Tổ Chức Lãnh Thổ Công Nghiệp Tại Thành Phố Hải Phòng

Trong bối cảnh phát triển kinh tế năng động, việc tổ chức lãnh thổ công nghiệp (TCLT CN) hiệu quả đóng… 82 trang · Học viện Chính sách và Phát triển · 2019.

• Tác giả: Hà Hoài Ly Ly
• Người hướng dẫn: T.S Phạm Ngọc Trụ
• Trường học: Học viện Chính sách và Phát triển
• Chuyên ngành: Kinh tế
• Đề tài: Tổ Chức Lãnh Thổ Công Nghiệp Tại Thành Phố Hải Phòng: Nghiên Cứu và Giải Pháp Đến Năm 2030
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Mục tiêu, nhiệm vụ của đề tài
• 0.3. Giới hạn phạm vi nội dung nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Cấu trúc của đề tài khóa luận
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ TỔ CHỨC LÃNH THỔ CÔNG NGHIỆP
• 1.1. Tổ chức lãnh thổ kinh tế
• 1.2. Tổ chức lãnh thổ công nghiệp
• 1.3. Thực tiễn tổ chức lãnh thổ công nghiệp tại một số tỉnh, thành phố
• 1.3.1. Tỉnh Nghệ An
• 1.3.2. Tỉnh Hà Nam
• 1.4. Vận dụng cho TCLT CN thành phố Hải Phòng
• 1.5. Xây dựng cơ sở lí luận tổ chức lãnh thổ công nghiệp
• 1.6. Các nhiệm vụ của tổ chức lãnh thổ công nghiệp thành phố Hải Phòng
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CÁC HÌNH THỨC TỔ CHỨC LÃNH THỔ CÔNG NGHIỆP THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG
• 2.1. Khái quát hiện trạng phát triển kinh tế thành phố Hải Phòng
• 2.1.1. Về tăng trưởng kinh tế
• 2.1.2. Về tổng sản phẩm theo các ngành kinh tế
• 2.1.3. Đầu tư phát triển
• 2.2. Điều kiện phát triển các hình thức tổ chức công nghiệp trên địa bàn thành phố Hải Phòng
• 2.2.1. Vị trí địa lý
• 2.2.2. Kết cấu hạ tầng
• 2.3. Hiện trạng phát triển một số hình thức tổ chức lãnh thổ công nghiệp
• 2.3.1. Khu công nghiệp
• 2.3.2. Cụm công nghiệp
• 2.3.3. Đánh giá chung
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP TỔ CHỨC LÃNH THỔ CÔNG NGHIỆP THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG ĐẾN NĂM 2030
• 3.1. Bối cảnh, quan điểm và phương hướng tổ chức lãnh thổ công nghiệp Hải Phòng
• 3.1.1. Bối cảnh phát triển công nghiệp Hải Phòng theo lãnh thổ
• 3.1.2. Bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội Hải Phòng
• 3.1.3. Quan điểm định hướng tổ chức lãnh thổ công nghiệp Hải Phòng giai đoạn đến năm 2030
• 3.2. Phương hướng tổ chức lãnh thổ công nghiệp Hải Phòng
• 3.3. Các giải pháp phát triển tổ chức công nghiệp thành phố Hải Phòng
• 3.3.1. Về tổ chức quản lý
• 3.3.2. Giải pháp về thu hút vốn đầu tư
• 3.3.3. Giải pháp phát triển nguồn nhân lực
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• LỜI CẢM ƠN

Tóm tắt

I. Tổng Quan về Tổ Chức Lãnh Thổ Công Nghiệp Hải Phòng

Trong bối cảnh phát triển kinh tế năng động, việc tổ chức lãnh thổ công nghiệp (TCLT CN) hiệu quả đóng vai trò then chốt. Hải Phòng, với vị trí chiến lược và tiềm năng phát triển công nghiệp to lớn, cần một hệ thống TCLT CN được quy hoạch bài bản. TCLT CN không chỉ là sự bố trí khu công nghiệp Hải Phòng và cụm công nghiệp Hải Phòng mà còn là sự phối hợp đồng bộ các yếu tố kinh tế, xã hội, môi trường. Việc nghiên cứu và đưa ra các giải pháp tối ưu cho TCLT CN tại Hải Phòng đến năm 2030 là vô cùng cấp thiết, nhằm khai thác tối đa tiềm năng và lợi thế của thành phố, đồng thời đảm bảo phát triển bền vững. Nghiên cứu này tập trung đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp phát triển TCLT CN tại Hải Phòng.

1.1. Tổ Chức Lãnh Thổ Kinh Tế Nền Tảng Phát Triển

Tổ chức lãnh thổ kinh tế là sự sắp xếp, bố trí và phối hợp các đối tượng kinh tế, dân cư, sản xuất trên một vùng lãnh thổ nhất định. Mục tiêu là sử dụng hợp lý các nguồn lực để đạt hiệu quả cao về kinh tế, xã hội và môi trường. Theo trường phái địa lý Xô Viết, TCLT kinh tế nhấn mạnh sự phối hợp giữa các hệ thống sản xuất và dân cư. Các nhà địa lý phương Tây lại coi TCLT kinh tế là nghệ thuật sử dụng lãnh thổ để cân bằng sự phát triển kinh tế - xã hội giữa các ngành và vùng.

1.2. Vai Trò của Phân Công Lao Động Xã Hội PCLĐXH trong TCLT

Phân công lao động xã hội là nền tảng của tổ chức lãnh thổ kinh tế. PCLĐXH tạo ra sự chuyên môn hóa sản xuất, làm cho hoạt động kinh tế ngày càng đa dạng. PCLĐXH có hai hình thức cơ bản: theo ngành và theo lãnh thổ. PCLĐXH theo lãnh thổ thúc đẩy việc hình thành chuyên môn hóa sản xuất của từng vùng, dựa trên lợi thế so sánh về điều kiện sản xuất và nguồn lực. Theo tài liệu gốc, PCLĐXH theo lãnh thổ có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với tổ chức lãnh thổ kinh tế.

1.3. Các Lý Thuyết Nền Tảng Về Tổ Chức Lãnh Thổ Công Nghiệp

Có nhiều lý thuyết liên quan đến TCLT CN, bao gồm lý thuyết tổ chức, lý thuyết khu vị luận công nghiệp của Alfred Weber, lý thuyết điểm trung tâm của Walter Christaller và lý thuyết phát triển các cực của François Perroux. Các lý thuyết này cung cấp cơ sở lý luận để phân tích và đánh giá các mô hình TCLT CN khác nhau, cũng như đề xuất các giải pháp tối ưu cho từng địa phương.

II. Thực Trạng Khu Công Nghiệp Hải Phòng Điểm Mạnh và Hạn Chế

Hải Phòng đã đạt được những thành tựu đáng kể trong phát triển khu công nghiệp. Việc thu hút vốn đầu tư trong và ngoài nước vào các KCN đã góp phần quan trọng vào tăng trưởng kinh tế Hải Phòng. Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại nhiều hạn chế như tốc độ triển khai dự án chậm, cơ sở hạ tầng chưa đồng bộ, và công tác thu hút đầu tư còn thiếu linh hoạt. Các cụm công nghiệp Hải Phòng cũng còn nhiều bất cập trong quy hoạch và xây dựng.

2.1. Khái Quát Hiện Trạng Phát Triển Kinh Tế Hải Phòng

Hải Phòng là một trong những địa phương có tốc độ tăng trưởng kinh tế cao nhất cả nước. Tổng sản phẩm trên địa bàn (GRDP) liên tục tăng trưởng, với sự đóng góp đáng kể của ngành công nghiệp. Thành phố cũng thu hút được lượng lớn vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), chủ yếu vào các khu công nghiệp.

2.2. Điều Kiện Phát Triển Các Hình Thức Tổ Chức Công Nghiệp tại Hải Phòng

Vị trí địa lý thuận lợi, kết cấu hạ tầng giao thông được đầu tư, và nguồn nhân lực dồi dào là những điều kiện quan trọng để phát triển các hình thức tổ chức công nghiệp tại Hải Phòng. Tuy nhiên, cần cải thiện hơn nữa hệ thống giao thông kết nối các khu công nghiệp với các khu vực khác, cũng như nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.

2.3. Đánh Giá Chi Tiết Về Khu Công Nghiệp Hải Phòng và Cụm Công Nghiệp Hải Phòng

Các khu công nghiệp Hải Phòng đóng vai trò quan trọng trong thu hút vốn đầu tư và tạo việc làm. Tuy nhiên, tốc độ lấp đầy của một số KCN còn chậm. Các cụm công nghiệp Hải Phòng có quy mô nhỏ hơn và thường tập trung vào các ngành công nghiệp hỗ trợ. Cần có chính sách hỗ trợ phát triển các CCN để nâng cao hiệu quả hoạt động.

III. Quy Hoạch Khu Công Nghiệp Hải Phòng Hướng Đến Phát Triển Bền Vững

Để phát triển công nghiệp Hải Phòng một cách bền vững, cần có quy hoạch chi tiết và đồng bộ cho các khu công nghiệp và cụm công nghiệp. Quy hoạch cần tính đến các yếu tố kinh tế, xã hội, môi trường, và hạ tầng kỹ thuật. Cần có sự liên kết chặt chẽ giữa quy hoạch khu công nghiệp với quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội của thành phố. Việc thu hút đầu tư vào các KCN cũng cần được định hướng theo các ngành công nghiệp ưu tiên.

3.1. Bối Cảnh Phát Triển Công Nghiệp Hải Phòng Theo Lãnh Thổ

Sự phát triển công nghiệp Hải Phòng chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố, bao gồm xu hướng phát triển công nghiệp trên thế giới, chính sách phát triển khu công nghiệp Hải Phòng của nhà nước, và điều kiện kinh tế - xã hội của thành phố. Cần nắm bắt các xu hướng mới và tận dụng tối đa các cơ hội để phát triển công nghiệp một cách hiệu quả.

3.2. Quan Điểm và Định Hướng Tổ Chức Lãnh Thổ Công Nghiệp Hải Phòng Đến 2030

TCLT CN Hải Phòng đến năm 2030 cần hướng đến phát triển bền vững, tăng cường liên kết vùng, và nâng cao khả năng cạnh tranh. Cần chú trọng phát triển các ngành công nghiệp có giá trị gia tăng cao, công nghệ tiên tiến, và thân thiện với môi trường. Chính sách phát triển khu công nghiệp Hải Phòng cần khuyến khích đầu tư vào các lĩnh vực này.

3.3. Các Phương Hướng Tổ Chức Không Gian Công Nghiệp Hải Phòng

Có nhiều phương án tổ chức không gian công nghiệp Hải Phòng, bao gồm tập trung, phân tán, và hỗn hợp. Việc lựa chọn phương án phù hợp cần căn cứ vào điều kiện cụ thể của từng khu vực, cũng như mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của thành phố. Cần đảm bảo sự hài hòa giữa phát triển công nghiệp và bảo vệ môi trường.

IV. Giải Pháp Phát Triển Khu Công Nghiệp Hải Phòng Hiệu Quả Nhất

Để nâng cao hiệu quả TCLT CN tại Hải Phòng, cần có các giải pháp đồng bộ trên nhiều lĩnh vực. Các giải pháp bao gồm hoàn thiện cơ chế quản lý, thu hút vốn đầu tư, phát triển nguồn nhân lực, và bảo vệ môi trường. Việc tăng cường liên kết giữa các khu công nghiệp và các trường đại học, viện nghiên cứu cũng rất quan trọng để thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

4.1. Giải Pháp Về Tổ Chức Quản Lý Khu Công Nghiệp Hải Phòng

Cần hoàn thiện cơ chế quản lý các khu công nghiệp Hải Phòng, đảm bảo tính minh bạch và hiệu quả. Cần phân cấp rõ ràng trách nhiệm và quyền hạn giữa các cơ quan quản lý nhà nước và các doanh nghiệp phát triển hạ tầng KCN. Việc tăng cường kiểm tra, giám sát hoạt động của các KCN cũng rất quan trọng.

4.2. Thu Hút Vốn Đầu Tư vào Khu Công Nghiệp Hải Phòng Cách Tiếp Cận Mới

Cần có chính sách thu hút vốn đầu tư hấp dẫn và cạnh tranh. Cần tập trung vào các nhà đầu tư có tiềm lực tài chính mạnh, công nghệ tiên tiến, và cam kết bảo vệ môi trường. Việc quảng bá tiềm năng và lợi thế của các khu công nghiệp Hải Phòng cũng rất quan trọng.

4.3. Phát Triển Nguồn Nhân Lực Khu Công Nghiệp Hải Phòng Chiến Lược then chốt

Cần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu của các ngành công nghiệp. Cần tăng cường liên kết giữa các trường đại học, cao đẳng nghề với các doanh nghiệp trong khu công nghiệp Hải Phòng. Việc đào tạo lại và bồi dưỡng kiến thức cho người lao động cũng rất quan trọng.

V. Tương Lai Khu Công Nghiệp Hải Phòng Bền Vững và Thông Minh

Tương lai của khu công nghiệp Hải Phòng là phát triển theo hướng bền vững và thông minh. Các KCN cần áp dụng các công nghệ xanh, tiết kiệm năng lượng, và thân thiện với môi trường. Cần xây dựng các KCN sinh thái, KCN công nghệ cao, và KCN hỗ trợ để tạo ra một hệ sinh thái công nghiệp hoàn chỉnh. Ứng dụng cách mạng công nghiệp 4.0 vào quản lý và vận hành KCN là xu hướng tất yếu.

5.1. Ứng Dụng Cách Mạng Công Nghiệp 4.0 trong Khu Công Nghiệp Hải Phòng

Việc ứng dụng cách mạng công nghiệp 4.0 vào các khu công nghiệp Hải Phòng sẽ giúp nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm, và giảm chi phí sản xuất. Cần khuyến khích các doanh nghiệp sử dụng các công nghệ như Internet of Things (IoT), trí tuệ nhân tạo (AI), và dữ liệu lớn (Big Data).

5.2. Phát Triển Bền Vững Khu Công Nghiệp Hải Phòng Yếu Tố Cốt Lõi

Phát triển bền vững là yếu tố then chốt trong tương lai của khu công nghiệp Hải Phòng. Cần chú trọng bảo vệ môi trường, tiết kiệm năng lượng, và sử dụng tài nguyên hiệu quả. Cần khuyến khích các doanh nghiệp áp dụng các tiêu chuẩn về môi trường và xã hội (ESG).

5.3. Đổi Mới Sáng Tạo Trong Khu Công Nghiệp Hải Phòng Động Lực Phát Triển

Cần tạo môi trường thuận lợi cho đổi mới sáng tạo trong khu công nghiệp Hải Phòng. Cần khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư vào nghiên cứu và phát triển (R&D), cũng như hợp tác với các trường đại học, viện nghiên cứu để thương mại hóa các kết quả nghiên cứu.

VI. Kết Luận Tầm Quan Trọng Của Tổ Chức Lãnh Thổ Công Nghiệp

Tổ chức lãnh thổ công nghiệp có vai trò quan trọng trong sự phát triển kinh tế - xã hội của Hải Phòng. Việc quy hoạch và quản lý hiệu quả các khu công nghiệp và cụm công nghiệp sẽ giúp thành phố khai thác tối đa tiềm năng và lợi thế, đồng thời đảm bảo phát triển bền vững. Nghiên cứu này đã phân tích thực trạng và đề xuất các giải pháp để hoàn thiện TCLT CN tại Hải Phòng đến năm 2030, góp phần vào sự phát triển chung của thành phố.

6.1. Tóm Tắt Các Giải Pháp Chính Để Phát Triển Khu Công Nghiệp Hải Phòng

Các giải pháp chính bao gồm hoàn thiện cơ chế quản lý, thu hút vốn đầu tư chất lượng cao, phát triển nguồn nhân lực, bảo vệ môi trường, ứng dụng cách mạng công nghiệp 4.0, và thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý nhà nước, các doanh nghiệp, và các tổ chức liên quan để triển khai các giải pháp này một cách hiệu quả.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Tổ Chức Lãnh Thổ Công Nghiệp

Các hướng nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào đánh giá tác động của khu công nghiệp đến kinh tế xã hội Hải Phòng, phân tích liên kết vùng công nghiệp Hải Phòng, và xây dựng mô hình tổ chức không gian công nghiệp Hải Phòng tối ưu. Cần có sự hợp tác giữa các nhà khoa học, các nhà quản lý, và các doanh nghiệp để thực hiện các nghiên cứu này.

6.3. Chính Sách Phát Triển Khu Công Nghiệp Hải Phòng Đề Xuất

Cần có chính sách phát triển khu công nghiệp Hải Phòng đồng bộ và hiệu quả, tạo môi trường thuận lợi cho các doanh nghiệp hoạt động. Chính sách cần khuyến khích đầu tư vào các ngành công nghiệp ưu tiên, hỗ trợ các doanh nghiệp đổi mới công nghệ, và bảo vệ môi trường.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp "Tổ chức lãnh thổ công nghiệp tại thành phố Hải Phòng" do sinh viên Hà Hoài Ly Ly thực hiện dưới sự hướng dẫn của T.S Phạm Ngọc Trụ tại Học viện Chính sách và Phát triển (Bộ Kế hoạch và Đầu tư), chuyên ngành Quy hoạch phát triển thuộc ngành Kinh tế.

Về lý do chọn đề tài, tác giả chỉ ra rằng tổ chức lãnh thổ là công cụ quan trọng hàng đầu để các địa phương đạt hiệu quả kinh tế cao, bảo đảm sự phát triển toàn diện, có trọng tâm và trọng điểm. Tuy nhiên, tại Việt Nam, đây vẫn là một khái niệm tương đối mới, các công trình nghiên cứu chuyên sâu còn hạn chế, chủ yếu mang tính tổng quát chung cho cả nước. Nhiều địa phương dù đã lập quy hoạch tổng thể nhưng chưa có nghiên cứu chuyên đề sâu về tổ chức lãnh thổ, dẫn đến tình trạng mơ hồ trong các bước đi và nảy sinh sự lạc quan thái quá về tăng trưởng kinh tế do thiếu sự đối chiếu sâu sắc giữa lý thuyết và thực tiễn.

Đối với thành phố Hải Phòng, mặc dù địa phương đạt được kết quả nổi bật về thu hút nguồn vốn đầu tư trong và ngoài nước nhờ lợi thế kết cấu hạ tầng giao thông (cảng biển, cảng hàng không, đường cao tốc), công tác phát triển các khu, cụm công nghiệp vẫn bộc lộ nhiều điểm nghẽn:

• Tốc độ triển khai các dự án xây dựng hạ tầng kỹ thuật còn chậm, thiếu giải pháp thực thi cam kết đầu tư quyết liệt.
• Sự chậm trễ hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật cản trở việc thu hút nhà đầu tư thứ cấp thuê đất, ảnh hưởng trực tiếp đến tỷ lệ lấp đầy.
• Công tác xúc tiến và thu hút đầu tư của các doanh nghiệp phát triển hạ tầng khu công nghiệp còn thiếu linh hoạt.
• Hệ thống cơ sở hạ tầng kỹ thuật phụ trợ bên ngoài hàng rào (mạng lưới giao thông kết nối, cấp điện, cấp thoát nước và nhà ở công nhân) còn yếu kém, làm suy giảm hiệu quả đầu tư tổng thể.
• Các cụm công nghiệp thành lập theo quyết định của Ủy ban nhân dân thành phố tiến hành chậm từ khâu lập quy hoạch chi tiết, huy động vốn đầu tư đến lựa chọn nhà đầu tư kinh doanh hạ tầng.

Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận là trên cơ sở xem xét điều kiện và hiện trạng tổ chức lãnh thổ công nghiệp Hải Phòng, đề xuất một số giải pháp phát huy vai trò và nâng cao hiệu quả của các hình thức tổ chức lãnh thổ công nghiệp trên địa bàn thành phố.

Khóa luận xác định 3 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Tổng quan cơ sở lý luận và thực tiễn về tổ chức lãnh thổ công nghiệp.
2. Phân tích điều kiện và đánh giá hiện trạng tổ chức lãnh thổ công nghiệp trên địa bàn thành phố Hải Phòng.
3. Đề xuất một số giải pháp phát huy vai trò và hiệu quả của các hình thức tổ chức lãnh thổ công nghiệp ở thành phố Hải Phòng.

Về phạm vi nghiên cứu:

• Phạm vi không gian: Toàn bộ lãnh thổ thành phố Hải Phòng, bao gồm 7 quận (Ngô Quyền, Hồng Bàng, Lê Chân, Dương Kinh, Đồ Sơn, Kiến An, Hải An), 6 huyện ngoại thành (Thủy Nguyên, An Dương, Vĩnh Bảo, Tiên Lãng, Kiến Thụy, An Lão) và 2 huyện đảo (Cát Hải, Bạch Long Vĩ).
• Phạm vi thời gian: Tập trung phân tích, đánh giá thực trạng giai đoạn 2000 – 2017 (kết hợp cập nhật số liệu kinh tế giai đoạn 2012 – 2018) và định hướng giải pháp đến năm 2030.
• Phạm vi nội dung: Nghiên cứu các điều kiện hình thành, đánh giá thực trạng các hình thức tổ chức lãnh thổ công nghiệp (điểm công nghiệp, cụm công nghiệp, khu công nghiệp) và các giải pháp phát triển không gian công nghiệp.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận vận dụng hệ thống lý luận địa lý kinh tế, kinh tế không gian và quy hoạch phát triển vùng, kết hợp với các văn bản pháp quy hiện hành của Việt Nam:

1. Cơ sở nền tảng:

• Lý thuyết phân công lao động xã hội (PCLĐXH): Nghiên cứu PCLĐXH theo ngành gắn với PCLĐXH theo lãnh thổ, tạo ra sự chuyên môn hóa sản xuất và chức năng kinh tế riêng biệt cho từng vùng địa bàn.
• Khái niệm tổ chức lãnh thổ kinh tế: Tiếp cận theo trường phái địa lý Xô Viết (sắp xếp, phối hợp các hệ thống sản xuất, hệ thống dân cư nhằm sử dụng hợp lý nguồn lực) và trường phái phương Tây (tổ chức không gian kinh tế nhằm tìm kiếm tỷ lệ cân đối giữa trung tâm và ngoại vi, bảo đảm phát triển bền vững).
• Lý thuyết vị trí công nghiệp của Alfred Weber (1909 - Über den Standort der Industrie): Mô hình tìm kiếm vị trí sản xuất tối ưu dựa trên cực tiểu hóa tổng chi phí, thông qua 3 yếu tố: điểm vận chuyển tối ưu theo "chỉ số vật liệu", biến dạng chi phí lao động, và các lực tích tụ hoặc phi tích tụ.
• Lý thuyết điểm trung tâm (Central Place Theory - CPT) của Walter Christaller (1933) và mở rộng của August Lösch (thập niên 1940): Khái niệm ngưỡng thị trường (threshold), phạm vi hàng hóa (range) và mạng lưới sắp xếp đô thị hình lục giác.
• Lý thuyết cực tăng trưởng của François Perroux (1949) và mô hình không gian trung tâm - ngoại vi của John R. Friedmann: Vận dụng cơ chế lan tỏa và tích tụ kinh tế vào việc quy hoạch các vùng kinh tế động lực.
• Lý thuyết quận công nghiệp (Industrial District) của Alfred Marshall (1922): Sự tích tụ của các doanh nghiệp vừa và nhỏ gắn với bản sắc và thị trường lao động địa phương.

2. Khung pháp lý và phân loại hình thức tổ chức lãnh thổ công nghiệp tại Việt Nam:

• Quyết định số 105/2009/QĐ-TTg ngày 19/8/2009 của Thủ tướng Chính phủ: Quy định tiêu chí quy mô cụm công nghiệp không quá 50 ha (mở rộng không quá 75 ha), điều kiện tỷ lệ lấp đầy đạt tối thiểu 30% sau 1 năm thành lập, vai trò phục vụ di dời và phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa.
• Nghị định số 29/2008/NĐ-CP ngày 14/3/2008 của Chính phủ: Quy định về quy chuẩn khu công nghiệp, khu chế xuất, khu kinh tế; tiêu chí tỷ lệ cho thuê đất các khu công nghiệp hiện hữu phải đạt tối thiểu 60% mới được thành lập khu công nghiệp mới.
• Khung 6 hình thức tổ chức lãnh thổ công nghiệp theo Viện Chiến lược phát triển (Bộ Kế hoạch và Đầu tư, 1994): Điểm công nghiệp, cụm công nghiệp, khu công nghiệp, trung tâm công nghiệp, dải công nghiệp và vùng (địa bàn) công nghiệp trọng điểm.

3. Phương pháp nghiên cứu:

• Phương pháp thu thập số liệu: Khai thác tài liệu thứ cấp từ giáo trình chuyên ngành, báo cáo niên giám thống kê của Cục Thống kê thành phố Hải Phòng, tài liệu quản lý của Ban Quản lý Khu kinh tế Đông Nam Nghệ An, số liệu ngành của tỉnh Hà Nam, các cổng thông tin điện tử và đề án quy hoạch liên quan.
• Phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh: Xử lý chuỗi dữ liệu tăng trưởng GRDP, chỉ số phát triển sản xuất công nghiệp, cơ cấu vốn đầu tư và quy mô diện tích đất đai để rút ra các quy luật biến động không gian.
• Phương pháp điều tra, khảo sát thực địa: Nhận diện thực tế sự phân bố, hạ tầng kỹ thuật và kiểm chứng các mối liên hệ không gian giữa các khu, cụm công nghiệp trên địa bàn nghiên cứu.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn về tổ chức lãnh thổ công nghiệp

Chương 1 hệ thống hóa khung lý thuyết tổng quát về tổ chức lãnh thổ kinh tế và tổ chức lãnh thổ công nghiệp. Tác giả xác định tổ chức lãnh thổ công nghiệp mang 3 đặc tính cơ bản: tính kết cấu hệ thống, tính lãnh thổ và tính đa phương án. Việc bố trí công nghiệp chịu tác động tổng hợp của các nhóm nhân tố: vị trí địa lý, tài nguyên thiên nhiên (khoáng sản, tài nguyên nước, khí hậu), dân cư và nguồn lao động, trình độ khoa học - công nghệ, kết cấu hạ tầng - vật chất kỹ thuật, môi trường chính sách, nguồn lực tài chính (ngân sách và vốn FDI), thị trường và liên kết liên vùng.

Phần thực tiễn phân tích kinh nghiệm tổ chức lãnh thổ công nghiệp tại hai địa phương:

• Tỉnh Nghệ An: Điểm công nghiệp Nhà máy mía đường Tate & Lyle (Quỳ Hợp) có vốn đầu tư 120 triệu USD, công suất 16.000 tấn mía cây/ngày, tạo vùng nguyên liệu với 25.000 hộ nông dân, tự chủ điện nhờ 2 máy phát điện bã mía 2.000 KVA; Nhà máy xi măng Hoàng Mai vốn đầu tư 232 triệu USD, công suất 1,4 triệu tấn/năm; mạng lưới 5 cụm công nghiệp (Đông Vĩnh mức đầu tư 5,063 tỷ đồng, Hưng Lộc 20,98 tỷ đồng, Nghi Phú 20 tỷ đồng, Hưng Đông, Diễn Hồng 11,5 tỷ đồng); các khu công nghiệp tập trung (Bắc Vinh, Nam Cấm, Cửa Lò, Hoàng Mai, Đông Hồi) với lợi nhuận tăng từ 1.561 triệu đồng năm 2005 lên 56.634 triệu đồng năm 2010; Trung tâm công nghiệp thành phố Vinh.
• Tỉnh Hà Nam: Điểm công nghiệp xi măng Bút Sơn, bia Sài Gòn - Hà Nam; quy hoạch 22 cụm công nghiệp và làng nghề với tổng diện tích 357 ha (tiêu biểu như CCN Cầu Giát 35 ha lấp đầy 100%, CCN Thanh Lưu 5,7 ha, CCN Nhật Tân 17,5 ha, CCN Ngọc Động 9,1 ha); hệ thống 8 khu công nghiệp được phê duyệt gồm Đồng Văn I (138 ha, 49 nhà máy vận hành, 9.279 lao động), Đồng Văn II (263,82 ha, tỷ lệ lấp đầy 70%), Châu Sơn (170 ha), Hòa Mạc, Ascendas - Protrade, ITAHAN, Liêm Cần - Thanh Bình, Liêm Phong; hạt nhân công nghiệp thành phố Phủ Lý.

Từ bài học kinh nghiệm của Nghệ An và Hà Nam, tác giả xác định 4 nguyên tắc vận dụng cho Hải Phòng:

1. Tạo lập trật tự hợp lý dựa trên tài nguyên và yêu cầu thị trường, gắn với lợi thế cảng biển và hành lang kinh tế (Quốc lộ 5, Quốc lộ 10, Quốc lộ 37, cao tốc Hà Nội - Hải Phòng, cao tốc ven biển).
2. Bảo đảm sự phát triển hài hòa, tương tác liên ngành giữa công nghiệp với nông nghiệp và dịch vụ cảng biển.
3. Phù hợp với năng lực khoa học công nghệ và chất lượng nguồn nhân lực địa phương.
4. Kiến thiết các đô thị hạt nhân để tạo lực hút hình thành các hình thức tổ chức lãnh thổ công nghiệp hoàn chỉnh.

Chương 2: Thực trạng các hình thức tổ chức lãnh thổ công nghiệp thành phố Hải Phòng

Chương 2 tập trung phân tích các điều kiện phát triển và hiện trạng công nghiệp Hải Phòng thông qua các dữ liệu thống kê:

1. Về hiện trạng phát triển kinh tế:

• Tăng trưởng kinh tế: Năm 2018, tốc độ tăng GRDP của thành phố đạt 16,27%, mức cao nhất giai đoạn 2012 – 2018 (gấp hơn 2 lần năm 2012 và gấp rưỡi năm 2015). Chỉ số phát triển sản xuất công nghiệp (IIP) năm 2018 tăng 25,21% so với cùng kỳ, vượt mục tiêu kế hoạch (22%).
• Quy mô nền kinh tế: Đạt 195,5 nghìn tỷ đồng, GRDP bình quân đầu người năm 2018 tăng 14,1 triệu đồng so với năm 2017. Tăng trưởng phân theo khu vực kinh tế: nông, lâm nghiệp và thủy sản tăng 2,77%; dịch vụ tăng 9,69%; công nghiệp và xây dựng tăng 25,97%.
• Phát triển doanh nghiệp: Năm 2018 có 3.155 doanh nghiệp đăng ký thành lập mới và 1.559 chi nhánh, văn phòng đại diện với tổng số vốn đăng ký đạt 21.050 tỷ đồng.
• Chuyển dịch cơ cấu ngành: Giá trị tổng sản phẩm ngành công nghiệp - xây dựng tăng từ 44.260,1 tỷ đồng năm 2016 lên 72.574,4 tỷ đồng năm 2018 (tăng 63,9%).
• Năng lực ngành công nghiệp chủ lực: Ngành đóng tàu hình thành từ năm 1961, chế tạo được tàu biển trọng tải từ 22.000 tấn và kho nổi chứa dầu FSO5 trọng tải 150.000 tấn trị giá 170 triệu USD, xuất khẩu sang Singapore, Nhật Bản, Đan Mạch, Hy Lạp, Iraq, Anh; xi măng đạt công suất 6 - 7 triệu tấn/năm; thép ống; Nhà máy Nhiệt điện Hải Phòng công suất 1.200 MW; Nhà máy Phân bón DAP đáp ứng 50% nhu cầu toàn quốc; dự án Nhà máy xơ sợi Polyester Đình Vũ.
• Vốn đầu tư: Tổng vốn đầu tư ngoài nhà nước năm 2016 đạt 13.787,78 triệu USD; năm 2017 đạt 14.505,21 triệu USD; năm 2018 đạt 16.891 triệu USD. Các đối tác FDI lớn nhất gồm Nhật Bản, Hàn Quốc và Hồng Kông.

2. Điều kiện không gian và đất đai:

• Tọa độ địa lý: Từ 20°35' đến 21°01' vĩ độ Bắc và từ 106°29' đến 107°05' kinh độ Đông; diện tích tự nhiên 1.507,57 km2, đường bờ biển dài 125 km với 5 cửa sông lớn (Bạch Đằng, Cửa Cấm, Lạch Tray, Văn Úc, sông Thái Bình).
• Cơ cấu hành chính và dân số: Gồm 7 quận nội thành, 6 huyện ngoại thành và 2 huyện đảo với 223 đơn vị hành chính cấp xã. Dân số theo niên giám thống kê năm 2011 đạt 1.705 nghìn người (tỷ lệ thành thị chiếm 46,1%, nông thôn chiếm 53,9%).
• Tổng quỹ đất thành phố: 156.176 ha, phân bổ cho các mục đích sử dụng nông nghiệp, phi nông nghiệp, đất công nghiệp và đất chưa sử dụng.
• Vị trí chiến lược: Là đầu mối giao thông quốc tế, cửa chính ra biển của miền Bắc, nằm trên hai hành lang - một vành đai kinh tế Việt Nam - Trung Quốc; được xác định là cực tăng trưởng của Vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ theo Quyết định số 1448/QĐ-TTg ngày 16/9/2009 của Thủ tướng Chính phủ.

3. Hiện trạng các hình thức tổ chức lãnh thổ công nghiệp:

• Hệ thống các khu công nghiệp: Địa bàn hình thành nhiều khu công nghiệp tập trung như Nomura, Đình Vũ, Đồ Sơn, Nam Cầu Kiền, Tràng Duệ, Tân Liên, An Dương, Vĩnh Niệm.
• Hệ thống cụm công nghiệp: Triển khai các cụm công nghiệp địa phương nhằm bố trí doanh nghiệp vừa và nhỏ, cơ sở sản xuất công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp.
• Hạn chế tồn tại: Tiến độ giải phóng mặt bằng và đầu tư hạ tầng kỹ thuật nội khu chậm; khả năng liên kết ngành giữa các dự án chưa cao; hạ tầng xã hội và kỹ thuật phụ trợ bên ngoài (cấp điện, cấp nước, thoát nước, nhà ở lưu trú công nhân) thiếu tính đồng bộ; thủ tục quy hoạch và xúc tiến đầu tư hạ tầng cụm công nghiệp còn kéo dài.

Chương 3: Định hướng và giải pháp tổ chức lãnh thổ công nghiệp thành phố Hải Phòng đến năm 2030

Chương 3 xây dựng các định hướng phát triển không gian công nghiệp theo mục tiêu đưa Hải Phòng cơ bản trở thành thành phố công nghiệp theo hướng hiện đại, gắn với không gian kinh tế duyên hải Bắc Bộ.

Tác giả đề xuất 3 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Nhóm giải pháp về tổ chức quản lý:

• Tăng cường hiệu lực quản lý nhà nước đối với quy hoạch các khu, cụm công nghiệp; rà soát và điều chỉnh ranh giới, diện tích các khu công nghiệp bảo đảm phù hợp với quy hoạch sử dụng đất và quy chuẩn xây dựng.
• Cải cách thủ tục hành chính trong khâu giao đất, cho thuê đất, cấp giấy chứng nhận đăng ký đầu tư; hoàn thiện quy chế phối hợp giữa Ban Quản lý Khu kinh tế Hải Phòng với các sở, ban, ngành và Ủy ban nhân dân các quận, huyện.
• Đẩy mạnh công tác kiểm tra, giám sát tiến độ đầu tư hạ tầng kỹ thuật của các chủ đầu tư kinh doanh hạ tầng; kiên quyết thu hồi giấy phép đối với các dự án chậm triển khai hoặc sử dụng đất sai mục đích.

2. Nhóm giải pháp về thu hút vốn đầu tư:

• Đa dạng hóa các kênh huy động vốn, kết hợp nguồn ngân sách nhà nước đầu tư cho hạ tầng kỹ thuật đầu mối ngoài hàng rào với nguồn vốn tư nhân, vốn FDI để xây dựng hạ tầng kỹ thuật bên trong khu công nghiệp.
• Định hướng xúc tiến đầu tư có chọn lọc, ưu tiên các dự án công nghệ cao, công nghiệp sạch, cơ khí chế tạo, điện tử, sản xuất linh kiện, hạn chế tiếp nhận các ngành có nguy cơ gây ô nhiễm môi trường.
• Chủ động tiếp cận các tập đoàn đa quốc gia từ các thị trường truyền thống trọng điểm của thành phố (Nhật Bản, Hàn Quốc, Hồng Kông) nhằm hình thành các chuỗi cung ứng sản phẩm công nghiệp hỗ trợ.

3. Nhóm giải pháp phát triển nguồn nhân lực:

• Quy hoạch mạng lưới cơ sở đào tạo nghề gắn liền với nhu cầu tuyển dụng thực tế của các doanh nghiệp trong các khu công nghiệp Nomura, Tràng Duệ, Đình Vũ, An Dương.
• Xây dựng chính sách đãi ngộ, thu hút lực lượng lao động kỹ thuật cao, kỹ sư và chuyên gia quản lý về làm việc tại Hải Phòng.
• Triển khai các dự án nhà ở xã hội, thiết chế công đoàn, trường học và hạ tầng y tế tại khu vực lân cận các khu công nghiệp tập trung nhằm bảo đảm an sinh xã hội, giúp người lao động ổn định đời sống.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã tổng hợp chuỗi số liệu kinh tế và thực trạng tổ chức lãnh thổ công nghiệp thành phố Hải Phòng:

Chỉ tiêu kinh tế - công nghiệp	Giá trị / Tỷ lệ ghi nhận	Giai đoạn / Thời điểm
Tốc độ tăng trưởng GRDP thành phố	16,27%	Năm 2018
Chỉ số phát triển sản xuất công nghiệp (IIP)	Tăng 25,21%	Năm 2018
Tăng trưởng phân ngành công nghiệp - xây dựng	25,97%	Năm 2018
Quy mô sản phẩm ngành công nghiệp - xây dựng	72.574,4 tỷ đồng (tăng 63,9% so với 2016)	Năm 2018
Doanh nghiệp đăng ký thành lập mới	3.155 doanh nghiệp (vốn 21.050 tỷ đồng)	Năm 2018
Tổng vốn đầu tư ngoài nhà nước	16.891 triệu USD	Năm 2018
Công suất sản xuất xi măng toàn địa bàn	6 – 7 triệu tấn/năm	Giai đoạn nghiên cứu
Công suất Nhà máy Nhiệt điện Hải Phòng	1.200 MW	Giai đoạn nghiên cứu
Tỷ trọng cung ứng của Nhà máy Phân bón DAP	Đáp ứng 50% nhu cầu cả nước	Giai đoạn nghiên cứu
Trọng tải kho nổi chứa dầu FSO5 đóng mới	150.000 tấn (trị giá 170 triệu USD)	Thời điểm hạ thủy

Các đóng góp chính của đề tài:

• Về mặt lý luận: Hệ thống hóa tương đối đầy đủ các lý thuyết kinh tế không gian cổ điển và hiện đại (Weber, Christaller, Lösch, Perroux, Marshall) áp dụng vào bài toán phân bố công nghiệp cấp tỉnh, thành phố; phân định rõ ranh giới pháp lý và quy chuẩn kỹ thuật của các hình thức tổ chức lãnh thổ công nghiệp tại Việt Nam theo Quyết định 105/2009/QĐ-TTg và Nghị định 29/2008/NĐ-CP.
• Về mặt thực tiễn: Đưa ra bức tranh so sánh cụ thể giữa mô hình phát triển công nghiệp dựa trên vùng nguyên liệu tại Nghệ An, mô hình cụm công nghiệp cấp huyện/xã tại Hà Nam với mô hình công nghiệp gắn với cảng biển và đầu mối giao thông của Hải Phòng; chỉ rõ các hạn chế cốt lõi về hạ tầng kết nối phụ trợ bên ngoài khu công nghiệp và đề xuất 3 nhóm giải pháp quản lý, vốn và nhân lực phục vụ định hướng phát triển đến năm 2030.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận tồn tại một số điểm hạn chế do tác giả tự nhận định và giới hạn nguồn dữ liệu:

• Do điều kiện thời gian và trình độ nghiên cứu của sinh viên có hạn, một số phân tích về cơ cấu bên trong các khu công nghiệp chưa đi sâu vào từng ngành sản xuất chi tiết.
• Các tài liệu và công trình nghiên cứu chuyên đề về tổ chức lãnh thổ công nghiệp ở cấp tỉnh tại thời điểm thực hiện còn thiếu hụt, nguồn dữ liệu chủ yếu phân tán tại các báo cáo tổng hợp kinh tế - xã hội.
• Chuỗi số liệu phân tích thực trạng các khu công nghiệp thành phố Hải Phòng tại một số tiểu mục mới dừng ở mốc tháng 12 năm 2017, trong khi các dự báo định hướng giải pháp kéo dài đến năm 2030 đòi hỏi cần liên tục cập nhật thêm các biến động kinh tế vĩ mô.

Hướng nghiên cứu tiếp theo cần mở rộng: Tiếp tục bổ sung hệ thống số liệu kiểm kê đất công nghiệp giai đoạn sau năm 2018; đánh giá sâu hơn mối liên kết kinh tế giữa hệ thống khu công nghiệp Hải Phòng với tam giác kinh tế Hà Nội - Hải Phòng - Quảng Ninh; khảo sát định lượng chi tiết về nhu cầu nhà ở và hạ tầng xã hội cho công nhân tại các khu công nghiệp trọng điểm.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu hữu ích cho:

• Sinh viên các chuyên ngành Quy hoạch phát triển, Kinh tế phát triển, Địa lý kinh tế, Quản lý kinh tế tham khảo về phương pháp xây dựng đề cương, cách thức tổng hợp lý thuyết vị trí không gian và phân tích thực trạng phát triển công nghiệp trên một địa bàn cấp tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương.
• Người nghiên cứu thực hiện các đề tài liên quan đến phát triển khu công nghiệp, cụm công nghiệp tại khu vực Duyên hải Bắc Bộ và Vùng kinh tế trọng điểm phía Bắc.
• Nội dung đáng tham khảo nhất là Chương 1 (hệ thống hóa các lý thuyết Weber, Christaller, Perroux gắn với văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam) và phần số liệu tổng hợp về năng lực các ngành công nghiệp chủ lực (đóng tàu, xi măng, năng lượng, hóa chất) cùng hiện trạng hạ tầng khu công nghiệp tại Chương 2.

Câu hỏi thường gặp

Khóa luận sử dụng những lý thuyết kinh tế không gian nào làm cơ sở phân tích?
Khóa luận vận dụng lý thuyết phân công lao động xã hội theo lãnh thổ, Lý thuyết khu vị luận công nghiệp của Alfred Weber (1909), Lý thuyết điểm trung tâm của Walter Christaller (1933) và August Lösch (thập niên 1940), Lý thuyết cực tăng trưởng của François Perroux (1949), mô hình trung tâm - ngoại vi của John R. Friedmann và Lý thuyết quận công nghiệp của Alfred Marshall (1922).

Tác giả căn cứ vào văn bản pháp luật nào để phân định điều kiện thành lập cụm công nghiệp và khu công nghiệp?
Tác giả căn cứ vào Quyết định số 105/2009/QĐ-TTg ngày 19/8/2009 của Thủ tướng Chính phủ đối với cụm công nghiệp (diện tích không quá 50 ha, mở rộng không quá 75 ha, tỷ lệ lấp đầy tối thiểu 30% sau 1 năm) và Nghị định số 29/2008/NĐ-CP ngày 14/3/2008 của Chính phủ đối với khu công nghiệp (tỷ lệ lấp đầy đất công nghiệp của các khu hiện có phải đạt ít nhất 60%).

Tốc độ tăng trưởng kinh tế và công nghiệp của Hải Phòng năm 2018 đạt mức bao nhiêu theo số liệu của khóa luận?
Theo số liệu Cục Thống kê thành phố Hải Phòng được trích trong khóa luận, năm 2018 tốc độ tăng trưởng GRDP của thành phố đạt 16,27%; chỉ số phát triển sản xuất công nghiệp (IIP) tăng 25,21%; giá trị tổng sản phẩm ngành công nghiệp - xây dựng đạt 72.574,4 tỷ đồng (tăng 63,9% so với mức 44.260,1 tỷ đồng năm 2016).

Những ngành công nghiệp chủ lực và sản phẩm tiêu biểu nào của Hải Phòng được nêu rõ trong nghiên cứu?
Các ngành và sản phẩm tiêu biểu gồm: ngành đóng tàu (chế tạo tàu từ 22.000 tấn và kho nổi FSO5 trọng tải 150.000 tấn); ngành sản xuất xi măng (công suất 6 - 7 triệu tấn/năm); thép ống; Nhà máy Nhiệt điện Hải Phòng (cung cấp 1.200 MW); Nhà máy Phân bón DAP (đáp ứng 50% nhu cầu cả nước) và Nhà máy xơ sợi Polyester Đình Vũ.

Kinh nghiệm tổ chức lãnh thổ công nghiệp của tỉnh Nghệ An và Hà Nam được tác giả rút ra nhằm mục đích gì?
Nghiên cứu kinh nghiệm phát triển điểm công nghiệp gắn với vùng nguyên liệu (Tate & Lyle, Xi măng Hoàng Mai) và KCN tại Nghệ An cùng hệ thống 22 cụm công nghiệp làng nghề và 8 khu công nghiệp tập trung (Đồng Văn, Châu Sơn) tại Hà Nam giúp tác giả rút ra 4 nguyên tắc tổ chức không gian công nghiệp hài hòa, phù hợp với điều kiện kinh tế cảng biển và mạng lưới giao thông của Hải Phòng.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Hà Hoài Ly Ly là công trình nghiên cứu chuyên ngành Quy hoạch phát triển, cung cấp cái nhìn hệ thống về cơ sở lý thuyết vị trí không gian và thực trạng tổ chức lãnh thổ công nghiệp tại thành phố Hải Phòng giai đoạn đến năm 2018. Tác giả đã chỉ ra các động lực tăng trưởng từ các ngành công nghiệp nền tảng gắn với kinh tế cảng biển, đồng thời phân tích những điểm nghẽn về hạ tầng kỹ thuật và công tác điều hành các khu, cụm công nghiệp. Hệ thống 3 nhóm giải pháp về quản lý, xúc tiến vốn đầu tư và phát triển nhân lực được đề xuất có tính liên kết chặt chẽ với mục tiêu đưa Hải Phòng trở thành thành phố công nghiệp hiện đại vào năm 2030.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về tổ chức lãnh thổ công nghiệp. Chương 2: Thực trạng tổ chức lãnh thổ công nghiệp thành phố Hải Phòng Chương 3: Định hướng và giải pháp hoàn thiện tổ chức lãnh thổ công nghiệp thành phố Hải Phòng đến năm 2030. 3 CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ TỔ CHỨC LÃNH THỔ CÔNG NGHIỆP 1. Tổ chức lãnh thổ kinh tế 1.

Phân công lao động xã hội: cơ sở nền tảng của tổ chức lãnh thổ kinh tế Phân công lao động xã hội (PCLĐXH) là một tất yếu khách quan bắt nguồn từ nhu cầu và sự phát triển đời sống xã hội. Kinh tế hàng hóa là một hình thái của nền sản xuất xã hội nối tiếp và cao hơn nền sản xuất tự cung tự cấp, trong đó, sản phẩm được sản xuất ra để trao đổi thông qua mua bán trên thị trường. Điều kiện chung của tồn tại sản xuất hàng hóa là PCLĐXH và sự tách biệt (độc lập) kinh tế giữa những người sản xuất. Phân công lao động xã hội tạo ra sự CMH sản xuất và từng ngành nghề riêng biệt làm cho hoạt động sản xuất ngày càng đa dạng, phong phú và rộng khắp.

Như vậy, PCLĐXH có hai hình thức cơ bản là phân công lao động theo ngành và phân công lao động theo lãnh thổ. Phân công lao động xã hội theo ngành chính là tổ chức lao động xã hội theo các ngành để tạo ra những sản phẩm cụ thể phục vụ yêu cầu xã hội. PCLĐXH theo ngành phát triển từ thấp đến cao, từ nông nghiệp đến công nghiệp rồi đến dịch vụ. Quá trình PCLĐXH theo ngành đã kéo theo quá trình phân công lao động theo lãnh thổ - đây là một quá trình tất yếu thể hiện mối liên hệ chặt chẽ giữa PCLĐXH theo ngành và PCLĐXH theo lãnh thổ.

“Phân công lao động theo lãnh thổ chính là tổ chức lao động xã hội theo ngành gắn với lãnh thổ, làm cho mỗi lãnh thổ có một chức năng riêng và công năng tương đối khác nhau” [4]. Quá trình phân công lao động theo lãnh thổ thúc đẩy việc hình thành CMH sản xuất của từng vùng (địa phương) dựa vào những thế mạnh riêng của mình về sự khác biệt của điều kiện sản xuất cũng như tài năng của người lao động, nhằm tạo ra nhiều sản phẩm hàng hóa có chất lượng cao, giá thành hạ nhằm mang lại hiệu quả kinh tế. Phân công lao động xã hội theo lãnh thổ không phải là bất biến mà là một phạm trù kinh tế, xã hội, lịch sử; quá trình này không chỉ phản ánh những quan hệ 4 xã hội của con người do lịch sử tạo ra mà còn phản ánh cả trình độ phát triển của lực lượng sản xuất xã hội. Do đó, có thể thấy rằng tổ chức lãnh thổ kinh tế - xã hội nói chung, TCLT CN nói riêng có quan hệ hữu cơ với PCLĐXH theo lãnh thổ, hay nói cách khác, PCLĐXH theo lãnh thổ có ý nghĩa đặc biệt đối với tổ chức lãnh thổ kinh tế.

Quan niệm về tổ chức lãnh thổ kinh tế Theo quan điểm của trường phái địa lý Xô Viết, tổ chức lãnh thổ kinh tế là sự sắp xếp, bố trí và phối hợp các đối tượng có ảnh hưởng lẫn nhau, có mối quan hệ qua lại giữa các hệ thống sản xuất, hệ thống dân cư nhằm sử dụng hợp lý các nguồn lực để đạt hiệu quả cao về kinh tế, xã hội và môi trường [5]. Theo quan điểm của trường phái địa lý phương Tây, tổ chức lãnh thổ (còn gọi là tổ chức không gian kinh tế) được coi là sự lựa chọn về nghệ thuật sử dụng lãnh thổ một cách đúng đắn nhằm tìm kiếm một tỉ lệ, quan hệ hợp lý về phát triển kinh tế - xã hội giữa các ngành trong một vùng, giữa các lãnh thổ nhỏ trong một vùng lớn hoặc giữa các vùng trong cùng một quốc gia có xét đến mối liên hệ giữa các quốc gia để tạo ra giá trị mới [4]. Theo quan điểm này, về mặt địa lý, tổ chức không gian kinh tế xã hội được xem như là một hoạt động có tính chất định hướng, hướng tới sự công bằng về không gian giữa trung tâm và ngoại vi, giữa các cực với không gian ảnh hưởng nhằm giải quyết việc làm, cân đối giữa nông thôn và thành thị, bảo vệ môi trường sống của con người. Như vậy, có thể hiểu “tổ chức không gian kinh tế” là sự “sắp xếp” và “phối hợp” các đối tượng trong mối quan hệ liên ngành, liên vùng nhằm sử dụng một cách hợp lí các tiềm năng tự nhiên, lao động, vị trí địa lý kinh tế, chính trị và cơ sở vật chất kỹ thuật đã và sẽ được tạo dựng để đem lại hiệu quả kinh tế - xã hội cao và nâng cao mức sống dân cư, đảm bảo sự phát triển bền vững của lãnh thổ.

Các lý thuyết liên quan đến tổ chức lãnh thổ công nghiệp Kinh tế lãnh thổ và những lí thuyết kinh tế quan trọng có liên quan với nhau. Các nhà địa lý kinh tế - xã hội nghiên cứu kinh tế lãnh thổ, phát hiện những vấn đề có tính qui luật và đúc rút chúng thành những lí thuyết phát triển kinh tế và không gian kinh tế 5 của sự phát triển. Dưới đây là một số lí thuyết phổ biến ứng dụng trong TCLT CN. Lí thuyết tổ chức Hệ thống lãnh thổ kinh tế - xã hội nói chung, hệ thống lãnh thổ công nghiệp nói riêng cần phải được tổ chức.

Giữa ngành với ngành, giữa ngành với lãnh thổ cần được bố trí theo một trật tự hợp lí, được định hướng phát triển đúng đắn [4]. Việc bố trí các ngành (xí nghiệp) trên lãnh thổ cần tôn trọng các qui luật tự nhiên, qui luật kinh tế - xã hội diễn ra trên lãnh thổ và xem xét trong mối quan hệ với lãnh thổ khác nhằm đảm bảo được hiệu quả cao nhất về kinh tế - xã hội - môi trường. Lý thuyết khu vị luận công nghiệp Với việc công bố Über den Standort der Industrie (Theory of the Location of Industries - Lý thuyết về Vị trí của ngành công nghiệp) vào năm 1909, Alfred Weber (1868-1958) đưa ra lý thuyết đầu tiên về định vị công nghiệp. Mô hình của ông đã tính toán các nhân tố không gian cho việc tìm kiếm vị trí tối ưu và chi phí tối thiểu cho các nhà máy sản xuất.

Các điểm để định vị một ngành công nghiệp giảm thiểu chi phí vận chuyển và lao động yêu cầu phân tích của ba yếu tố: - Các điểm vận chuyển tối ưu dựa trên các chi phí về khoảng cách với "chỉ số vật liệu", tỷ lệ trọng lượng với các sản phẩm trung gian (nguyên liệu) đến thành phẩm. - Các biến dạng lao động, trong đó nhiều nguồn thuận lợi hơn của lao động làm cho chi phí thấp hơn có thể biện minh cho khoảng cách vận chuyển lớn hơn. - Các lực tích tụ và không tích tụ [15]. Vấn đề xác định vị trí cho một ngành công nghiệp ngày càng phù hợp với thị trường toàn cầu ngày nay và các tập đoàn xuyên quốc gia.

Chỉ tập trung vào các cơ chế của mô hình Weber có thể biện minh khoảng cách vận chuyển lớn hơn đối với lao động rẻ và chưa được khai thác nguyên liệu thô. Khi nguồn tài nguyên đang cạn kiệt hoặc có những vấn đề nảy sinh của người lao động, ngành công nghiệp có thể di chuyển đến các nước khác nhau [6]. 6 Tóm lại, mục đích của sự định vị công nghiệp tập trung là để “cực tiểu hóa chi phí và cực đại hóa lợi nhuận”. Lý thuyết này coi trọng vai trò của thành phố và xem thành phố là trung tâm thị trường, thành phố có lực hút lớn để lan tỏa ra xung quanh.

Lý thuyết này chỉ phù hợp với một nền kinh tế đang ở giai đoạn đầu của quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa. Weber là người đầu tiên nghiên cứu lý thuyết tổng hợp về định vị công nghiệp, đưa ra mô hình không gian về phân bố công nghiệp. Lý thuyết các điểm trung tâm của W. Christaller - (Đức, 1933) Sự phân bố và kích thước của các vị trí đô thị là một câu hỏi quan trọng trong khoa học đô thị.

Walter Christaller, một nhà địa lý Đức, là người đầu tiên đưa ra “Lí thuyết điểm trung tâm” (CPT) vào năm 1933. Christaller đang nghiên cứu các khu định cư đô thị ở miền nam nước Đức và lý thuyết cao cấp này như một phương tiện để nhận biết làm thế nào các khu định cư đô thị phát triển và có khoảng cách trong mối quan hệ với nhau. Một vị trí trung tâm là một khu định cư hoặc một điểm nút phục vụ khu vực xung quanh với hàng hoá và dịch vụ (Mayhew, 1997). Mô hình của Christaller cũng được dựa trên tiền đề rằng tất cả các hàng hoá và dịch vụ được mua bởi người tiêu dùng từ các địa điểm trung tâm gần nhất, mà nhu cầu được đặt trên tất cả các địa điểm trung tâm trong đồng bằng tương tự, và rằng không có nơi tập trung nào thực hiện lợi nhuận quá mức.

CPT của Christaller đã được phát triển từ khái niệm về tập trung như một nguyên tắc đặt hàng. Chirstaller đề xuất rằng nếu tập trung khối lượng xung quanh hạt nhân là một hình thức cơ bản về trật tự, thì cùng một nguyên tắc có thể đánh đồng với việc tập trung hóa tại các khu định cư đô thị. Mô hình Christaller đề xuất một sự sắp xếp thứ bậc của các khu định cư và khái niệm mô hình với sự sắp xếp lục giác. Các hình lục giác tốt nhất tương đương một vòng tròn bảo hiểm tối đa và một số vấn đề của chồng chéo trong sắp xếp tròn đã được gỡ bỏ từ sắp xếp lục giác.

Quy mô dân số và tầm quan trọng của trung tâm không nhất thiết đồng nghĩa, nhưng các trung tâm của nơi này đã được xác định 7 về tầm quan trọng của nó trong khu vực xung quanh nó [17]. Các lý thuyết bao gồm các khái niệm cơ bản của trung tâm, ngưỡng, và phạm vi. Tính trung tâm vẽ đến một nơi cụ thể. Ngưỡng là thị trường tối thiểu cần thiết để mang lại một công ty mới hoặc nhà cung cấp dịch vụ mới, sự tồn tại thành phố và giữ cho nó hoạt động, và phạm vi là khoảng cách tối thiểu trung bình mà mọi người sẽ đi du lịch để mua các dịch vụ, hàng hóa.

Đây là nguyên tắc tiếp thị trong mô hình của Christaller. Trong những năm 1940, August Losch, một nhà kinh tế Đức đã mở rộng và sửa đổi cho CPT của Christaller.