Luận Văn Thạc Sĩ: Tổ Chức Học Sinh Tự Học Phần 6 Tiến Hóa Sinh Học 12

Luận văn thạc sĩ VNU UED về tổ chức học sinh tự học phần 6 tiến hóa sinh học 12, giúp nâng cao chất lượng giáo dục trung học phổ thông.

• Tác giả: Nguyễn Trung Hiệu
• Người hướng dẫn: TS. Phan Thị Thanh Hội
• Trường học: Trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư phạm Sinh học
• Đề tài: Tổ Chức Học Sinh Tự Học “Phầ n 6: Tiế n Hóa” - Sinh Họ C 12 Trung Họ C Phổ Thông
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lí do chọn đề tài
• 0.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 0.3. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.4. Phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Nghiên cứu nội dung “Phần 6: Tiến hóa – Sinh học 12” THPT theo hướng tổ chức cho học sinh tự học
• 0.6. Các hoạt động học tập theo hướng phát triển kỹ năng tự học cho học sinh
• 0.7. Đối tượng và khách thể nghiên cứu
• 0.7.1. Đối tượng nghiên cứu
• 0.7.2. Khách thể nghiên cứu
• 0.8. Giả thuyết khoa học
• 0.9. Phương pháp nghiên cứu
• 0.10. Những đóng góp mới của đề tài
• 0.11. Cấu trúc đề cương nghiên cứu
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề tự học ở trường THPT
• 1.1.1. Trên thế giới
• 1.2. Lý thuyết về tự học
• 1.2.1. Lý thuyết về kỹ năng tự học
• 1.2.2. Lý thuyết về các hoạt động học tập
• 1.3. Cơ sở thực tiễn
• 1.3.1. Điều tra thực trạng dạy tự học môn Sinh học ở một số trường THPT ở huyện Hải Hậu, Nam Định
• 2. CHƯƠNG 2: TỔ CHỨC CHO HỌC SINH TỰ HỌC
• 2.1. “PHẦN 6: TIẾN HÓA” – SINH HỌC 12 THPT
• 2.1.1. Phân tích cấu trúc, nội dung “Phần 6: Tiến hóa” – Sinh học 12 THPT
• 2.1.2. Mục tiêu phần Tiến hóa
• 2.1.3. Phân tích nội dung phần tiến hóa và xác định các chuyên đề dạy học
• 2.1.4. Thiết kế các chuyên đề dạy học phần Tiến hóa
• 2.1.5. Quy trình thiết kế các hoạt động học tập theo hướng tự học
• 2.2. Chuyên đề 1: BẰNG CHỨNG TIẾN HÓA
• 2.3. Chuyên đề 2: NGUYÊN NHÂN VÀ CƠ CHẾ TIẾN HÓA
• 2.4. Chuyên đề 3: SỰ PHÁT SINH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA SỰ SỐNG TRÊN TRÁI ĐẤT
• 2.5. Mức độ đạt được của các tiêu chí tự học
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích và nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm
• 3.2. Nội dung và phương pháp thực nghiệm sư phạm
• 3.3. Các chỉ tiêu đo thực nghiệm
• 3.4. Phương pháp
• 3.5. Kết quả thực nghiệm sư phạm
• 3.6. Mức độ phát triển năng lực tự học của học sinh khi học “phần 6: Tiến hóa” Sinh học 12 - THPT
• 3.7. Kết quả lĩnh hội kiến thức
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tổ Chức Học Sinh Tự Học Trong Tiến Hóa Sinh Học 12

Tổ chức học sinh tự học là một phương pháp giáo dục quan trọng trong việc phát triển năng lực tự học cho học sinh. Đặc biệt, trong môn Sinh học 12, phần Tiến hóa đóng vai trò then chốt trong việc giúp học sinh hiểu rõ về sự phát triển của các loài sinh vật. Việc tổ chức học sinh tự học không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn khuyến khích sự sáng tạo và tư duy độc lập.

1.1. Khái Niệm Về Tổ Chức Học Sinh Tự Học

Tổ chức học sinh tự học là quá trình mà học sinh chủ động tìm hiểu, nghiên cứu và thu thập kiến thức mà không cần sự hướng dẫn liên tục từ giáo viên. Điều này giúp học sinh phát triển kỹ năng tự học và khả năng tư duy độc lập.

1.2. Vai Trò Của Tiến Hóa Trong Chương Trình Sinh Học 12

Phần Tiến hóa trong chương trình Sinh học 12 không chỉ cung cấp kiến thức về sự phát triển của các loài sinh vật mà còn giúp học sinh hiểu rõ hơn về các nguyên lý cơ bản của sinh học. Điều này tạo nền tảng vững chắc cho việc nghiên cứu sâu hơn trong các lĩnh vực sinh học khác.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Tổ Chức Học Sinh Tự Học

Mặc dù tổ chức học sinh tự học mang lại nhiều lợi ích, nhưng cũng tồn tại nhiều thách thức. Học sinh thường gặp khó khăn trong việc tự quản lý thời gian và tìm kiếm tài liệu phù hợp. Ngoài ra, sự thiếu hụt kỹ năng tự học cũng là một vấn đề lớn.

2.1. Khó Khăn Trong Việc Tự Quản Lý Thời Gian

Nhiều học sinh gặp khó khăn trong việc phân bổ thời gian hợp lý cho việc học tập. Điều này dẫn đến tình trạng học sinh không thể hoàn thành các nhiệm vụ học tập đúng hạn.

2.2. Thiếu Kỹ Năng Tìm Kiếm Tài Liệu

Học sinh thường không biết cách tìm kiếm và lựa chọn tài liệu học tập phù hợp. Điều này ảnh hưởng đến chất lượng kiến thức mà học sinh tiếp thu được.

III. Phương Pháp Tổ Chức Học Sinh Tự Học Hiệu Quả

Để tổ chức học sinh tự học hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp giảng dạy tích cực. Việc sử dụng công nghệ thông tin và các công cụ học tập trực tuyến có thể giúp học sinh dễ dàng tiếp cận kiến thức.

3.1. Sử Dụng Công Nghệ Thông Tin Trong Học Tập

Công nghệ thông tin giúp học sinh dễ dàng truy cập vào các nguồn tài liệu phong phú. Việc sử dụng các ứng dụng học tập trực tuyến cũng khuyến khích học sinh tự học một cách hiệu quả.

3.2. Thiết Kế Các Hoạt Động Học Tập Đa Dạng

Các hoạt động học tập đa dạng như thảo luận nhóm, dự án nghiên cứu và trò chơi học tập có thể tạo động lực cho học sinh tham gia vào quá trình học tập một cách tích cực.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Tổ Chức Học Sinh Tự Học Trong Tiến Hóa

Việc tổ chức học sinh tự học trong phần Tiến hóa đã cho thấy nhiều kết quả tích cực. Học sinh không chỉ nắm vững kiến thức mà còn phát triển kỹ năng tư duy phản biện và khả năng làm việc nhóm.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Về Kỹ Năng Tự Học

Nghiên cứu cho thấy rằng học sinh tham gia vào các hoạt động tự học có khả năng nắm vững kiến thức tốt hơn so với những học sinh học theo phương pháp truyền thống.

4.2. Phát Triển Kỹ Năng Làm Việc Nhóm

Tổ chức học sinh tự học cũng giúp học sinh phát triển kỹ năng làm việc nhóm, điều này rất quan trọng trong môi trường học tập hiện đại.

V. Kết Luận Về Tương Lai Của Tổ Chức Học Sinh Tự Học

Tổ chức học sinh tự học trong môn Sinh học 12, đặc biệt là phần Tiến hóa, sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển năng lực tự học cho học sinh. Việc áp dụng các phương pháp giảng dạy hiện đại sẽ giúp nâng cao hiệu quả học tập.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Tự Học Trong Giáo Dục Hiện Đại

Tự học sẽ trở thành một phần không thể thiếu trong giáo dục hiện đại, giúp học sinh phát triển toàn diện và chuẩn bị tốt cho tương lai.

5.2. Định Hướng Phát Triển Các Phương Pháp Tự Học

Cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các phương pháp tổ chức học sinh tự học để đáp ứng nhu cầu học tập ngày càng cao của học sinh trong thời đại công nghệ số.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khảo sát thực trạng trên 60 giáo viên tại 5 trường trung học phổ thông thuộc huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định cho thấy 100% giáo viên đều khẳng định việc rèn luyện năng lực tự học cho học sinh là vô cùng cấp thiết. Tuy nhiên, có đến 65% giáo viên chỉ giao nhiệm vụ tự học ở nhà một cách thụ động và chỉ có 18,33% giáo viên tổ chức hoạt động tự học trực tiếp trên lớp. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là khắc phục lối dạy truyền thụ một chiều truyền thống khiến người học trì trệ, ngại đọc tài liệu và thiếu tư duy phản biện khi tiếp cận các đơn vị kiến thức khó.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là phân tích cấu trúc chương trình, xây dựng quy trình 5 bước thiết kế chuyên đề và hệ thống các hoạt động học tập nhằm tổ chức cho học sinh tự học nội dung Phần 6: Tiến hóa trong chương trình Sinh học 12. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào 11 tiết học thuộc 2 chương của phần Tiến hóa, được triển khai khảo sát và thực nghiệm sư phạm tại các trường trung học phổ thông trên địa bàn huyện Hải Hậu trong năm học 2014 - 2015.

Ý nghĩa thực tiễn của đề tài được lượng hóa qua các chỉ số cụ thể: nâng cao tỷ lệ học sinh đạt điểm khá giỏi môn Sinh học lên trên 78%, giảm hệ số biến thiên điểm số xuống dưới mức 15%, đồng thời phát triển toàn diện 4 nhóm kỹ năng tự học cốt lõi, tạo nền tảng vững chắc cho việc học tập suốt đời của học sinh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên lý thuyết tâm lý học hoạt động về hai quá trình đối tượng hóa và chủ thể hóa, kết hợp chặt chẽ với thuyết tự học của các nhà giáo dục hàng đầu như Nguyễn Cảnh Toàn và Đinh Quang Báo. Đề tài cũng vận dụng thang đo nhận thức 6 cấp độ của Benjamin Bloom để lượng hóa các mức độ nhận thức từ biết, thông hiểu đến vận dụng. Mô hình nghiên cứu cốt lõi là mô hình dạy học theo chuyên đề (Theme-based learning) do Phan Thị Thanh Hội và Lê Thanh Oai đề xuất năm 2015, kết hợp cùng mô hình trường học mới nhằm tích hợp kiến thức liên môn và gắn kết bài học với thực tiễn.

Bốn khái niệm then chốt được chuẩn hóa trong luận văn bao gồm:

• Tự học: Hoạt động tự giác, tích cực nhằm tự lực phát huy nội lực bản thân để chiếm lĩnh tri thức.
• Kỹ năng tự học: Hệ thống các thao tác tổ chức, điều khiển hoạt động học tập gồm 4 nhóm kỹ năng định hướng, lập kế hoạch, thực hiện và tự đánh giá.
• Dạy học theo chuyên đề: Hình thức tổ chức dạy học theo các đơn vị kiến thức trọn vẹn, tích hợp đa chiều.
• Bài tập tình huống: Phương tiện tổ chức hoạt động nhận thức đặt học sinh vào bối cảnh thực tiễn để giải quyết vấn đề.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài bao gồm dữ liệu khảo sát từ phiếu điều tra 60 giáo viên Sinh học và dữ liệu định lượng thu được từ 3 bài kiểm tra đánh giá kiến thức của 240 học sinh lớp 12 tại 5 trường trung học phổ thông: THPT A Hải Hậu, THPT Trần Quốc Tuấn, THPT Hải Hậu C, THPT Vũ Văn Hiếu và THPT Thịnh Long. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu cụm phân tầng ngẫu nhiên, chia thành các cặp lớp đối chứng và lớp thực nghiệm có trình độ tương đương, mỗi lớp có sĩ số trung bình từ 40 đến 45 học sinh.

Phương pháp phân tích dựa trên lý thuyết thống kê toán học giáo dục để tính toán các tham số: điểm trung bình cộng, mốt, khoảng biến thiên, phương sai, độ lệch chuẩn và hệ số biến thiên. Lý do lựa chọn phương pháp kiểm định giả thuyết thống kê U ở mức ý nghĩa alpha = 0,05 là nhằm kiểm soát sai lầm loại I và loại II, bảo đảm tính xác thực của việc so sánh hai tổng thể độc lập với cỡ mẫu lớn hơn 30 học sinh. Toàn bộ quá trình nghiên cứu, điều tra thực trạng và thực nghiệm sư phạm được thực hiện liên tục trong khoảng thời gian 10 tháng thuộc năm học 2014 - 2015.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực trạng chỉ ra rằng có 76,67% giáo viên đánh giá việc rèn năng lực tự học là rất cần thiết, 23,33% đánh giá cần thiết; 71,67% giáo viên đã từng tổ chức tự học nhưng không thường xuyên và 53,33% giáo viên lựa chọn bài tập tình huống làm công cụ dạy học chủ đạo. Nghiên cứu đã tổ chức thành công 11 tiết học phần Tiến hóa thành 3 chuyên đề tích hợp: Chuyên đề 1 về Bằng chứng tiến hóa, Chuyên đề 2 về Nguyên nhân và cơ chế tiến hóa, Chuyên đề 3 về Sự phát sinh và phát triển của sự sống trên Trái Đất.

Kết quả xử lý điểm số qua 3 bài kiểm tra cho thấy điểm trung bình của các lớp thực nghiệm luôn cao hơn lớp đối chứng từ 0,68 đến 1,15 điểm. Tỷ lệ học sinh đạt điểm giỏi từ 8,0 trở lên ở nhóm thực nghiệm đạt 38,5%, vượt trội so với tỷ lệ 21,4% ở nhóm đối chứng. Tỷ lệ học sinh đạt mức độ thuần thục về kỹ năng lập kế hoạch tự học tăng mạnh từ 31,5% trước thực nghiệm lên 76,2% sau thực nghiệm; kỹ năng đọc sách và xử lý kênh hình tăng từ 43,8% lên 84,6%; kỹ năng tự kiểm tra và đánh giá tăng từ 27,1% lên 71,9%.

Thảo luận kết quả

Sự vượt trội về kết quả học tập ở các lớp thực nghiệm bắt nguồn từ việc giáo viên chuyển đổi vai trò từ truyền thụ kiến thức sang tổ chức các hoạt động tự học 4 pha rõ ràng: khởi động, hình thành kiến thức, luyện tập và tìm tòi mở rộng. Việc sử dụng bài tập tình huống thực tiễn như phân tích xương chi trước động vật có xương sống hay cơ chế phát sinh vi khuẩn kháng thuốc đã kích thích 75% học sinh thể hiện thái độ rất hứng thú trong giờ học.

Kết quả nghiên cứu hoàn toàn tương đồng với các công trình lý luận của Nguyễn Cảnh Toàn khi khẳng định việc rèn luyện phương pháp học tập giúp khơi dậy nội lực tiềm tàng của học sinh. Dữ liệu thực nghiệm được minh họa rõ nét qua đồ thị tần suất hội tụ tiến với đường cong của lớp thực nghiệm luôn lệch hẳn về phía bên phải vùng điểm cao. Hệ số biến thiên của nhóm thực nghiệm luôn duy trì trong khoảng 11,2% đến 14,8%, thấp hơn rõ rệt so với mức 21,5% đến 26,3% của nhóm đối chứng, chứng minh chất lượng tiếp thu kiến thức đồng đều và có độ tin cậy khoa học cao.

Đề xuất và khuyến nghị

• Chuẩn hóa quy trình 5 bước thiết kế chuyên đề dạy học tự học: Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các trường phổ thông tập huấn cho 100% giáo viên Sinh học áp dụng quy trình thiết kế chuyên đề trong thời gian 6 tháng.
• Xây dựng ngân hàng 100 bài tập tình huống và tư liệu hình ảnh: Tổ chuyên môn các nhà trường chịu trách nhiệm biên soạn hệ thống bài tập tình huống thực tiễn gắn với phần Tiến hóa và Di truyền trong thời hạn 1 năm học nhằm đạt mục tiêu 100% bài học có công cụ tự học.
• Đổi mới phương thức đánh giá quá trình: Ban giám hiệu và giáo viên bộ môn điều chỉnh quy chế kiểm tra, dành tỷ trọng từ 20% đến 30% tổng điểm đánh giá cho hồ sơ tự học, sản phẩm dự án và kỹ năng làm việc nhóm trong suốt học kỳ.
• Tổ chức định kỳ 2 khóa bồi dưỡng nghiệp vụ sư phạm mỗi năm: Phòng Giáo dục Trung học tổ chức hội thảo chuyên đề hàng năm nhằm nâng cao kỹ năng xây dựng phiếu học tập, hướng dẫn học sinh đọc tài liệu và sử dụng thang đo nhận thức Bloom trong giảng dạy.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Giáo viên môn Sinh học cấp trung học phổ thông: Khai thác trọn bộ giáo án 3 chuyên đề phần Tiến hóa và quy trình tổ chức dạy học theo nhóm trên lớp để đổi mới phương pháp giảng dạy hàng ngày.
• Cán bộ quản lý và tổ trưởng chuyên môn: Sử dụng khung tiêu chí đánh giá kỹ năng tự học và quy trình xây dựng chuyên đề để định hướng sinh hoạt chuyên môn, kiểm tra đánh giá chất lượng dạy học trong nhà trường.
• Giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Sư phạm Sinh học: Tham khảo khung lý thuyết, công cụ bài tập tình huống và phương pháp xử lý số liệu thực nghiệm bằng thống kê toán học cho các đề tài nghiên cứu giáo dục.
• Học sinh lớp 12 chuẩn bị thi tốt nghiệp: Áp dụng phương pháp tự đọc tài liệu, kỹ năng lập sơ đồ tư duy và phương pháp tự kiểm tra kiến thức phần Tiến hóa để tối ưu hóa kết quả ôn thi.

Câu hỏi thường gặp

Nội dung Phần 6 Tiến hóa Sinh học 12 có những đặc điểm gì thuận lợi để tổ chức tự học? Phần Tiến hóa có cấu trúc 11 tiết mang tính logic cao, kết thừa kiến thức sinh học từ các lớp dưới và liên hệ chặt chẽ với các hiện tượng thực tiễn như hóa thạch hay cấu tạo giải phẫu, rất thích hợp để học sinh tự quan sát tranh hình và giải quyết tình huống.

Quy trình thiết kế một hoạt động tự học trên lớp gồm những bước nào? Quy trình gồm 5 bước chặt chẽ: xác định tên hoạt động, xác định mục tiêu nhận thức theo thang đo Bloom, xác định nội dung tự học, thiết kế chuỗi hoạt động 4 pha và tổ chức thực nghiệm kết hợp đánh giá, điều chỉnh.

Tổ chức tự học trực tiếp trên lớp khác biệt như thế nào so với việc giao bài tập về nhà? Tự học trên lớp diễn ra dưới sự điều phối trực tiếp của giáo viên, kết hợp giữa làm việc cá nhân và thảo luận nhóm 4 đến 6 học sinh, giúp giáo viên kịp thời quan sát, tháo gỡ khó khăn và đánh giá chính xác năng lực người học.

Những tiêu chí nào được sử dụng để đánh giá mức độ tiến bộ về kỹ năng tự học của học sinh? Nghiên cứu đánh giá dựa trên 4 nhóm tiêu chí định lượng: kỹ năng xác định mục tiêu định hướng, kỹ năng lập kế hoạch học tập cá nhân, kỹ năng thu nhận xử lý thông tin từ tài liệu và kỹ năng tự kiểm tra, rút kinh nghiệm.

Phương pháp thống kê toán học chứng minh hiệu quả của luận văn như thế nào? Nghiên cứu sử dụng kiểm định giả thuyết thống kê U ở mức ý nghĩa 0,05 để đối chiếu điểm số giữa 240 học sinh lớp thực nghiệm và đối chứng, xác nhận sự chênh lệch điểm trung bình từ 0,68 đến 1,15 điểm là có ý nghĩa thực chất.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở lý luận, thực tiễn về việc tổ chức tự học theo chuyên đề trong môn Sinh học 12.
• Xây dựng thành công quy trình 5 bước thiết kế chuyên đề và quy trình 5 bước thiết kế các hoạt động tự học 4 pha đạt chuẩn sư phạm.
• Thiết kế hoàn chỉnh 3 chuyên đề phần Tiến hóa với hệ thống bài tập tình huống phong phú, giúp học sinh phát triển tư duy khoa học biện chứng.
• Thực nghiệm sư phạm trên 240 học sinh khẳng định tính hiệu quả vượt trội khi điểm trung bình tăng hơn 1 điểm và tỷ lệ học sinh khá giỏi đạt trên 78%.
• Đề xuất bộ tiêu chí đánh giá năng lực tự học gồm 4 nhóm kỹ năng có tính ứng dụng cao cho giáo viên phổ thông.

Trong giai đoạn 12 đến 24 tháng tới, mô hình dạy học tự học cần tiếp tục được mở rộng sang Phần 5 Di truyền học và Phần 7 Sinh thái học nhằm hoàn thiện đồng bộ chương trình Sinh học trung học phổ thông. Các đơn vị giáo dục và đội ngũ giáo viên cần chủ động áp dụng các giải pháp của luận văn để thúc đẩy chuyển đổi phương pháp dạy học, phát huy tối đa tính tích cực và năng lực tự học của học sinh trong thời đại mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài Chương 2: Tổ chức cho học sinh tự học “Phầ n 6: Tiế n hóa” – Sinh ho ̣c 12 THPT. Chương 3: Thực nghiệm sư phạm 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề tự học ở trƣờng THPT 1. Trên thế giới Trong lịch sử giáo dục đã xuất hiện nhiều tƣ tƣởng lớn đề cao vai trò của tự học.

Những tƣ tƣởng này đến nay vẫn giữ nguyên giá trị và tiếp tục phát huy trong nền giáo dục hiện đại. Khổng tử (551 - 479 trƣớc CN) quan tâm và coi trọng mặt tích cực suy nghĩ sáng tạo của HS. Cách dạy của ông là gợi mở để học trò tự tìm ra chân lý, thầy chỉ là ngƣời giúp trò cái mấu chốt nhất, còn mọi vấn đề khác trò phải từ đó tìm ra, ngƣời thầy không đƣợc làm cho học trò [41]. Từ thế kỷ XVII, các nhà giáo dục nhƣ: J.Disterweg (1790-1866) trong các công trình nghiên cứu của mình đều rất quan tâm đến sự phát triển trí tuệ tính tích cực, độc lập, sáng tạo của học sinh và nhấn mạnh phải khuyến khích ngƣời đọc giành lấy tri thức bằng con đƣờng tự khám phá, tìm tòi và suy nghĩ trong quá trình học tập.

Vai trò của tự học đã đƣợc khẳng định trong nhiều công trình nghiên cứu, điển hình là: N.Rubakin (1862 - 1946) trong tác phẩm “Tự học nhƣ thế nào” đã trình bày nhiều vấn đề phƣơng pháp tự học, đặc biệt là phƣơng pháp sử dụng SGK. Ông tự tin cho rằng “Tự tìm thấy kiến thức - có nghĩa là tự học”. Trong cuốn “Phát huy tính tích cực của học sinh nhƣ thế nào”, tác giả I. Kharlamov đã khẳng định: công tác tự học giữ một vai trò to lớn trong việc nâng cao tính tích cực hoạt động trí tuệ của HS khi thông hiểu và tiếp thu tri thức mới [16].

Intel ISEF là hội thi khoa học lớn nhất thế giới dành cho HS phổ thông từ lớp 9 – 12, ở 17 lĩnh vực nghiên cứu khoa học khác nhau nhằm tăng cƣờng hiệu quả và sáng kiến sử dụng công nghệ trong dạy và học, sự thông thạo và kỹ năng giải quyết vấn đề ở giới trẻ, thúc đẩy sự tiến bộ trong dạy và học các môn khoa học: Toán học, Kỹ thuật, v.v… 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Tóm lại, qua nghiên cứu các tƣ tƣởng, quan điểm, bàn về dạy học và tự học, tổ chức hoạt động tự học của các tác giả trên thế giới, chúng tôi có một số nhận xét sau: Tự học là cần thiết đối với tất cả mọi ngƣời, vấn đề tự học của học sinh nói chung và của ho ̣c sinh nói riêng đƣợc các tác giả trên thế giới quan tâm đƣơ ̣c tố i ƣu hóa dƣới các hin ̀ h thƣ́c tổ chƣ́c tƣ̣ ho ̣c. Nhờ đó mà mang la ̣i hiê ̣u quả cao. Ở Việt Nam Ngay từ thời kỳ phong kiến, giáo dục chƣa phát triển nhƣng đất nƣớc vẫn có nhiều nhân tài kiệt xuất. Những nhân tài đó phầ n lớn đều là tự học của bản thân.

Vấn đề tự học thực sự đƣợc phát động nghiên cứu nghiêm túc, rộng rãi từ khi nền giáo dục cách mạng ra đời (1945), mà Chủ tịch Hồ Chí Minh vừa là ngƣời khởi xƣớng vừa nêu tấm gƣơng tự học [34]. Nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu về tự học, trong đó điển hình là Đinh Quang Báo với các tác phẩm Dạy học sinh học ở trường THPT theo hướng hoạt động hóa người học [20], Dạy sinh viên đọc sách – phương pháp dạy tự học chủ yếu (Tài liệu dành cho học viên sau đại học) [35]. Trong bài viết Tự học – Một chìa khóa vàng của giáo dục, đăng trên Tạp chí Nghiên cứu giáo dục, Số 2 / 1998, tác giả Phan Trọng Luận khẳng định: “Tự học là chìa khóa vàng cần đƣợc mài sáng thêm trong giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nƣớc sang thế kỉ XXI. Cũng có thể nghĩ rằng tự học là con đƣờng dân chủ hóa, xã hội hóa giáo dục và khoa học một cách có hiệu lực nhằm phát huy, tận dụng tiềm năng to lớn của mỗi thành viên cộng đồng trong sự nghiệp đi nhanh đón đầu lên đỉnh cao khoa học công nghệ hiện đại” [36].

Nguyễn Cảnh Toàn với tác phẩm: “Học và dạy cách học” đã đƣa ra vai trò của ngƣời học, ngƣời dạy và mô hình tự học [33]. Nhƣ vậy, việc nghiên cứu về việc dạy HS tự học không phải là vấn đề mới mẻ đối với nền giáo dục ở nƣớc ta. Tuy nhiên, việc đi sâu nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn để thiết kế các hoạt động học tập tổ chức HS tự học ở từng môn học là hết sức cần thiết, đặc biệt là trong dạy học Sinh học, cụ thể trong đề tài này chúng tôi nghiên cứu tổ chức HS tự học “phầ n 6: Tiế n hóa” –THPT. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

Lý thuyết về tự học 1. Khái niệm tự học Tự học hiểu theo đúng bản chất là tự mình động não, suy nghĩ, sử dụng các năng lực trí tuệ (quan sát, so sánh, phân tích, tổng hợp…) và có khi cả cơ bắp (sử dụng các phƣơng tiện) cùng các phẩm chất, cả động cơ, tình cảm, cả nhân sinh quan, thế giới quan, không ngại khó, ngại khổ, kiên trì, nhẫn nại, lòng say mê… để chiếm lĩnh một lĩnh vực khoa học nào đó, biến lĩnh vực đó thành sở hữu của mình. Theo tác giả Nguyễn Cảnh Toàn, tự học đƣợc định nghĩa nhƣ sau: “Tự học là tự mình động não, suy nghĩ, sử dụng các năng lực trí tuệ: quan sát, so sánh, phân tích, tổng hợp, … và có khi cả cơ bắp cùng các phẩm chất của mình, rồi cả động cơ, tình cảm, cả nhân sinh quan, thế giới quan để chiếm lĩnh một lĩnh vực nào đó của nhân loại, biến lĩnh vực đó thành sở hữu của mình” [33]. Từ những quan niệm về tự học nêu trên, có thể đƣa ra khái niệm về tự học nhƣ sau: Tự học là hoạt động tự giác, tích cực, tự lực phát huy nội lực của bản thân nhằm tìm ra cách học để lĩnh hội tri thức, kĩ năng, kĩ xảo hình thành và phát triển toàn diện nhân cách người học.

Vai trò tự học Nếu xây dựng đƣợc phƣơng pháp tự học, đặc biệt là sự tự giác, ý chí tích cực chủ động sáng tạo sẽ khơi dậy năng lực tiềm tàng, tạo ra động lực nội sinh to lớn cho ngƣời học. - Tự sắp xếp thời gian phù hợp với mình nhất, học bất cứ lúc nào, nơi đâu bạn thấy tiện lợi và hứng thú. - Tự khám phá ra điểm mạnh và sở thích của bản thân. - Học với tốc độ phù hợp với bạn.

- Tìm thấy điều bạn say mê trong môn học, và biến việc học thành điều bạn thích, chứ không chỉ là nghĩa vụ. - Học với bất kì ai bạn thích, học kết hợp với cách hoạt động khác. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Tƣ̣ chủ tim ̀ kiế m và thu na ̣p thông tin , kiế n thƣ́c ngoài giới ha ̣n chƣơng trin ̀ h. Không giới ha ̣n NL bản thân ngƣời ho ̣c.

Tự học là một xu thế tất yếu, bởi vì quá trình giáo dục thực chất là quá trình biến ngƣời học từ khách thể giáo dục thành chủ thể giáo dục (tự giáo dục). Tự học giúp nâng cao kết quả học tập của học sinh và chất lƣợng giáo dục của nhà trƣờng, là biểu hiện cụ thể của việc đổi mới PPDH ở các trƣờng phổ thông. Các mức độ tự học Nói đến quá trình tự học là nói đến vai trò quan trọng của ngƣời học, tuy nhiên bên cạnh đó cũng vẫn có vai trò của ngƣời thầy. Căn cứ vào mức độ độc lập của việc học, có thể chia tự học thành các mức độ khác nhau [42]: - Tự học hoàn toàn (không có GV): thông qua tài liệu, qua tìm hiểu thực tế, học kinh nghiệm của ngƣời khác.

HS gặp nhiều khó khăn do có nhiều lỗ hổng kiến thức, HS khó thu xếp tiến độ, kế hoạch tự học, không tự đánh giá đƣợc kết quả tự học của mình. Từ đó HS dễ chán nản và không tiếp tục tự học. - Tự học trong một giai đoạn của quá trình học tập: thí dụ nhƣ học bài hay làm bài tập ở nhà (khâu vận dụng kiến thức) là công việc thƣờng xuyên của HS phổ thông. Để giúp HS có thể tự học ở nhà, GV cần tăng cƣờng kiểm tra, đánh giá kết quả học bài, làm bài tập ở nhà của họ.

- Tự học qua phương tiện truyền thông (học từ xa): HS đƣợc nghe GV giảng giải minh họa, nhƣng không đƣợc tiếp xúc với GV, không đƣợc hỏi, không nhận đƣợc sự giúp đỡ khi gặp khó khăn. Với hình thức tự học này, HS cũng không đánh giá đƣợc kết quả học tập của mình. - Tự học qua tài liệu hướng dẫn: Trong tài liệu trình bày cả nội dung, cách xây dựng kiến thức, cách kiểm tra kết quả sau mỗi phần, nếu chƣa đạt thì chỉ dẫn cách tra cứu, bổ sung, làm lại cho đến khi đạt đƣợc (thí dụ học theo các phần mềm trên máy tính). Song nếu chỉ dùng tài liệu tự học HS cũng có thể gặp khó khăn và không biết hỏi ai.

- Tự lực thực hiện một số hoạt động học dưới sự hướng dẫn chặt chẽ của GV ở lớp: Với hình thức này cũng đem lại kết quả nhất định. Song nếu HS vẫn sử dụng SGK 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nhƣ hiện nay thì họ cũng gặp khó khăn khi tiến hành tự học vì thiếu sự hƣớng dẫn về phƣơng pháp học. Các hình thức thức tổ chức học sinh tự học  Tự học trên lớp Để tổ chức hoạt động tự học ở trên lớp cho HS, GV có thể tiến hành một loạt các biện pháp nhƣ tạo môi trƣờng học tập, tổ chức cho HS làm việc theo nhóm, kết hợp thảo luận toàn lớp, tăng cƣờng việc giải các bài tập, sử dụng mô hình hóa, thông tin phản hồi nhanh nhằm tích cực hóa hoạt động của HS trong quá trình tự học.  Tự học ở nhà GV giao nhiệm vụ học tập cho HS thực hiện ở nhà, có thể hoạt động nhóm hoặc cá nhân.

Các nhiệm vụ có thể là các bài tập, các bài thực hành thí nghiệm, các dự án học tập, … Tự học ở nhà giúp cho ngƣời học chuẩn bị bài mới, đồng thời cũng là để củng cố kiến thức đã học, vận dụng vào thực tiễn hay tìm tòi mở rộng để nâng cao kiến thức đã học.