Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM Ở TRƯỜNG THPT 1. Một số khái niệm liên quan đề tài *Tổ chức: “Tổ chức” là một khái niệm được nhiều ngành khoa học sử dụng khá phổ biến với nhiều ý nghĩa khác nhau. Theo từ điển Bách khoa Việt Nam định nghĩa: Tổ chức là hình thức tập hợp, liên kết các thành viên trong xã hội (cá nhân, tập thể) nhằm đáp ứng yêu cầu, nguyện vọng, lợi ích của các thành viên, cùng nhau hoạt động vì mục tiêu chung [35]. Bên cạnh đó, “tổ chức” còn được xem là một chức năng lãnh đạo, quản lý, thể hiện ở việc chỉ đạo, giám sát, kiểm tra và đánh giá.
Các cơ sở, cơ quan lãnh đạo chỉ huy, tổ chức theo nguyên tắc từ trên xuống theo thể thống nhất. *Hoạt động: Hoạt động được định nghĩa là quá trình tác động qua lại tích cực giữa con người với thế giới khách quan mà qua đó mối quan hệ thực tiễn giữa con người với thế giới khách quan được thiết lập. Theo từ điển Tiếng Việt, hoạt động là “tiến hành những việc làm có quan hệ chặt chẽ với nhau, nhằm một mục đích chung, trong một lĩnh vực nhất định” [35; tr. Như vậy, con người là chủ thể của hoạt động trong xã hội.
Hoạt động có nhiều dạng khác nhau như hoạt đông nói chung, hoạt động riêng đặc thù chuyên môn của con người. Các dạng hoạt động liên quan, bổ sung, tác động qua lại và mang tính xã hội cao. *Trải nghiệm: Thuật ngữ trải nghiệm được chúng ta sử dụng thường xuyên trong cuộc sống hằng ngày nên cũng có nhiều quan niệm khác nhau về thuật ngữ này. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn Trải nghiệm là hoạt động của con người từng trải qua việc học từ sách vở, nhà trường, có nhiều kinh nghiệm từ thực tế cuộc sống, biết gắn liền tri thức lý luận với thực tiễn đời sống, học phải đi đôi với hành.
Trải nghiệm được hiểu ngắn gọn nhất là những gì con người từng trải qua từ thực tế [31]. Theo Bách khoa toàn thư mở Wikipedia thì trải nghiệm hay kinh nghiệm là tổng quan khái niệm bao gồm tri thức, kĩ năng trong quan sát sự vật, hiện tượng hoặc sự kiện đạt được thông qua tham gia vào hoặc tiếp xúc, tác động đến sự vật hoặc sự kiện đó. Lịch sử của từ “trải nghiệm” gần nghĩa với khái niệm “thử nghiệm”. Thực tiễn cho thấy trải nghiệm đạt được thường thông qua thử nghiệm.
Trải nghiệm thường đi đến một tri thức về sự hiểu biết đến sự vật, hiện tượng, sự kiện đó. Như vậy, trải nghiệm là GV khuyến khích, tạo cơ hội cho HS được trải nghiệm thực tế, sau đó HS tự rút ra kinh nghiệm, kĩ năng của bản thân để trở thành con người đóng góp tích cực cho cộng đồng và xã hội. *Hoạt động giáo dục, hoạt động dạy học và hoạt động trải nghiệm - Hoạt động giáo dục được hiểu là “những hoạt động có chủ đích, có kế hoạch hoặc có sự định hướng của nhà giáo dục, được thực hiện thông qua những cách thức phù hợp để chuyển tải nội dung giáo dục tới người học nhằm thực hiện mục tiêu giáo dục”. Hoạt động giáo dục bao gồm: hoạt động dạy học và hoạt động giáo dục theo nghĩa hẹp [9; tr.
- Hoạt động dạy học là hoạt động tương tác giữa GV và HS. GV hướng dẫn, tổ chức cho HS học tập nhằm giúp HS tiếp thu tri thức các bộ môn khoa học, kinh nghiệm của xã hội nhằm hình thành phát triển năng lực, phẩm chất, nhân cách cho HS. Theo định hướng chương trình giáo dục THPT mới hiện nay, hoạt động giáo dục (theo nghĩa rộng) bao gồm hoạt động dạy học và các mục tiêu của hoạt động giáo dục (nghĩa hẹp) nói trên sẽ được thực hiện với tên gọi là HĐTN. Khái niệm HĐTN trong nhà trường THPT có thể được hiểu là hoạt động dạy học trong nhà trường được thực hiện ngoài thực tiễn.
HĐTN được tổ chức Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn ngoài giờ lớp học, có tác dụng bổ trợ cho hoạt động dạy học trên lớp. Thông qua các hoạt động thực hành của HS, chính HĐTN sẽ tạo điều kiện để cá nhân HS bộc lộ kinh nghiệm của mình, tạo cơ hội cho HS được vận dụng những ý kiến của bản thân, để từ đó phát huy tính sáng tạo của các em. Như vậy, có thể thấy rằng so với các hoạt động ngoài giờ lên lớp đang được tiến hành hiện nay trong chương trình THPT thì HĐTN sẽ làm phong phú hơn cả về nội dung, phương pháp và hình thức tổ chức hoạt động. Đặc biệt là mỗi HĐTN phải phù hợp với mục tiêu phát triển những phẩm chất, năng lực nhất định của HS.
*Tổ chức hoạt động trải nghiệm: Tổ chức HĐTN là quá trình hoạt động tổ chức mà vai trò hướng dẫn, định hướng thuộc về GV, trải nghiệm không phải là hoạt động tự phát, tự do của HS. Vai trò của GV vừa là tổ chức, phân công HS một cách trực tiếp, lại vừa có vai trò hỗ trợ, giám sát HS trong HĐTN. Trong HĐTN, HS được trực tiếp chủ động tham gia các hoạt động theo chủ đề hay nội dung hoạt động, kết quả sản phẩm chính là những năng lực, phẩm chất được tạo ra trong quá trình đó của HS như: năng lực thực tiễn, phẩm chất và tiềm năng sáng tạo… *Tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học lịch sử ở trường THPT Đây có thể coi là quá trình GV tổ chức cho HS được chủ động, sáng tạo trong việc tiếp thu kiến thức của bộ môn Lịch sử. GV lựa chọn nội dung kiến thức trải nghiệm, cách thức tiến hành và thiết kế tổ chức hoạt động trải nghiệm cho HS của mình.
Tổ chức HĐTN được tiến hành với nhiều hình thức phong phú, có thể thực hiện trong giờ học nội khóa trên lớp học hoặc giờ học ngoài lớp thông qua các hoạt động trải nghiệm. Trong đó GV giữ vai trò là người điều khiển, tổ chức, hướng dẫn. HS tự tham gia vào các HĐTN để qua đó tự lĩnh hội kiến thức và trau dồi kinh nghiệm cho bản thân. Tổ chức HĐTN trong môn Lịch sử góp phần làm sâu sắc thêm, phong phú thêm kiến thức môn học.
Đồng thời bồi dưỡng cho HS tinh thần sáng tạo, ý Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn thức tự giác, tự chịu trách nhiệm trong cuộc sống, hứng thú và say mê bộ môn Lịch sử qua đó góp phần phát triển phẩm chất và năng lực cho HS. Cơ sở xuất phát của việc tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học lịch sử 1. Xuất phát từ mục tiêu của bộ môn Lịch sử ở trường THPT Mục tiêu của bộ môn Lịch sử được xác định trên cả ba mặt: kiến thức, kĩ năng, thái độ. - Về kiến thức: bộ môn Lịch sử có nhiệm vụ là cung cấp hệ thống kiến thức cơ bản, hiện đại về lịch sử dân tộc và lịch sử thế giới cho HS.
Đó là hệ thống kiến thức từ thời nguyên thủy đến hiện nay, bao gồm các sự kiện, nhân vật, thời gian, không gian, các thuật ngữ, các khái niệm, mối liên hệ, quy luật lịch sử… Ngoài ra, bộ môn Lịch sử còn giúp HS thấy được quan hệ biện chứng, tác động của tình hình thế giới đến sự phát triển của lịch sử dân tộc Việt Nam để từ đó rút ra được kinh nghiệm vận dụng vào thực tế. - Về kĩ năng: bộ môn Lịch sử góp phần giúp HS phát huy năng lực tư duy, trí tuệ, đồng thời là hình thành những năng lực mới, năng lực chuyên biệt cho người học như phân tích, so sánh, tổng hợp, khái quát, đánh giá, tự học, tự chủ động, sáng tạo, tự phát hiện và giải quyết vấn đề. - Về thái độ: bộ môn Lịch sử tại trường THPT còn thực hiện mục tiêu giáo dục như bồi dưỡng lối sống, tình cảm đạo đức, trau dồi những phẩm chất tốt đẹp, giáo dục lòng yêu nước biết ơn tiền nhân, hoài bão và ý chí xây dựng đất nước cho các thế hệ tiếp theo. Đặc biệt trong giai đoạn mở cửa hiện nay, môn Lịch sử còn đảm nhận trách nhiệm bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc.
Để hoàn thành mục tiêu giáo dục quan trọng đó của bộ môn Lịch sử đặt ra thì trách nhiệm đặt lên vai những người GV lịch sử, làm sao không chỉ hướng dẫn HS tự tiếp thu kiến thức cho HS mà còn phải làm cho HS say mê lịch sử. Bởi vậy, quá trình thiết kế và tổ chức HĐTN trong DHLS ở trường THPT là vô cùng quan trọng và cần được nghiên cứu một cách nghiêm túc. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc. Xuất phát từ yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay Xuất phát từ yêu cầu đổi mới giáo dục để bắt kịp với nền giáo dục hiện đại của thế giới, ngày 26/12/2018, Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo đã thông qua chương trình giáo dục phổ thông tổng thể.
Chương trình được xây dựng theo định hướng phát triển phẩm chất, năng lực cho người học, định hướng chọn nghề nghiệp cho HS. Chương trình giáo dục THPT mới chú trọng vào hình thành và phát triển cho HS những phẩm chất chủ yếu sau: trung thực, nhân ái, yêu nước, chăm chỉ, trách nhiệm, đồng thời hình thành cho HS các năng lực đặc thù sau: năng lực tự chủ và tự học; năng lực giao tiếp và hợp tác; năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo; năng lực chuyên môn, năng lực ngôn ngữ, năng lực tính toán, công nghệ, tin học, thẩm mỹ, thể chất. Bên cạnh việc hình thành các năng lực đặc thù, chương trình giáo dục phổ thông còn phát hiện, bồi dưỡng năng lực đặc biệt (năng khiếu) của HS. Điểm thay đổi mang tính chất mới của Chương trình giáo dục phổ thông là hệ thống môn học và hoạt động giáo dục của chương trình gồm các môn học và hoạt động giáo dục bắt buộc, các môn học tự chọn.
Trong đó HĐTN sẽ trở thành nội dung bắt buộc cho tất cả các cấp học với thời lượng 105 tiết/1 năm học. HĐTN là hoạt động giáo dục bắt buộc, HS phải vận dụng kiến thức, kĩ năng từ nhiều môn học khác nhau để tham gia trải nghiệm thực tế từ trong nhà trường, gia đình, ngoài xã hội, cộng đồng, dưới sự hướng dẫn của GV.