CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ TỔ CHỨC THỰC THI CHÍNH SÁCH BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ, TÁI ĐỊNH CƯ SAU THU HỒI ĐẤT CỦA CHÍNH QUYỀN CẤP HUYỆN 1. Thu hồi đất và chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư sau thu hồi đất 1. Thu hồi đất cho phát triển kinh tế xã hội và tác động của nó lên các hộ bị thu hồi đất - Khái niệm thu hồi đất: Thu hồi đất là việc nhà nước quyết định thu lại quyền sử dụng đất của người được nhà nước trao quyền sử dụng đất hoặc thu lại đất của người sử dụng đất vi phạm pháp luật về đất đai. Bồi thường về đất là việc nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất thu hồi cho người sử dụng đất được quy định tại Điều 5 Luật Đất đai Hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất là việc nhà nước trợ giúp cho người có đất thu hồi để ổn định đời sống, sản xuất và phát triển.
Chi phí đầu tư vào đất còn lại được hiểu là chi phí san lấp mặt bằng và chi phí khác liên quan trực tiếp có căn cứ chứng minh đã đầu tư vào đất mà đến thời điểm nhà nước thu hồi đất còn chưa thu hồi được. - Tác động của thu hồi đất lên các hộ nông dân Đất đai luôn là yếu tố thiết yếu nhất đối với nông dân và sinh kế của họ. Vị trí xã hội của nông dân liên quan trực tiếp đến chế độ sở hữu đất đai và chính sách đất đai của nhà nước. Nhà nước ta đã nhiều lần thực hiện cải cách đất đai.
Quá trình thu hồi đất nông nghiệp cho công nghiệp hóa mang đến những cơ hội và cả những thách thức cho các địa phương cũng như những người nông dân. Trong khi cơ sở hạ tầng ở nông thôn được cải thiện, thu nhập bình quân đầu người của các xã vùng công nghiệp hóa có xu hướng tăng lên thì khoảng cách giàu – nghèo cũng tăng lên. Tuy nhiên việc thu hồi đất cũng đã ảnh hưởng trực tiếp đến việc làm, an toàn lương thực của các hộ nông dân cũng như của địa phương đồng thời đẩy nhanh quá trình phân tầng xã hội nông thôn, những lợi ích kinh tế cũng như những tác động xã hội và môi trường của công 7 nghiệp hóa. Những tác động đó đòi hỏi sự can thiệp của Nhà nước bằng các chính sách, trong đó trực tiếp nhất là chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư.
Chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư sau thu hồi đất 1. Khái niệm chính chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư sau thu hồi đất GPMB là một quá trình liên quan đến việc di dời nhà cửa, cây cối, vật kiến trúc và/hoặc một bộ phận người dân trên một địa bàn được quy hoạch cụ thể nhằm mục đích tu bổ, cải tạo hoặc xây mới các công trình, vật kiến trúc trên khu vực được quy hoạch GPMB. Công tác GPMB ảnh hướng quyết định đến tiến độ của dự án, công trình, đây là khâu khởi đầu trong quá trình triển khai dự án. GPMB thường do chính quyền Nhà nước thực hiện, nội dung chính của GPMB là việc thu hồi đất cho các mục đích, chương trình phát triển kinh tế xã hội hoặc an ninh quốc phòng.
Việc thu hồi đất của người dân cho mục đích mới, Nhà nước phải thực hiện việc bồi thường, hỗ trợ và tái định cư (BT, HT và TĐC) cho người có đất bị thu hồi trong vùng quy hoạch. BT, HT, TĐC giúp người dân bị thu hồi đất đảm bảo cuộc sống, sinh hoạt và giúp Nhà nước có quỹ đất sạch cho các chương trình, mục đích cụ thể. GPMB là một quá trình lâu dài, gồm nhiều bước kể từ khi cơ quan có thẩm quyền ra quyết định thành lập Hội đồng GPMB đến khi hoàn thành công tác BT, HT, TĐC và bàn giao quỹ đất sạch cho đơn vị được giao làm chủ đầu tư. Như vậy có thể thấy rằng, công tác GPMB sau thu hồi đất phục vụ mục đích an ninh, quốc phòng, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng không chỉ đơn thuần là sự đền bù về mặt vật chất mà còn phải đảm bảo lợi ích của người dân phải di chuyển.
Nhà nước phải đảm bảo cho họ có được điều kiện sinh hoạt đảm bảo, ít nhất phải ngang bằng nơi ở cũ và phải quan tâm tới công việc làm của người dân khi họ bị thu hồi đất, đặc biệt đối với những loại đất là tư liệu sản xuất của người dân như đất nông nghiệp, đất sản xuất. GPMB bao gồm nhiều nội dung, có thể kể một số nội dung liên quan trực tiếp đến khái niệm GPMB như là: Chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư sau thu hồi đất là tổng thể các quan điểm, các giải pháp và công cụ mà Nhà nước sử dụng để tác động lên các đối tượng bị 8 thu hồi đất nhằm bù đắp những thiệt hại cho đối tượng, hỗ trợ họ ổn định sản xuất, đời sống, chuyển đổi nghề nghiệp và việc làm, góp phần đảm bảo an sinh xã hội. Chủ thể của chính sách là những người, tổ chức tham gia vào quá trình quản lý chính sách như: người có thẩm quyền quyết định chính sách, người chịu trách nhiệm chính đối với tổ chức thực thi chính sách, người chịu trách nhiệm đối với những hành động chính sách cụ thể, người tham gia vào quá trình tổ chức thực thi chính sách, người giám sát, đánh giá chính sách, như Quốc Hội, Chính Phủ, Bộ Tài nguyên- Môi trường, Bộ Tài chính, Bộ Kế hoạch – Đầu tư, Tòa án nhân dân, Viện kiểm sát nhân dân và các cơ quan ban ngành liên quan; Tỉnh ủy, HĐND, UBND tỉnh, Các sở ban ngành; huyện ủy, HĐND, UBND huyện; HĐND, UBND các xã phường; các cán bộ tham gia trong việc xây dựng và thực thi chính sách này của các cơ quan từ Trung ương đến địa phương. Đối tượng của chính sách là những người, những hộ gia đình và tổ chức chịu ảnh hưởng của chính sách, cụ thể là các cán bộ chuyên của các cơ quan thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định; và các tổ chức, hộ gia đình, cá nhân bị thu hồi đất.
Mục tiêu của chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư Mục tiêu chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư là đảm bảo quyền lợi chính đáng, hợp pháp của tổ chức, hộ gia đình, cá nhân bị thu hồi đất thông qua việc chi trả, bù đắp những tổn thất thiệt hại về đất đai, những chi phí tháo dỡ, di chuyển nhà ở, vật kiến trúc, công trình hạ tầng kỹ thuật…và các chi phí khác để ổn định đời sống, sản xuất, chuyển đổi nghề nghiệp, vị trí cho người bị thu hồi đất, sở hữu tài sản trên đất khi bị thu hồi nhằm xây dựng cơ sở hạ tầng cho phát triển kinh tế xã hội, an ninh quốc phòng. Mục tiêu của chính sách bồi thường, HTTĐC là An sinh xã hội cho người dân bị thu hồi đất Bảo vệ quyền lợi Giúp đỡ người bị thu hồi Hỗ trợ tạo việc làm, chính đáng của đối đất ổn định đời sống sau ổn định nơi ăn chốn ở tượng bị thu hồi đất khi bị thu hồi đất Sơ đồ 1.1: Mục tiêu của chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư (Nguồn: Hội đồng bồi thường, hỗ trợ, tái định cư huyện Hương Sơn) 9 1. Các nguyên tắc thực hiện mục tiêu chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư Nguyên tắc thực hiện mục tiêu của chính sách là những quan điểm chỉ đạo hành vi của các chủ thể chính sách trong quá trình hoạch định và tổ chức thực thi chính sách. Những nguyên tắc đó được xác định trên cơ sở nhận thức yêu cầu của các quy luật khách quan chi phối quá trình chính sách và mục tiêu chính sách.
Trong quá trình thực hiện mục tiêu chính sách BTHTTĐC cần phải tuân thủ các nguyên tắc sau đây: * Phải thực hiện theo các quy định của Nhà nước Công tác BTHTTĐC được thực hiện trong một khoảng thời gian tương đối dài, có nhiều dự án có thể lên đến vài năm; trải qua nhiều khâu, nhiều giai đoạn khác nhau; tác động đến nhiều đối tượng do vậy việc BTHTTĐC cần phải tiến hành theo đúng trình tự, thủ tục pháp lý theo quy định của Nhà nước. Có như vậy mới hạn chế được sự khiếu kiện của người bị thu hồi đất, nhanh đẩy tiến độ giải phóng mặt bằng; tạo điều kiện thuận lợi cho việc quản lý, giám sát, kiểm tra và xử lý các hành vi vi phạm pháp luật. * Đảm bảo cân đối, hài hoà lợi ích của Nhà nước, người sử dụng đất, nhà đầu tư - Nhà nước là đại diện chủ sở hữu đất đai, là người quản lý đất nước, phải quyết định chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư, quyết định giá đất, giá tài sản để tính bồi thường đất và tài sản. Đây vừa là quyền định đoạt của Nhà nước vừa là biện pháp xử lý hài hoà lợi ích của người đang sử dụng đất với lợi ích của Nhà đầu tư.
- Người sử dụng đất ổn định được chuyển quyền sử dụng đất là một trong các quyền của người sử dụng đất đã được xác định tại Hiến pháp 1992 và Luật đất đai 2013. Thực hiện quyền này, người sử dụng đất có nguồn thu nhập từ quyền sử dụng đất của mình. Do vậy, khi Nhà nước thu hồi đất của người đang sử dụng đất để giao cho người khác sử dụng vì lợi ích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng, phát triển kinh tế, Nhà nước phải đảm bảo lợi ích cho người bị thu hồi đất một cách thoả đáng cụ thể: 10 + Người bị thu hồi đất đang sử dụng vào mục đích nào thì được bồi thường bằng việc giao đất mới có cùng mục đích sử dụng, nếu không có đất để bồi thường thì được bồi thường bằng giá trị quyền sử dụng đất tính theo giá đất do Uỷ ban nhân dân tỉnh công bố tại thời điểm thu hồi đất. + Ngoài bồi thường về đất, tài sản người bị thu hồi đất còn được hỗ trợ di chuyển, hỗ trợ ổn định đời sống, sản xuất, đào tạo nghề, ….
ổn định đời sống cho người bị thu hồi đất. + Người bị thu hồi đất ở được chuyển vào khu TĐC với hệ thống cơ sở hạ tầng đồng bộ đủ điều kiện cho họ sống tốt hơn hoặc ít nhất cũng bằng nơi ở cũ. - Nhà đầu tư có nhu cầu về đất làm mặt bằng để đầu tư xây dựng các công trình cơ sở hạ tầng, cơ sở sản xuất kinh doanh với chi phí sử dụng đất hợp lý nhất.