Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam tăng trưởng với tốc độ bình quân từ 6,8% đến 7,0% mỗi năm cùng sự bùng nổ của thị trường bất động sản và hạ tầng, ngành xây dựng đang đối mặt với sự cạnh tranh gay gắt từ hơn 200 doanh nghiệp xây lắp trên địa bàn miền Trung. Tại Công ty TNHH Thương mại - Xây dựng T.N, sản phẩm xây dựng mang tính đơn chiếc, thời gian thi công kéo dài qua nhiều niên độ và địa bàn thi công luôn phân tán ngoài trời, dẫn đến tỷ lệ chi phí sản xuất dở dang chiếm tới 55% đến 65% tổng tài sản. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm xuất phát từ thực tế công ty chỉ tập trung vào hệ thống kế toán tài chính nhằm đáp ứng nghĩa vụ thuế, thiếu hụt công cụ kế toán quản trị để kiểm soát nguồn lực, gây ra tình trạng thất thoát chi phí và chậm trễ tiến độ thi công. Mục tiêu cụ thể của luận văn là hệ thống hóa cơ sở lý luận, khảo sát toàn diện thực trạng công tác kế toán và xây dựng hoàn chỉnh hệ thống kế toán quản trị gồm ba nội dung cốt lõi: lập dự toán ngân sách, thiết lập kế toán trách nhiệm và quản trị chi phí giá thành. Phạm vi nghiên cứu tập trung tại Công ty TNHH Thương mại - Xây dựng T.N trong khoảng thời gian từ năm 2015 đến năm 2019. Về mặt ý nghĩa thực tiễn, việc tổ chức thành công hệ thống kế toán quản trị sẽ giúp doanh nghiệp nâng cao độ chính xác trong dự toán công trình đạt trên 95%, đồng thời cắt giảm từ 10% đến 15% các khoản chi phí lãng phí phát sinh ngoài kế hoạch tại các công trường.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết ngẫu nhiên của tổ chức kết hợp với hệ thống nguyên lý kế toán quản trị hiện đại theo chuẩn mực của Hiệp hội Kế toán Công chứng Anh Quốc. Khung phân tích tập trung vào ba lý thuyết và mô hình chính: mô hình quản trị chi phí theo cách ứng xử, mô hình kế toán trách nhiệm theo quan điểm của Đoàn Ngọc Quế (năm 2013) và mô hình lập dự toán ngân sách linh hoạt theo nghiên cứu của Phạm Ngọc Toàn (năm 2010). Các khái niệm nền tảng được định hình bao gồm: biến phí (chi phí biến đổi tuyến tính theo khối lượng thi công), định phí (chi phí cố định không phụ thuộc quy mô công trình), chi phí hỗn hợp và bốn trung tâm trách nhiệm chuyên biệt. Mô hình kế toán chi phí thực tế kết hợp với ước tính được lựa chọn để giải quyết bài toán phân bổ chi phí sản xuất chung theo tỷ lệ giờ máy hoặc nhân công trực tiếp, giúp doanh nghiệp kịp thời tính toán giá thành từng hạng mục công trình trước khi nghiệm thu bàn giao.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp gồm các báo cáo tài chính tổng hợp, sổ kế toán chi tiết và bảng quyết toán công trình giai đoạn 5 năm từ năm 2015 đến năm 2019 của Công ty TNHH Thương mại - Xây dựng T.N. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát bảng hỏi với cỡ mẫu 35 nhân sự, bao gồm 5 thành viên Ban Giám đốc, 8 cán bộ phòng kế toán và 22 kỹ sư trưởng, chỉ huy trưởng công trường. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng nhằm đảm bảo người tham gia có hiểu biết sâu sắc về quy trình vận hành và kiểm soát chi phí thực tế. Lý do lựa chọn kết hợp phương pháp thống kê mô tả với phương pháp so sánh đối chiếu định tính là nhằm lượng hóa chính xác các lỗ hổng quản trị giữa lý thuyết chuẩn mực và thực tiễn thi công xây dựng đơn chiếc. Timeline nghiên cứu được thực hiện xuyên suốt trong 12 tháng từ tháng 9 năm 2019 đến tháng 9 năm 2020.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, bộ máy kế toán của công ty vận hành hoàn toàn theo định hướng kế toán tài chính phục vụ cơ quan thuế, 100% nhân sự kế toán chưa được phân định chức năng kế toán quản trị chuyên biệt, khiến 85% thông tin chi phí không được phân tích phục vụ điều hành nội bộ. Thứ hai, công tác lập dự toán thi công mang nặng tính hình thức và áp đặt từ trên xuống, dẫn đến mức sai lệch chi phí thực tế so với dự toán ban đầu lên tới 18,5% đến 24,3% tại các gói thầu xây dựng dân dụng. Thứ ba, hệ thống sổ sách kế toán chưa phân loại chi phí theo biến phí và định phí, khiến 78% các quyết định nhận thầu thiếu căn cứ tính toán điểm hòa vốn và phân tích mối quan hệ chi phí - khối lượng - lợi nhuận. Thứ tư, doanh nghiệp hoàn toàn chưa phân cấp trung tâm trách nhiệm; Ban chỉ huy công trường chỉ chịu áp lực về tiến độ kỹ thuật mà không bị ràng buộc trách nhiệm tài chính, khiến tỷ suất hoàn vốn đầu tư giai đoạn 2015 đến 2019 chỉ đạt mức trung bình 6,2%, thấp hơn nhiều so với mục tiêu kỳ vọng 12,0%.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của những hạn chế trên xuất phát từ rào cản nhận thức của Ban Giám đốc về vai trò của kế toán quản trị, cùng với giới hạn về năng lực tài chính và quy mô nhân sự của một doanh nghiệp vừa và nhỏ, hoàn toàn đồng thuận với kết quả nghiên cứu của Michael Lucas (năm 2013) và Huỳnh Cao Khải (năm 2018). Việc thiếu hụt hệ thống thông tin kế toán quản trị khiến công ty rơi vào thế bị động khi đàm phán giá thầu hoặc xử lý biến động giá vật tư trên thị trường. Về phương thức biểu diễn trực quan, các dữ liệu chênh lệch chi phí này có thể được trình bày thông qua biểu đồ cột chồng so sánh biến động chi phí nguyên vật liệu trực tiếp, nhân công và máy thi công giữa dự toán và thực tế, kết hợp bảng ma trận đối chiếu 4 cấp độ trung tâm trách nhiệm để Ban lãnh đạo dễ dàng nhận diện điểm nóng phát sinh lãng phí.

Đề xuất và khuyến nghị

Một là, tái cấu trúc bộ máy kế toán theo mô hình kết hợp giữa kế toán tài chính và kế toán quản trị, phân công 2 kế toán viên kiêm nhiệm phụ trách công tác lập dự toán và phân tích chi phí, hoàn thành trong vòng 3 tháng đầu năm nhằm nâng cao 25% tốc độ xử lý dữ liệu báo cáo quản trị; chủ thể thực hiện là Ban Giám đốc và Kế toán trưởng. Hai là, triển khai quy trình lập dự toán ngân sách linh hoạt theo mô hình thông tin từ dưới lên kết hợp phản hồi hai chiều, áp dụng bắt buộc cho 100% các công trình khởi công mới trong quý 2, đặt mục tiêu khống chế mức sai lệch chi phí thực tế dưới ngưỡng 5,0%; chủ thể thực hiện là Ban chỉ huy công trường phối hợp cùng phòng kế toán. Ba là, thiết lập hệ thống 4 trung tâm trách nhiệm rõ ràng, trao quyền chủ động tài chính đi đôi với ràng buộc trách nhiệm kiểm soát chi phí cho các Chỉ huy trưởng, hướng tới mục tiêu nâng tỷ suất hoàn vốn đầu tư toàn công ty lên mức 11,5% trong vòng 6 tháng; chủ thể thực hiện là Ban Giám đốc. Bốn là, đầu tư gói phần mềm kế toán tích hợp phân hệ kế toán quản trị chuyên sâu với mức kinh phí dự kiến khoảng 90 đến 110 triệu đồng trong thời gian 9 tháng, phục vụ phân tích tự động mối quan hệ chi phí - khối lượng - lợi nhuận; chủ thể thực hiện là phòng công nghệ thông tin và phòng kế toán.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm một là Ban Lãnh đạo, Giám đốc điều hành các doanh nghiệp xây dựng quy mô vừa và nhỏ: Cung cấp khung định hướng chiến lược để tái cấu trúc tổ chức và ứng dụng kế toán quản trị với chi phí đầu tư ban đầu chỉ chiếm dưới 2% ngân sách quản lý thường niên. Nhóm hai là Kế toán trưởng và chuyên viên kế toán xây dựng: Vận dụng trực tiếp biểu mẫu lập dự toán linh hoạt, bảng phân loại biến phí - định phí và quy trình tính giá thành theo chi phí thực tế kết hợp ước tính cho từng công trình cụ thể. Nhóm ba là các Chỉ huy trưởng, Giám đốc dự án công trường: Nắm bắt phương pháp quản trị chi phí theo trung tâm trách nhiệm, tự kiểm soát định mức vật tư và tối ưu hóa năng suất ca máy thi công ngoài trời. Nhóm bốn là Giảng viên, học viên cao học chuyên ngành Kế toán - Kiểm toán: Sử dụng làm tài liệu tham khảo thực chứng giàu giá trị với chuỗi số liệu khảo sát 5 năm liên tục và hệ thống 8 sơ đồ, bảng biểu phân tích chuyên sâu.

Câu hỏi thường gặp

Doanh nghiệp xây dựng quy mô vừa và nhỏ có bắt buộc phải lập phòng kế toán quản trị riêng biệt không? Không bắt buộc. Nghiên cứu chỉ ra rằng mô hình kết hợp kế toán tài chính và kế toán quản trị trên cùng một bộ máy là tối ưu nhất, giúp doanh nghiệp tiết kiệm khoảng 40% đến 50% chi phí nhân sự mà vẫn đảm bảo 100% yêu cầu cung cấp thông tin quản trị kịp thời cho Ban Giám đốc.

Phương pháp phân loại chi phí theo biến phí và định phí mang lại lợi ích gì khi tham gia đấu thầu? Việc bóc tách biến phí và định phí cho phép nhà quản trị xác định chính xác mức giá sàn dự thầu dựa trên điểm hòa vốn. Trong thực tế, khi gặp các gói thầu cạnh tranh gay gắt, doanh nghiệp có thể đưa ra mức giá giảm từ 5% đến 8% mà vẫn bù đắp được chi phí biến đổi và đóng góp vào định phí.

Làm thế nào để hạn chế tình trạng vượt dự toán tại các công trình thi công dài ngày ngoài trời? Doanh nghiệp cần áp dụng mô hình dự toán linh hoạt theo 3 mức độ hoạt động và xây dựng quỹ dự phòng rủi ro thời tiết chiếm khoảng 3% đến 5% tổng chi phí công trình, đồng thời lập báo cáo so sánh chi phí định kỳ 15 ngày một lần để xử lý sai lệch tức thời.

Chỉ số nào được sử dụng để đánh giá hiệu quả của trung tâm đầu tư trong doanh nghiệp xây dựng? Hai thước đo cốt lõi là tỷ lệ hoàn vốn đầu tư với mức kỳ vọng đạt trên 10% đến 12% và lợi nhuận còn lại sau khi đã trừ đi chi phí sử dụng vốn tối thiểu khoảng 8%, phản ánh chính xác hiệu quả khai thác tài sản máy móc thiết bị của đơn vị.

Thời gian và ngân sách tối thiểu để vận hành hệ thống kế toán quản trị là bao nhiêu? Một doanh nghiệp xây lắp cần lộ trình triển khai từ 6 đến 12 tháng với ngân sách trang bị phần mềm và đào tạo nhân sự dao động từ 80 triệu đến 120 triệu đồng để hoàn thiện trọn vẹn 3 phân hệ dự toán, chi phí và trách nhiệm.

Kết luận

Luận văn đóng góp giải pháp toàn diện giúp doanh nghiệp xây dựng chuyển dịch thành công từ kế toán ghi chép thụ động sang kế toán quản trị chiến lược thông qua các kết luận then chốt sau:

  • Xác lập mô hình tổ chức bộ máy kế toán kết hợp phù hợp với năng lực tài chính và quy mô doanh nghiệp vừa và nhỏ.
  • Chuẩn hóa quy trình lập dự toán từ dưới lên, giảm tỷ lệ sai lệch chi phí công trình từ trên 20% xuống dưới mức 5%.
  • Thiết lập hệ thống 4 trung tâm trách nhiệm gắn chặt quyền hạn và lợi ích của đội ngũ kỹ sư chỉ huy trưởng.
  • Xây dựng phương pháp bóc tách chi phí phục vụ phân tích hòa vốn và định giá thầu linh hoạt theo từng gói thầu.
  • Đề xuất lộ trình số hóa công tác kế toán quản trị thông qua ứng dụng phần mềm chuyên dụng trong 12 tháng.

Lộ trình triển khai tiếp theo cần được thực hiện qua 3 giai đoạn cụ thể: giai đoạn chuẩn bị nhân sự trong 3 tháng đầu, giai đoạn vận hành thử nghiệm tại 2 công trình trọng điểm trong 6 tháng tiếp theo và giai đoạn đánh giá mở rộng toàn diện sau 12 tháng. Ban Lãnh đạo các doanh nghiệp xây lắp cần nhanh chóng hành động, chuẩn hóa công tác kế toán quản trị ngay hôm nay để tối ưu hóa biên lợi nhuận ròng tăng thêm từ 3% đến 5% và khẳng định vị thế dẫn đầu trên thị trường thi công xây dựng.