Chương 1 TỔNG QUAN VỀ CÁC TỔ CHỨC PHI CHÍNH PHỦ NƯỚC NGOÀI TẠI VIỆT NAM 1. Cơ sở lý luận về các tổ chức Phi chính phủ nước ngoài tại Việt Nam 1. Khái niệm tổ chức phi chính phủ nước ngoài tại Việt Nam Một trong những đặc điểm quan trọng trong quan hệ quốc tế hiện đại là sự ra đời ngày càng nhiều của các tổ chức phi chính phủ (Non-Governmental Organizations, gọi tắt là NGOs). Nguồn gốc xa xưa của NGOs vốn là những nhóm nhỏ làm từ thiện.
Tiêu chí hoạt động của các tổ chức này là cứu trợ nhân đạo đối với nạn nhân chiến tranh, thiên tai và nghèo đói, không phân biệt chính kiến và địa dư. Đặc điểm chung của tổ chức này là được thành lập một cách tự nguyện và hợp pháp, không thuộc bộ mày hành chính nhà nước và không nhằm mục đích lợi nhuận. Theo Liên hợp quốc, “Tổ chức phi chính phủ là thuật ngữ dùng để chỉ một tổ chức, hiệp hội, ủy hội từ thiện, tập đoàn phi lợi nhuận hoặc các pháp nhân khác mà theo pháp luật không thuộc khu vực Nhà nước và không hoạt động vì lợi nhuận… Tổ chức này không bao gồm các nghiệp đoàn, đảng phái chính trị, hợp tác xã phân chia lợi nhuận, hay nhà thờ hoặc chùa”. Hiện nay, có ba loại tổ chức phi chính phủ đang hoạt động trên thế giới đó là các tổ chức phi chính phủ mang tính chất quốc gia, các tổ chức phi chính phủ mang tính chất quốc tế, các tổ chức phi chính phủ mang tính chất chính phủ.
Trong bài viết này, tác giả sẽ đề cập đến các tổ chức phi chính phủ mang tính chất quốc tế. Đối với các tổ chức phi chính phủ quốc tế, các học giả có xu hướng đưa ra các khái niệm theo cách hợp với sở trường hoặc định hướng nghiên cứu của họ. Trong số các khái niệm được đưa ra có khái niệm về tổ chức phi chính phủ quốc tế của Florini là hợp lý hơn cả, với khái niệm “ Tổ chức phi chính phủ quốc tế là các nhóm ủng hộ tự tổ chức thực hiện hành động mang tính tập thể, tự nguyện 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 11 xuyên qua các biên giới quốc gia trong việc theo đuổi những gì mà họ cho là lợi ích công rộng lớn hơn”.1 Cho đến nay, trong phần lớn các công trình nghiên cứu ngoài nước, các tổ chức phi chính phủ quốc tế thường được hiểu là Các tổ chức xã hội dân sự hợp pháp tự nguyện hành động xuyên quốc gia vì những lợi ích công không vì mục đích lợi nhuận, phi đảng phái chính trị và phi bạo lực. Các tổ chức phi chính phủ mang tính chất quốc tế (International Non-Governmental Organizations, gọi tắt là INGOs) tồn tại dưới nhiều hình thức khác nhau với mục đích là cứu trợ nhân đạo đối với nạn nhân chiến tranh, thiên tai và nghèo đói, là tổ chức mà các thành viên của nó mang nhiều quốc tịch khác nhau sáng lập ra.
Phạm vi hoạt động của INGOs rộng khắp trên thế giới, nhưng INGOs phải tuân theo luật pháp của nước nhận sự hợp tác. Các tổ chức phi chính phủ mang tính chất chính phủ (Governmental Non-Governmental Organizations, gọi tắt là GONGOs) là các tổ chức do chính phủ lập ra hoặc một NGO nào đó hoàn toàn phụ thuộc vào ngân sách của chính phủ. Ví dụ: Chương trình phát triển DED của Đức; SNV của Hà Lan đang có chương trình viện trợ cho Việt Nam. Ở Việt Nam, khái niệm tổ chức phi chính phủ quốc tế với khái niệm tổ chức phi chính phủ nước ngoài được sử dụng với cùng một ý nghĩa, theo đó các tổ chức phi chính phủ quốc tế là các tổ chức có nguồn gốc từ nước ngoài nhưng đang hoạt động tại Việt Nam.
Trong Nghị định số 12/2012/NĐ-CP của Chính phủ ngày 01/03/2012 về đăng ký và quản lý hoạt động của các tổ chức phi chính phủ nước ngoại tại Việt Nam đưa ra định nghĩa như sau: “Tổ chức phi chính phủ nước ngoài là tổ chức phi lợi nhuận, các quỹ xã hội, quỹ tư nhân hoặc các hình thức tổ chức xã hội phi lợi nhuận khác được thành lập 1 Florini, Ann.2000, The Third Force: The Rise of Transnational Civil Society. Tokyo: Japan Center for intenatioanal Exchange; Washington:Carnegie Endowment for Internaional Peace,pp.7-8 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 12 theo luật pháp nước ngoài có hoạt động hỗ trợ phát triển, viện trợ nhân đạo không vì mục đích lợi nhuận hoặc các mục đích khác tại Việt Nam”2. Tổ chức phi chính phủ quốc tế thường có ảnh hưởng, tác động tới chính sách với các thiết chế quốc tế hoặc hoạt động tư vấn chính sách cho các chính phủ. Như vậy, qua nghiên cứu các khái niệm về Tổ chức phi chính phủ nước ngoài có nổi lên mấy điểm sau: Thứ nhất, phần lớn các quan điểm cho rằng Tổ chức phi chính phủ là tổ chức không do chính phủ thành lập.
Tuy nhiên, theo khái niệm về các tổ chức phi chính phủ nước ngoài trong nghị định số 12/2012/NĐ-CP của Chính phủ Việt Nam ngày 01/03/2012 thì Tổ chức phi chính phủ nước ngoài là tổ chức phi chính phủ được thành lập theo luật pháp nước ngoài. Thứ hai, theo Hiến chương Liên hợp quốc năm 1945 thì có thể hiểu tổ chức phi chính phủ quốc tế là Tổ chức phi chính phủ được tổ chức theo “cấp quốc tế” có thể là có sự tham gia của nhiều quốc gia về mặt nhân lực hoặc vật lực hoặc về phạm vi hoạt động từ hai nước trở lên. Thứ ba, các quan điểm đều cho rằng tổ chức phi chính phủ hay tổ chức phi chính phủ quốc tế phải là tổ chức không thuộc bộ máy hành chính nhà nước. Tuy nhiên, trên thực tế vẫn có không ít các tổ chức phi chính phủ có nguồn gốc/thuộc/ được thành lập bởi/ có quan hệ với nhà nước.3 Thứ tư, các tổ chức phi chính phủ quốc tế về hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận mà vì mục tiêu công.
Tuy nhiên, nếu tổ chức phi chính phủ quốc tế có hoạt động thu lợi thì lợi nhuận đó được sử dụng nhằm mục tiêu phát triển xã hội chứ không phải cho bản thân mình. 2 Chính phủ (2012), Nghị định số 12/2012/NĐ-CP ngày 01/03/2012 về đăng ký và quản lý hoạt động của các tổ chức phi chính phủ nước ngoài tại Việt Nam. 3 Ở Việt Nam, nhiều tổ chức chính trị- xã hội vẫn được coi là các tổ chức phi chính phủ nhưng có nguồn gốc nhà nước như Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam; Hội Nông dân Việt Nam; Hội Liên hiệp phụ nữ Việt Nam; Hội Cựu chiến binh Việt Nam; Trung ương Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 13 Thứ năm, về danh nghĩa thì các tổ chức phi chính phủ quốc tế phải là các tổ chức phi bạo lực, không mang màu sắc chính trị.
Tuy nhiên, trên thực tế hoạt động thì không hẳn là như vậy. Tóm lại, Tổ chức phi chính phủ nước ngoài là một tổ chức không do các chính phủ thành lập nên, được thành lập một cách tự nguyện và hợp pháp, không thuộc bộ máy hành chính nhà nước, hoạt động vì mục tiêu công, có sự tham gia của nhiều quốc gia về mặt nhân lực hoặc vật lực hoặc về phạm vi hoạt động từ hai nước trở lên. Đặc điểm của các tổ chức phi chính phủ nước ngoài tại Việt Nam Một là, các tổ chức phi chính phủ quốc tế phần nhiều hoạt động vì mục tiêu nhân đạo, hỗ trợ những nhóm yếu thế trong xã hội. Các tổ chức phi chính phủ quốc tế tham gia viện trợ vào các lĩnh vực kinh tế, thương mại với mục đích hỗ trợ những hoạt động phi lợi nhuận, trong đó những khoản lợi nhuận có được từ các hoạt động này không được phép phân chia cho các cá nhân thành viên.
Lợi nhuận đó được sử dụng vào việc phát triển tổ chức, nâng cao chất lượng hoạt động để phục vụ rộng rãi hơn, có hiệu quả hơn. Các tổ chức phi chính phủ quốc tế được phép tổ chức thực hiện các chương trình, dự án phù hợp khả năng của từng tổ chức với điều kiện phải hạch toán riêng biệt. Hai là, các tổ chức phi chính phủ quốc tế phản ánh nguyện vọng của người dân tới các cơ quan nhà nước Các tổ chức phi chính phủ quốc tế có quyền và trách nhiệm tham gia thảo luận để kiến nghị về chính sách của nhà nước với tư cách là phản ánh lợi ích, nguyện vọng của từng bộ phận cộng đồng xã hội. Trong quá trình hoạt động tại Việt Nam các tổ chức phi chính phủ quốc tế phải hoạt đọng theo đúng nội dung được quy định trong giấy đăng ký đã được cấp.
Ba là, các tổ chức phi chính phủ quốc tế hoạt động vì mục tiêu xã hội. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 14 Ở các nước có nền kinh tế phát triển, đời sống vật chất và tinh thần của người dân ngày càng được nâng cao, thúc đẩy họ ngày càng muốn trực tiếp tham gia vào hoạt động xã hội, qua đó thúc đẩy sự phát triển của các tổ chức phi chính phủ quốc tế hoạt động vì mục tiêu nhân đạo và hỗ trợ phát triển. Bốn là, các tổ chức phi chính phủ quốc tế tổ chức không phải do nhà nước thành lập. Năm là, các tổ chức phi chính phủ quốc tế phải là tổ chức phi bạo lực, phi chính trị, phi tôn giáo.
Sáu là, các tổ chức phi chính phủ quốc tế bao quát hầu hết các lĩnh vực trong xã hội. Trong xã hội có lĩnh vực gì thì sẽ có tổ chức phi chính phủ hoạt động trong lĩnh vực đó.3 Vai trò của các tổ chức phi chính phủ Xét một cách tống quát, các tổ chức phi chính phủ có 6 vai trò quan trọng sau: Thứ nhất, phát triển và vận hành cơ sở hạ tầng. Các tổ chức cộng đồng có thể nhận, chia nhỏ và mở rộng đất đai; xây dựng nhà cửa; cung ứng, vận hành và duy trì các cơ sở hạ tầng như giếng nước sạch, nhà vệ sinh công cộng, hay các dịch vụ thu gom rác thải rắn. Họ còn có thể phát triển các trung tâm cung ứng vật liệu xây dựng và các doanh nghiệp cộng đồng.
Trong nhiều trường hợp, các tổ chức này cần có sự trợ giúp kỹ thuật hay tư vấn của các cơ quan chính phủ hay các tổ chức phi chính phủ cấp cao hơn. Thứ hai, hỗ trợ các dự án sáng tạo, trình diễn hay thí điểm.