CHƯƠNG 1 CHÍNH SÁCH CẠNH TRANH VÀ KIỂM SOÁT ĐỘC QUYỀN KINH DOANH - NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM NƯỚC NGOÀI 1. TỔNG QUAN LÝ LUẬN VỀ CẠNH TRANH VÀ ĐỘC QUYỀN KINH DOANH Cạnh tranh và độc quyền là hai vấn đề có tính chất kinh điển, là hai thái cực đối lập trong một thể thống nhất và có mối quan hệ nhân quả trong cấu trúc thị trường. Nếu cạnh tranh gay gắt, cao độ mà không có sự kiểm soát của Nhà nước sẽ dẫn đến tích tụ, tập trung và dẫn đến độc quyền, hay độc quyền là hệ quả tất yếu của cạnh tranh. Ngược lại, độc quyền nếu không có sự kiểm soát, điều tiết của Nhà nước sẽ là lực cản và có thể triệt tiêu cạnh tranh, làm thay đổi cơ cấu và tương quan thị trường, gây hậu quả cho xã hội.
Do đó, muốn duy trì cạnh tranh, tạo lập môi trường cạnh tranh thì phải hạn chế, loại bỏ độc quyền và chống cạnh tranh không lành mạnh. Cần lưu ý, một môi trường cạnh tranh lành mạnh, bình đẳng thì không bao giờ có sự tồn tại của độc quyền. Đó là triết lý của quản lý và điều hành nền kinh tế thị trường. Cạnh tranh và môi trường cạnh tranh Hiện nay, trong quá trình phát triển và chuyển sang nền kinh tế thị trường, các khái niệm liên quan đến cạnh tranh vẫn còn có những ý kiến và cách tiếp cận khác nhau, mặc dù đã có sự đồng thuận và nhất trí cao về điều kiện để có cạnh tranh như môi trường kinh doanh tự do, không có sự phân biệt giữa các thành phần kinh tế, bảo đảm quyền sở hữu và tự do trong kinh doanh v.
Thế nhưng hiểu tường tận cạnh tranh là gì thì vẫn còn có nhiều vấn đề đặt ra? Theo Các Mác, nhà lý luận kinh điển thì “Cạnh tranh là sự phấn đầu, ganh đua gay gắt giữa các nhà tư bản với nhau nhằm giành giật những điều 12 kiện thuận lợi trong sản xuất và trong tiêu thụ để đạt được những lợi nhuận siêu ngạch”. Theo Samuelson: Cạnh tranh là sự kình địch giữa các doanh nghiệp cạnh tranh với nhau để giành khách hàng.Porter thì cạnh tranh là giành giật lấy thị phần. Bản chất của cạnh tranh là tìm kiếm lợi nhuận cao hơn mức lợi nhuận trung bình mà doanh nghiệp đang có. Kết quả của quá trình cạnh tranh là sự bình quân hóa lợi nhuận trong ngành theo chiều hướng giá cả có thể giảm đi.
Theo nhóm tác giả cuốn “Nâng cao năng lực cạnh tranh và bảo hộ sản xuất trong nước” (Viện quản lý Kinh tế TW – 1998) thì “Cạnh tranh là sự phấn đầu về chất lượng sản phẩm, dịch vụ của doanh nghiệp mình cho tốt hơn các doanh nghiệp khác”. Hoặc “Cạnh tranh là sự thôn tính lẫn nhau giữa các đối thủ nhằm giành lấy thị trường, khách hàng cho doanh nghiệp mình”. Theo Russell Pittman (Trưởng phòng chính sách cạnh tranh… Bộ tư pháp Mỹ - 2/1999) lại cho rằng “Cạnh tranh là sức mạnh, mà hầu hết các nền kinh tế thị trường tự do dựa vào đó để các doanh nghiệp thỏa mãn được các nhu cầu, lợi ích và mong muốn của người tiêu dùng”. Khi có cạnh tranh và hoạt động trong môi trường cạnh tranh thì không có một Chính phủ nào cần phải quy định cho các doanh nghiệp: sản xuất cái gì, như thế nào và cho ai.
Cơ chế cạnh tranh và luật cạnh tranh sẽ trực tiếp quy định những vấn đề đó đối với các doanh nghiệp. Toàn bộ ý nghĩa của khái niệm này là người mua (người tiêu dùng) được quyền lựa chọn. Tất nhiên, những người mua này có thể là các doanh nghiệp khác, hoặc các cá nhân người tiêu dùng. Trong quá trình sản xuất kinh doanh, doanh nghiệp có thể đóng cả 2 vai: Vừa là người sản xuất, vừa là người tiêu dùng (người mua), đầu ra của doanh nghiệp này là đầu vào của doanh nghiệp kia và ngược lại v.v… Dù doanh nghiệp là người mua hay cá nhân người tiêu dùng, nếu họ được quyền lựa chọn trong số các nhà cung cấp khác nhau thì họ sẽ có nhiều 13 khả năng mua được những sản phẩm chất lượng cao với giá cả cạnh tranh hợp lý hơn.
Từ một số khái niệm trên, chúng ta có thể hiểu một cách khái quát: Cạnh tranh vừa là môi trường vừa là một khái niệm được sử dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau. Về mặt thuật ngữ, cạnh tranh được hiểu là sự ganh đua giữ các doanh nghiệp trên thị trường nhằm giành được ưu thế hơn cho cùng một loại hàng hóa hay dịch vụ và cho cùng một loại khách hàng so với các đối thủ cạnh tranh. Do đó, môi trường kinh doanh của các doanh nghiệp cạnh tranh có nhiều biến động và vấn đề cạnh tranh ngày càng gay gắt, quyết liệt trên cả thị trường trong nước và thị trường quốc tế. Cạnh tranh sẽ làm cho giá cả cũng như chất lượng hàng hóa hay dịch vụ tốt hơn khi có sự tham của nhiều doanh nghiệp trên cùng một sân chơi.
Đó là điều mà người tiêu dùng kỳ vọng khi tiến hành xóa bỏ độc quyền kinh doanh và chuyển sang thị trường cạnh tranh. Cạnh tranh hoạt động như thế nào? Chúng ta bắt đầu bằng 2 quan sát: * Các doanh nghiệp muốn làm ra tiền và muốn có nhiều tiền để thực hiện mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận. * Người tiêu dùng có tiền và muốn tiêu tiền để thỏa mãn nhu cầu và các kỳ vọng của mình để tối đa hóa lợi ích. Từ 2 quan sát trên, vấn đề đặt ra là làm sao chúng ta biết được cạnh tranh giữa các nhà cung cấp để bán hàng cho người tiêu dùng nhiều hơn, với chi phí sản xuất thấp hơn và giá bán rẻ hơn… Làm sao chúng ta biết được khoa học kỹ thuật và công nghệ ở mức doanh nghiệp cần phải có ở thị trường cạnh tranh, buộc các doanh nghiệp phải tiến bộ hơn, chất lượng hàng hóa, dịch vụ phải cao hơn so với các đối thủ để thu hút được nhiều người mua hơn.
“Làm sao đối thủ chưa có, ta đã có và có với giá rẻ hơn”, đó là phương châm và bí quyết thành công của hầu hết các nhà doanh nghiệp cạnh tranh hiện nay. 14 Như vậy, trong nền kinh tế thị trường, bất kỳ ở lĩnh vực hay hoạt động nào của doanh nghiệp và của con người luôn luôn phải đối mặt với cạnh tranh. Các quốc gia cạnh tranh với nhau để giành lợi thế trong đối ngoại và trao đổi. Các doanh nghiệp cạnh tranh với nhau để giành giật khách hàng, để chiếm lĩnh những thị trường có nhiều lợi thế kinh doanh nhất.
Còn con người cạnh tranh với nhau để vươn lên, để khẳng định vị trí của mình về trình độ chuyên môn, nghiệp vụ, để những người dưới quyền phục tùng mệnh lệnh, để có uy tín và vị thế trong quan hệ với các đối tác v.v… Do đó, có thể nói cạnh tranh đã hình thành và bao trùm lên mọi lĩnh vực sản xuất và đời sống, từ tầm vi mô đến vĩ mô, từ một cá nhân riêng lẻ đến tổng thể toàn xã hội, vì cạnh tranh là một quy luật và có thể coi như là một thuộc tính của kinh tế thị trường. Nói đến cạnh tranh là phải nói đến tính chất và bản chất của nó. Đó là cuộc cạnh tranh gay gắt và ngày càng quyết liệt hơn, lâu dài hơn. Có thể ví cạnh tranh giữa các doanh nghiệp là “Cuộc chạy đua ma- ra – tông về kinh tế không có đích cuối cùng”, thắng được đối thủ này thì lại có các đối thủ tiềm năng, đối thủ mới xuất hiện v.v… Đó là cuộc cạnh tranh “Ai cũng muốn giành phần thắng về mình”, đó là cuộc quyết đấu vì sứ mệnh tồn tại và phát triển của doanh nghiệp.
Nếu doanh nghiệp không phải là 1 hay số 2 trên thị trường thì cũng có nghĩa là doanh nghiệp không tồn tại được ở thị trường này. Cho nên có thể khái quát tính chất của cạnh tranh và có thể coi “Cạnh tranh là chiến tranh, thương trường là chiến trường”. Các hình thức cạnh tranh Dựa vào các tiêu chí phân loại khác nhau thì cạnh tranh có các hình thức chủ yếu sau: * Căn cứ vào các chủ thể kinh tế tham gia cạnh tranh thì cạnh tranh có 3 loại: - Cạnh tranh giữa người bán và người mua: Đây là cuộc cạnh tranh diễn ra theo quy luật “mua rẻ, bán đắt” cả người bán và người mua đều muốn tối đa hóa lợi ích của mình. Người bán muốn bán 15 với giá cao nhất để tối đa hóa lợi nhuận, còn người mua muốn mua hàng hóa chất lượng cao với giá thấp nhất để tối đa hóa lợi ích.
Nhưng mức giá cuối cùng vẫn là mức giá thỏa thuận giữa 2 bên: thuận mua vừa bán, do cung cầu quyết định. - Cạnh tranh giữa người mua và người bán Đây là cuộc cạnh tranh dựa trên cơ sở quy luật cung cầu. Khi trên thị trường mức cung nhỏ hơn mức cầu thì hàng hóa trên thị trường khan hiếm, người mua để đạt được mong muốn của mình sẽ sẵn sàng mua với mức giá cao hơn. Do vậy, mức độ cạnh tranh sẽ diễn ra gay gắt hơn giữa những người mua với nhau, kết quả cuối cùng là sẽ đẩy giá hàng hóa tăng lên, người bán có lợi, người mua thiệt thòi cả về giá và chất lượng hàng hóa.
Hình thức cạnh tranh này không phổ biến, chỉ tồn tại ở nền kinh tế kế hoạch tập trung, bao cấp và ở một số nơi diễn ra hoạt động bán đấu giá một loại hàng hóa hay dự án nào đó v.v… - Cạnh tranh giữ những người bán với người bán Đây là cuộc cạnh tranh gay gắt nhất và phổ biến nhất. Khi trên thị trường mức cung lớn hơn mức cầu rất nhiều, sự chênh lệch này càng lớn thì tính chất cạnh tranh càng quyết liệt, và khách hàng được coi là thượng đế, là “người thân”, “khách hàng là trên hết”, “nụ cười của khách hàng là giải thưởng lớn nhất của doanh nghiệp”… * Căn cứ vào đặc điểm tính chất và mức độ cạnh tranh thì có các hình thức cạnh tranh: Cạnh tranh hoàn hảo và không hoàn hảo Cạnh tranh hoàn hảo là một hình thức cạnh tranh của cấu trúc thị trường, trong đó cả người bán và người mua đều không đủ lớn để tác động lên giá cả của thị trường, đều là người chấp nhận giá thị trường, mà giá lại do cung cầu thị trường quyết định. Cạnh tranh hoàn hảo hay còn gọi là cạnh tranh thuần túy tồn tại trên lý thuyết. 16 Cạnh tranh không hoàn hảo gồm có: cạnh tranh độc quyền, độc quyền tập đoàn và độc quyền.