Tổng quan về giáo trình

Giáo trình “Tổ chức và nhân sự hành chính nhà nước (Giáo trình nội bộ dành cho cao học)” là công trình nghiên cứu khoa học cấp cơ sở do TS. Lưu Ngọc Tố Tâm làm chủ nhiệm đề tài, cùng tập thể tác giả gồm TS. Lê Cẩm Hà (Học viện Hành chính Quốc gia) và ThS. Trần Thị Bình (Học viện Báo chí và Tuyên truyền) biên soạn năm 2017. Tài liệu do Khoa Xây dựng Đảng thuộc Học viện Báo chí và Tuyên truyền (Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh) phụ trách chuyên môn.

Trong chương trình đào tạo trình độ thạc sĩ ngành Xây dựng Đảng và Chính quyền nhà nước, học phần này mang mã số CHXD03004 và được xếp vào khối kiến thức chuyên ngành bắt buộc. Chương trình có thời lượng phân bổ 60 giờ tín chỉ, bao gồm 30 giờ lý thuyết và 30 giờ thực hành, thảo luận, xử lý bài tập.

Mục tiêu đào tạo của giáo trình hướng tới việc trang bị cho học viên cao học hệ thống tri thức chuyên sâu về thiết chế tổ chức bộ máy hành chính nhà nước và các cơ chế quản trị nhân sự công quyền. Chuẩn đầu ra yêu cầu học viên có khả năng phân tích, so sánh cơ cấu tổ chức bộ máy hành chính qua các thời kỳ lịch sử của Việt Nam; nhận diện các bất cập, hạn chế trong quá trình xây dựng và thực thi pháp luật hành chính; đồng thời rèn luyện phương pháp tư duy lý luận, kỹ năng làm việc nhóm và năng lực xây dựng giải pháp giải quyết các tình huống quản trị công trong thực tiễn.

Cấu trúc giáo trình tiếp cận liên ngành giữa Luật học, Chính trị học và Khoa học Quản lý Hành chính công. Điểm đặc trưng của tài liệu là phân định rõ ràng giữa hai mảng kiến thức: thiết chế tổ chức bộ máy (từ lý thuyết cấu trúc, thẩm quyền, mô hình trung ương đến địa phương) và các quy trình quản lý nhân sự công vụ (từ phân tích công việc, tuyển dụng, bố trí, đào tạo đến đánh giá công chức).

Nội dung kiến thức cốt lõi

                             TỔ CHỨC VÀ NHÂN SỰ HÀNH CHÍNH NHÀ NƯỚC
   THIẾT CHẾ TỔ CHỨC BỘ MÁY                                            QUẢN LÝ NHÂN SỰ CÔNG VỤ
  (Chương 1, Chương 2, Chương 3)                                     (Chương 4, Chương 5, Chương 6)

Các chương và chủ đề chính

Nội dung giáo trình được cấu trúc thành 6 chương chuyên đề, phát triển từ nền tảng lý luận chung đến các phân hệ quản lý cụ thể:

  • Chương 1: Những vấn đề chung về tổ chức và tổ chức hành chính nhà nước: Trình bày khái niệm, đặc trưng, các yếu tố cấu thành tổ chức (mục tiêu, cơ cấu, con người, nguồn lực, môi trường tác động). Phân tích chi tiết 5 mô hình cơ cấu tổ chức: trực tuyến, trực tuyến - tham mưu, chức năng, ma trận, và mạng thông tin. Trình bày các nguồn quyền lực trong tổ chức, các nguyên tắc vận hành (phù hợp chức năng hành pháp, hoàn chỉnh thống nhất, phân định thẩm quyền, tương ứng chức năng - nhiệm vụ - quyền hạn, tiết kiệm hiệu quả, dân chủ). Phân tích 3 nguyên tắc xác lập quan hệ Trung ương - Địa phương (tập quyền, phân quyền, tản quyền), lý thuyết tổ chức thư lại của Max Weber cùng hai chức năng cơ bản của tổ chức hành chính nhà nước: chức năng chính trị và chức năng kinh tế.
  • Chương 2: Tổ chức hành chính nhà nước trung ương: Phân tích thể chế Chính phủ, người đứng đầu cơ quan hành pháp, cơ cấu tổ chức của Bộ và cơ quan ngang Bộ. Khảo cứu sự tiến hóa của tổ chức bộ máy hành chính trung ương Việt Nam qua các giai đoạn lập hiến và làm rõ cơ cấu bộ máy hành chính trung ương hiện hành theo quy định của Hiến pháp năm 2013.
  • Chương 3: Tổ chức hành chính nhà nước ở địa phương: Làm rõ khái niệm, nguyên tắc phân chia đơn vị hành chính lãnh thổ; so sánh các mô hình thực thi quyền hành pháp địa phương trên thế giới (Mô hình Hội đồng - Thị trưởng/Chủ tịch, Hội đồng - Nhà quản lý chuyên nghiệp, Hội đồng - Cơ quan chấp hành). Đánh giá tiến trình phát triển bộ máy hành chính địa phương Việt Nam qua các thời kỳ lịch sử, cơ cấu tổ chức của Ủy ban nhân dân và các cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân các cấp.
  • Chương 4: Khái quát chung về nhân sự hành chính nhà nước: Xác định khái niệm, các tiêu chí phân loại nhân sự công, các đặc trưng pháp lý, tính chất việc làm và việc sử dụng nhân sự công vụ. Phân tích 3 hình thức làm việc trong cơ quan nhà nước: làm việc thường xuyên (biên chế), làm việc theo hợp đồng và làm việc theo cơ chế linh hoạt.
  • Chương 5: Quản lý nhân sự hành chính nhà nước: Trình bày khái niệm, mục tiêu, chức năng, đặc trưng của quản lý nhân sự công; phân tích các yếu tố môi trường bên trong và bên ngoài chi phối công tác nhân sự; so sánh đối chiếu hai mô hình quản lý nhân sự công điển hình: Mô hình chức nghiệp (Career-based system) và Mô hình việc làm (Position-based system).
  • Chương 6: Các hoạt động cơ bản của quản lý nhân sự hành chính nhà nước: Hệ thống hóa chu trình nghiệp vụ quản trị nhân sự công gồm 5 khâu then chốt: (1) Phân tích công việc (khái niệm, ý nghĩa, quy trình, phương pháp thu thập thông tin và sản phẩm phân tích); (2) Thu hút và tuyển dụng ứng viên; (3) Sử dụng nhân sự (bố trí vị trí, bổ nhiệm, thăng tiến, luân chuyển/thuyên chuyển, tinh giản biên chế); (4) Đào tạo, bồi dưỡng công chức; (5) Đánh giá nhân sự (tiêu chí, phương pháp, quy trình và các trở ngại trong thực tế).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình xây dựng hệ thống lý luận dựa trên ba nhóm nền tảng cơ bản:

  1. Lý luận tổ chức và quản trị học: Ứng dụng lý thuyết phân công lao động, cấu trúc thứ bậc quyền lực, lý thuyết tổ chức thư lại của Max Weber và các nguyên tắc thiết kế tổ chức hiện đại.
  2. Khoa học hành chính và thể chế quyền lực nhà nước: Phân tích cơ chế thực thi quyền hành pháp trong nhà nước đơn nhất và nhà nước liên bang; bản chất các nguyên tắc tập trung dân chủ, phân quyền, tản quyền và sự kết hợp quản lý theo ngành với quản lý theo lãnh thổ.
  3. Khoa học quản lý nhân lực khu vực công: Cung cấp khung phân tích về quản trị công vụ, tiêu chuẩn hóa ngạch/bậc, bản mô tả công việc, bản tiêu chuẩn vị trí việc làm và cơ chế đãi ngộ, đánh giá dựa trên kết quả thực thi công vụ.

Kỹ năng phát triển

Thông qua hệ thống bài học và chuyên đề, học viên phát triển ba nhóm năng lực chuyên môn:

  • Kỹ năng phân tích thể chế: Năng lực nhận diện, đánh giá cơ cấu tổ chức bộ máy, phát hiện sự chồng chéo chức năng, nhiệm vụ giữa các cơ quan hành chính từ trung ương đến địa phương.
  • Kỹ năng nghiệp vụ quản trị công vụ: Năng lực xây dựng đề án vị trí việc làm, thiết kế quy trình tuyển dụng, lập kế hoạch đào tạo - bồi dưỡng và vận dụng các phương pháp đánh giá kết quả làm việc của cán bộ, công chức.
  • Kỹ năng tư duy phản biện và xử lý tình huống: Khả năng làm việc nhóm, tranh biện các chuyên đề thể chế và đề xuất phương án cải cách tổ chức bộ máy, tinh giản biên chế phù hợp với quy định pháp luật Việt Nam.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình định hình mô hình giảng dạy lấy người học làm trung tâm, trong đó giảng viên giữ vai trò định hướng lý thuyết, gợi mở vấn đề và chủ trì thảo luận học thuật.

                  CƠ CẤU THỜI LƯỢNG HỌC PHẦN (60 GIỜ TÍN CHỈ)

Chương trình học phân bổ thời lượng đồng đều giữa lý thuyết và thực hành (30 giờ lý thuyết / 30 giờ thực hành, thảo luận). Đặc biệt, chương Các hoạt động cơ bản của quản lý nhân sự hành chính nhà nước được bố trí tới 8 giờ thực hành và bài tập tình huống trên tổng số 10 giờ học, tạo điều kiện cho học viên trực tiếp thao tác các nghiệp vụ quản trị nhân sự công.

Hệ thống câu hỏi xêmina gồm 30 chủ đề chuyên sâu được tích hợp trực tiếp vào đề cương môn học, tập trung vào các vấn đề mang tính thời sự:

  • So sánh sự khác biệt giữa tổ chức khu vực công và khu vực tư.
  • Vận dụng các đặc trưng tổ chức của Max Weber để phân tích cơ quan công tác của học viên.
  • Phân tích mối quan hệ phân quyền, tản quyền giữa trung ương và địa phương.
  • Đánh giá cơ cấu tổ chức bộ máy hành chính nhà nước theo Hiến pháp năm 2013 và Luật Tổ chức chính quyền địa phương.
  • So sánh ưu điểm và nhược điểm giữa mô hình quản lý nhân sự theo chức nghiệp và mô hình theo việc làm.
  • Xử lý các tình huống thực tiễn về tinh giản biên chế và đánh giá công chức.

Phương pháp đánh giá học phần được thiết lập theo quy chế đào tạo sau đại học:

  • Đánh giá quá trình (Kiểm tra điều kiện): Trọng số 0.30 (đánh giá ý thức chuẩn bị bài, mức độ tham gia thảo luận xêmina và bài kiểm tra trên lớp).
  • Đánh giá kết thúc học phần: Trọng số 0.70 (thi tự luận hoặc viết tiểu luận nghiên cứu môn học).

Học viên được hướng dẫn tự học thông qua việc nghiên cứu trước các văn bản quy phạm pháp luật, giáo trình chuyên khảo và tài liệu nghiên cứu quốc tế do giảng viên chỉ định trước mỗi buổi lên lớp.

Điểm nổi bật và cập nhật

  • Tích hợp nền tảng lập hiến và thể chế hành chính mới: Giáo trình cập nhật trực tiếp những quy định của Hiến pháp năm 2013, làm rõ những điều chỉnh về vị trí pháp lý của Chính phủ, thẩm quyền của Thủ tướng Chính phủ, chức năng của các Bộ, cũng như cơ cấu chính quyền địa phương các cấp tại Việt Nam.
  • Tiếp cận chuẩn mực quản trị công quốc tế: Bên cạnh việc trình bày lý luận thể chế trong nước, tài liệu đối chiếu các kinh nghiệm cải cách công vụ từ Ngân hàng Thế giới (World Bank), phân tích mô hình quản lý theo kết quả và các hình thức tổ chức hành pháp địa phương trên thế giới (như mô hình Hội đồng - Nhà quản lý chuyên nghiệp, Hội đồng - Thị trưởng).
  • Phân tích chuyên sâu hai mô hình quản lý nhân lực công: Giáo trình cung cấp khung lý thuyết so sánh giữa hệ thống chức nghiệp truyền thống và hệ thống việc làm hiện đại, từ đó luận giải tính tất yếu của việc chuyển dịch phương thức quản lý công chức theo vị trí việc làm tại các cơ quan nhà nước.
  • Hệ thống tài liệu tham khảo đa dạng: Danh mục tài liệu tham khảo tích hợp các công trình học thuật tiêu biểu trong nước và quốc tế, bao gồm giáo trình chuyên ngành của Học viện Hành chính Quốc gia, các công trình nghiên cứu quản trị nhân lực của PGS.TS. Trần Kim Dung, PGS.TS. Nguyễn Ngọc Quân - PGS.TS. Nguyễn Vân Điềm, TS. Lê Thanh Hà, cùng các tài liệu phân tích chính sách công của TS. Võ Kim Sơn, PGS.TS. Vũ Huy Từ, PGS.TS. Lê Chi Mai.

Đối tượng sử dụng giáo trình

                           ĐỐI TƯỢNG SỬ DỤNG GIÁO TRÌNH
HỌC VIÊN CAO HỌC       GIẢNG VIÊN ĐÀO TẠO      CÁN BỘ CÔNG CHỨC       NHÀ NGHIÊN CỨU
Chuyên ngành Xây dựng  Biên soạn bài giảng,    Tham khảo nghiệp vụ    Khảo cứu lý luận
Đảng, Quản lý công,    điều phối xêmina        tổ chức, tuyển dụng,   thể chế & cải cách
Luật học, Hành chính   học thuật cao học       đánh giá, biên chế     hành chính công
  • Học viên cao học: Phục vụ trực tiếp cho học viên theo học chương trình thạc sĩ chuyên ngành Xây dựng Đảng và Chính quyền nhà nước, Quản lý công, Luật học, Hành chính công tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh và Học viện Hành chính Quốc gia.
  • Điều kiện tiên quyết đối với người học: Học viên cần hoàn thành các môn học nền tảng ở trình độ đại học bao gồm: Lý luận Hành chính nhà nước, Triết học Mác - Lênin, Kinh tế Chính trị Mác - Lênin, cùng khối kiến thức cơ bản về cơ cấu tổ chức bộ máy nhà nước.
  • Giảng viên và nghiên cứu viên: Làm tài liệu khung để biên soạn bài giảng, thiết kế tình huống nghiên cứu và điều phối các phiên xêmina sau đại học. Đội ngũ giảng viên trực tiếp tham gia giảng dạy học phần gồm các chuyên gia chuyên ngành Luật học, Chính trị học, Quản lý Hành chính công như: TS. Lưu Ngọc Tố Tâm, PGS.TS. Đặng Khắc Ánh, PGS.TS. Trần Thị Thanh Thủy, TS. Lý Thị Huệ, TS. Lê Cẩm Hà.
  • Cán bộ công chức làm công tác tổ chức cán bộ: Dùng làm tài liệu tra cứu nghiệp vụ về phân tích công việc, xây dựng bản mô tả công việc, quy trình bổ nhiệm, luân chuyển và đánh giá nhân sự trong các cơ quan Đảng, cơ quan hành chính nhà nước và các đơn vị sự nghiệp công lập.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này được biên soạn phục vụ đối tượng đào tạo nào?

Giáo trình là tài liệu phục vụ đào tạo sau đại học (trình độ thạc sĩ), trực tiếp dành cho học viên chuyên ngành Xây dựng Đảng và Chính quyền nhà nước (mã học phần CHXD03004) tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền cùng các cơ sở đào tạo chuyên ngành hành chính, quản lý công.

2. Người học cần đáp ứng những điều kiện tiên quyết nào trước khi học giáo trình này?

Học viên cần được trang bị các khối kiến thức cơ bản ở trình độ cử nhân gồm: Lý luận Hành chính nhà nước, Triết học Mác - Lênin, Kinh tế Chính trị Mác - Lênin và những kiến thức tổng quan về hệ thống chính trị, bộ máy nhà nước Việt Nam.

3. Giáo trình phân tích những mô hình cơ cấu tổ chức bộ máy nào?

Giáo trình phân tích toàn diện 5 mô hình cơ cấu tổ chức phổ quát: cơ cấu trực tuyến, cơ cấu trực tuyến - tham mưu, cơ cấu theo chức năng, cơ cấu ma trận và cơ cấu theo mạng thông tin. Đồng thời, giáo trình phân tích các mô hình chính quyền địa phương trên thế giới như Hội đồng - Thị trưởng, Hội đồng - Nhà quản lý chuyên nghiệp và Hội đồng - Cơ quan chấp hành.

4. Nội dung quản lý nhân sự trong giáo trình tập trung vào các quy trình nghiệp vụ nào?

Chương 6 của giáo trình tập trung làm rõ 5 nghiệp vụ quản trị nhân sự công cụ thể: phân tích công việc, thu hút - tuyển dụng nhân sự, sử dụng nhân sự (bố trí, bổ nhiệm, luân chuyển, tinh giản), đào tạo - bồi dưỡng công chức, và quy trình, phương pháp đánh giá nhân sự.

5. Giáo trình sử dụng những tài liệu tham khảo cơ bản nào?

Tài liệu tham khảo chính yếu bao gồm: Báo cáo cải cách công vụ của Ngân hàng Thế giới (World Bank), Giáo trình Quản lý và phát triển tổ chức bộ máy hành chính nhà nước (2010), Giáo trình Quản trị nguồn nhân lực (Trần Kim Dung, 2009; Nguyễn Vân Điềm - Nguyễn Ngọc Quân, 2010; Lê Thanh Hà, 2011), cùng hệ thống văn bản quy phạm pháp luật và Hiến pháp Việt Nam.

Kết luận

Giáo trình “Tổ chức và nhân sự hành chính nhà nước (Giáo trình nội bộ dành cho cao học)” hệ thống hóa các tri thức nền tảng và nâng cao về cấu trúc tổ chức bộ máy nhà nước cùng cơ chế quản lý nguồn nhân lực trong khu vực công.

Lộ trình tiếp cận kiến thức được xây dựng tuần tự theo cấu trúc:

  1. Nắm vững lý luận chung về tổ chức, quyền lực, cơ cấu và lý thuyết thư lại của Max Weber (Chương 1).
  2. Khảo cứu cấu trúc thể chế của bộ máy hành chính trung ương và địa phương qua các thời kỳ lịch sử và theo pháp luật hiện hành (Chương 2, Chương 3).
  3. Phân tích bản chất, đặc trưng pháp lý và các mô hình quản lý nhân sự công vụ (Chương 4, Chương 5).
  4. Thực hành các quy trình nghiệp vụ quản lý nhân sự cụ thể từ phân tích công việc, tuyển dụng đến đánh giá công chức (Chương 6).

Người học nên kết hợp nghiên cứu nội dung giáo trình với việc tra cứu các văn bản pháp luật hiện hành (Hiến pháp năm 2013, Luật Cán bộ, công chức, Luật Tổ chức Chính phủ, Luật Tổ chức chính quyền địa phương) và các báo cáo cải cách hành chính định kỳ để đạt kết quả học tập tối ưu.