Chương 1. Cơ sở lí luận và thực tiễn của hoạt động trải nghiệm trong dạy học Lịch sử ở THCS. Một số hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học Lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến thế kỉ X, thực nghiệm sư phạm. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1.
Cở sở lí luận 1.1 Một số quan niệm về hoạt động trải nghiệm * Hoạt động Theo Lý thuyết Hoạt động “Tâm lý hình thành thông qua hoạt động” thì thông qua hoạt động của chính bản thân con ngƣời, bản chất, nhân cách ngƣời đó mới hình thành và phát triển. Hoạt động là phƣơng thức tồn tại của con ngƣời, đây cũng là phƣơng thức tồn tại đặc trƣng của xã hội loài ngƣời mà không loài nào có đƣợc. Ở phƣơng diện cá nhân, nhờ có hoạt động mà các giá trị xã hội của mỗi con ngƣời đƣợc hình thành, tạo nên đời sống tâm lí của mỗi ngƣời. Ở phƣơng diện xã hội nhờ có hoạt động mà con ngƣời chuyển giao các giá trị văn hóa, các kinh nghiệm tri thức từ đời này đến đời sau.TS Phạm Minh Hạc đã nhấn mạnh: “Nhà trường hiện đại ngày nay là nhà trường hoạt động, dùng phương pháp hoạt động…” Khi cá nhân con ngƣời hoạt động hoạt động thì bản chất con ngƣời mới đƣợc hình thành và phát triển.
Trong môi trƣờng giáo dục việc rèn luyện, lĩnh hội tri thức, lĩnh hội các giá trị xã hội là hoạt động của trọng tâm của ngƣời học. Khi bản thân cá nhân tự lực hoạt động thì mới biến kiến thức, kinh nghiệm xã hội học đƣợc thành tri thức của bản thân. Trong giáo dục nhà trƣờng trong giai đoạn hiện nay, giáo dục không chỉ cung cấp kiến thức cho học sinh mà còn phải giáo dục giá trị đạo đức, giá trị sống, các kinh nghiệm học tập, kinh nghiệm sống để học sinh có thể có thể phát triển toàn diện. Nhƣ vậy, ở góc độ cá nhân hoạt động là phƣơng thức hình thành con ngƣời.
Hoạt động là thuật ngữ dùng để chỉ sự tƣơng tác, sự tác động của chủ thể với đối tƣợng xung quanh và ngƣợc lại. Hoạt động do chính chủ thể thực 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hiện vừa mang tính trải nghiệm, vừa thể hiện cách thức thực hiện riêng của mỗi chủ thể. Thông qua cách học tập, hoạt động đó ngƣời học thu nhận đƣợc các giá trị cần thiết cho bản thân, đó chính là quá trình mang tính chất trải nghiệm. Quá trình này cũng mang tính sáng tạo khi mà con ngƣời có thể học một cách thức hoạt động của ai đó truyền lại, cách ứng dụng một phƣơng pháp sáng tạo vào trong hoạt động khi ở trong các hoàn cảnh, điều kiện khác nhau.
Vậy nên, chúng ta sẽ hiểu đƣợc bản chất của hoạt động của ngƣời học nói riêng, của con ngƣời nói chung là hoạt động mang tính trải nghiệm. * Hoạt động giáo dục Nếu chúng ta hiểu theo nghĩa rộng thì cụm từ “hoạt động giáo dục” là những hoạt động có chủ đích, có kế hoạch hoặc có sự định hƣớng của nhà giáo dục, đƣợc thực hiện thông qua những cách thức phù hợp để chuyển tải nội dung giáo dục tới ngƣời học nhằm thực hiện mục tiêu giáo dục. Theo nghĩa hẹp thì trong chƣơng trình giáo dục phổ thông hiện hành của Việt Nam, kế hoạch giáo dục bao gồm giáo dục kiến thức và hoạt động giáo dục (theo nghĩa hẹp). Khái niệm hoạt động giáo dục (theo nghĩa hẹp) dùng để chỉ các hoạt động giáo dục đƣợc tổ chức ngoài giờ dạy học các môn học và đƣợc sử dụng (theo nghĩa rộng) bao gồm hoạt động dạy học và hoạt động giáo dục (theo nghĩa hẹp).
* Trải nghiệm Theo đúng từ điển Tiếng Việt thì từ “Trải” có nghĩa là “đã từng qua, từng biết, từng chịu chịu đựng, còn nghiệm có nghĩa là kinh qua thực tế nhận thấy điều đó đúng. Tóm lại từ “trải” nghĩa có nghĩa là quá trình chủ thể đƣợc trựng tiếp tham gia hoạt động và rút ra những kinh nghiệm cho bản thân. Còn từ “trải nghiệm” theo nhƣ điển Bách khoa Việt Nam đƣợc diễn giải theo hai nghĩa. Hiểu theo nghĩa thứ nhất, Trải nghiệm có nghĩa“là bất kì một trạng thái có màu sắc xúc cảm nào đƣợc chủ thể cảm nhận, trải qua, đọng lại thành bộ phận (cùng với tri thức, ý thức…) trong đời sống tâm lí của từng 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ngƣời”.
Theo nghĩa thứ hai thì trải nghiệm là những tín hiệu bên trong, nhờ đó các sự kiện đang diễn ra đối với cá nhân đƣợc ý thức chuyển thành ý kiến cá nhân, góp phần lựa chọn tự giác các động cơ cần thiết, điều chỉnh hành vi của cá nhân. Còn theo Wikipedia định nghĩa Trải nghiệm hay kinh nghiệm là tổng quan khái niệm bao gồm tri thức, kĩ năng trong quan sát sự vật hoặc sự kiện đạt đƣợc thông qua tham gia hoạc tiếp xúc đến sự vật hoặc sự kiện đó. Nguồn gốc của từ “trải nghiệm” đƣợc hiểu gần nghĩa với khái niệm “thử nghiệm”.Trải nghiệm thƣờng đi đến một tri thức về sự hiểu biết đến sự vật, hiện tƣợng, sự kiện.Thực tiễn cho thấy trải nghiệm đạt đƣợc thông qua thử nghiệm. Chúng ta hiểu trải nghiệm gần giống với khái niệm thực nghiệm.
Từ thực tiễn trải nghiệm chúng ta đạt đƣợc qua thử nghiệm. Từ trải nghiệm thƣờng đi đến một tri thức hoặc sự hiểu biết đến sự vật, hiện tƣợng, sự kiện. Nhƣ vậy, trải nghiệm là tổng quan khái niệm bao gồm tri thức, kĩ năng trong hoặc quan sát sự vật hoặc sự kiện đạt đƣợc thông qua tham quan tham gia vào hoặc tiếp xúc đến sự vật hoặc sự kiện đó. * Các quan điểm về HĐTN HĐTN về bản chất là một biểu hiện của hoạt động giáo dục ( một hoạt động đang tồn tại trong chƣơng trình giáo dục hiện hành).
Về thuật ngữ, tiếng Anh dùng từ Extracuricular Activities để nói về hoạt động giáo dục, từ Experienntial Activities để nói về HĐTN. Có thể hiểu, HĐTN là hoạt động mang xã hội, thực tiễn đến với môi trƣờng giáo dục trong nhà trƣờng để học sinh tự chủ trải nghiệm trong tập thể, qua đó hình thành và thể hiện đƣợc phẩm chất, năng lực, nhận ra năng khiếu, sở thích, đam mê, bộc lộ và điều chỉnh cá tính, giá trị, nhận ra chính mình cũng nhƣ khuynh hƣớng phát triển cá nhân, bổ trợ cùng các hoạt động dạy học trong chƣơng trình giáo dục thực hiên tốt nhất mục tiêu giáo dục. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com HĐTN là các hoạt động giáo dục thực tiễn đƣợc tiến hành song song với hoạt động dạy học trong nhà trƣờng phổ thông. HĐTN là một bộ phận của giáo dục đƣợc tổ chức ngoài giờ học các môn văn hóa ở trên lớp và có mối quan hệ bổ sung, hỗ trợ cho hoạt động dạy học.
Thông qua các hoạt động thực hành, những việc làm cụ thể và các hành động của học sinh, HĐTN là các hoạt động giáo dục có mục đích, có tổ chức đƣợc thực hiện trong hoặc ngoài nhà trƣờng nhằm phát triển, nâng cao các tố chất và tiềm năng của bản thân học sinh, nuôi dƣỡng ý thức sống tự lập, đồng thời quan tâm, chia sẻ tới những ngƣời xung quanh. HĐTN về cơ bản mang tính chất của động tập thể trên tinh thần tự chủ, với sự nỗ lực giáo dục nhằm phát triển năng lực cá tính riêng của mỗi cá nhân trong tập thể. Tóm lại, HĐTN là việc tổ chức giáo dục thông qua hoạt động thực tiễn của học sinh về hoạt động xã hội, hoạt động nhân đạo, văn hóa nghệ thuật, thẩm mỹ, thể dục thể thao, vui chơi giải trí, khoa học kỹ thuật, lao động công ích… Để giúp các em hình thành và phát triển nhân cách lịch sự, phát triển nuôi dƣỡng óc sáng tạo, là một bộ phận hữu cơ của hệ thống hoạt động giáo dục ở trƣờng phổ thông. HĐTN cùng với hoạt động dạy học trên lớp là quá trình gắn bó thống nhất nhằm thực hiện mục tiêu giáo dục.
Cơ sở xuất phát của vấn đề tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học lịch sử ở trường trung học cơ sở 1. Xuất phát từ mục tiêu, chiến lựơc đào tạo con người trong bối cảnh mới Hiện tại, Việt Nam đã và đang tiến hành công cuộc đổi mới, CNH – HĐH đất nƣớc. Trong bối cảnh của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 đang ảnh hƣởng trên toàn thế giới, việc chúng ta nắm bắt cơ hội phát triển sẽ là nền tàng cho nền kinh tế - xã hội Việt Nam phát triển bền vững. Đứng trƣớc xu thế phát triển của đất nƣớc, ngành Giáo dục – đào tạo đóng vai trò quan trọng đƣợc Đảng và Nhà nƣớc quan tâm chỉ đạo nhằm phát huy nội lực con ngƣời, 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phục vụ cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa.
Tại Đại hội toàn quốc lần thứ VII và Hội nghị BCHTW lần thứ 4 đã xác định “Đổi mới giáo dục, coi giáo dục là quốc sách hàng đầu, giáo dục đóng vai trò then chốt trong toàn bộ sự nghiệp xây dựng Chủ nghĩa xã hội và bảo vệ Tổ quốc là động lực đưa đất nước thoạt khỏi nghèo nàn…” [21, tr. Nói cách khác, giáo dục là cánh của để bƣớc vào tƣơng lai. Giáo dục trong xã hội mới, thời đại mới phải là giáo dục đào tạo ra con ngƣời mới phải đảm bảo nguồn nhân lực phát triển toàn diện về trí tuệ, ý thức, năng lực và đạo đức, có năng lực tự học, tự đào tạo, năng động, chủ động, tự lực, sáng tạo. Tại nghị quyết Trung ƣơng 2 khóa VII về GD – ĐT chỉ rõ:“Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục – đào tạo khắc phục lối truyền thụ một chiều rèn luyện thói quen nề nế tư duy của người học”.
Để đạt đƣợc mục tiêu đó, mỗi học sinh cần phải phát huy năng lực cá nhân trong mọi hoạt động giáo dục. Nhƣ vậy, Đảng luôn xác định mục tiêu đào tạo của trƣờng THCS là hình thành thế hệ trẻ phát triển tòa diện, không chỉ có kiến thức mà còn vận dụng tri thức để giải quyết nhiệm vụ thực tế. Để thực hiện nhiệm vụ đó, phát huy năng lực cho học sinh là một yêu cầu cấp thiết để phát triển tƣ duy độc lập, chủ động của hoc sinh trong học tập. Trong đó rèn luyện kỹ năng tƣ duy độc lập nhận thức về sự kiện lịch sử là một khía cạnh.
Bộ môn Lịch sử góp phần quan trọng vào thực hiện đào tạo chung ở trƣờng THCS.