và tổ chức xã hội Với luận án, chúng tôi sẽ triển khai nội hàm khái niệm nghiên cứu tổ chức xã hội truyền thống người Cơ tu, huyện Nam Đông tỉnh Thừa Thiên Huế theo khung sau: - Không gian và tên gọi - Cấu trúc thiết chế, sự vận hành Làng - Sở hữu và phân tầng xã hội - Luật tục liên quan đến tổ chức, quản lý Tổ chức xã hội - Tên gọi, nguồn gốc truyền Dòng họ - Cấu trúc dòng họ thống - Vai trò trưởng họ và các mối quan hệ - Kết cấu gia đình Gia đình - Đặc điểm - Quan hệ giữa các thành viên Hình vẽ 1: Khung phân tích khái niệm - Khái niệm biến đổi xã hội Biến đổi là một khái niệm được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm trong những năm gần đây trên mọi lĩnh vực của cuộc sống. Dưới nhiều góc độ nhận thức, khái niệm biến đổi mang nhiều ý nghĩ về sự tích cực hoặc hạn chế nào đó. Trong nhân học văn hoá/ nhân học xã hội khái niệm biến đổi được ra đời từ sớm theo cách hiểu là một quy luật có tính tất yếu của cuộc sống.

Từ những quan 24 niệm trừu tượng của thuyết Khải Hoàn, xem mọi sự biến đổi của nhân loại đều chịu ảnh hưởng của Thiên Chúa giáo (coi sự vận động của thế giới là điều tất yếu để đi đến cái tốt đẹp), đến những lập luận mang tính khoa học của thuyết Tiến hoá trong bước đầu giải thích mối quan hệ giữa tiến hoá của con người và sinh vật (đó là sự biến đổi theo quá trình, cái sau phát triển hơn cái khác); hay là sự mô phỏng tính chu kỳ trong quá trình sinh trưởng của mọi sự vật, có tiêu vong, biến mất và sau đó cái mới lại xuất hiện (trong mô hình của thuyết Chu kỳ); hoặc những gợi mở về cơ sở biến đổi của thuyết kinh tế, thuyết tư tưởng, thuyết kỹ thuật, thuyết xung đột, thuyết thích ứng trong thế kỷ XX.