Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu
Nghị quyết số 29-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (Khóa XI) về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đã xác định định hướng chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học; thực hiện phương châm học đi đôi với hành, lý luận gắn liền với thực tiễn, đa dạng hóa các hình thức học tập, chú trọng hoạt động ngoại khóa và ứng dụng công nghệ thông tin. Trong bối cảnh chương trình giáo dục phổ thông môn Địa lí đang chuẩn bị cho lộ trình đổi mới, việc đổi mới hình thức tổ chức dạy học và kiểm tra đánh giá theo định hướng năng lực là một yêu cầu cấp thiết.
Hoạt động ngoại khóa (HĐNK) Địa lí là hình thức dạy học mang lại hiệu quả cao trong việc tạo môi trường trải nghiệm thực tiễn, phát triển tư duy sáng tạo và kích thích hứng thú học tập của học sinh. Tuy nhiên, trên thực tế, việc tổ chức HĐNK trong dạy học Địa lí 10 còn gặp nhiều trở ngại do chương trình hiện hành được thiết kế theo hướng tiếp cận nội dung, giáo viên gặp khó khăn trong khâu lựa chọn chủ đề, thiết kế quy trình và xây dựng công cụ đánh giá năng lực học sinh.
Mục tiêu nghiên cứu:
Mục tiêu nghiên cứu là xác định cách thức tổ chức hoạt động ngoại khóa trong dạy học Địa lí lớp 10 nhằm phát triển một số năng lực cho học sinh và góp phần nâng cao chất lượng dạy học Địa lí trong nhà trường phổ thông.
Nhiệm vụ nghiên cứu:
- Nghiên cứu cơ sở lí luận của hoạt động ngoại khóa và việc tổ chức HĐNK trong dạy học Địa lí 10 ở trường trung học phổ thông theo định hướng phát triển năng lực.
- Điều tra, khảo sát thực trạng việc tổ chức HĐNK trong dạy học Địa lí 10 theo định hướng phát triển năng lực ở một số trường trung học phổ thông trên địa bàn tỉnh Quảng Nam và thành phố Đà Nẵng.
- Xác định cách thức tổ chức một số HĐNK trong dạy học Địa lí 10 ở trường trung học phổ thông theo định hướng phát triển năng lực.
- Tiến hành thực nghiệm sư phạm để kiểm chứng tính khả thi và hiệu quả của cách thức tổ chức một số HĐNK đã đề xuất.
Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:
- Đối tượng nghiên cứu: Cách thức tổ chức hoạt động ngoại khóa trong dạy học Địa lí 10 ở trường trung học phổ thông theo định hướng phát triển năng lực.
- Phạm vi nội dung: Nội dung chương trình môn Địa lí lớp 10 trung học phổ thông theo chương trình chuẩn (gồm 42 bài: 35 bài lí thuyết và 7 bài thực hành).
- Phạm vi không gian: Khảo sát thực trạng tại các trường THPT thuộc tỉnh Quảng Nam và TP. Đà Nẵng; tiến hành thực nghiệm sư phạm tại Trường THPT Thái Phiên, huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam.
- Phạm vi thời gian: Quá trình điều tra, khảo sát và thực nghiệm sư phạm được tiến hành từ tháng 6 năm 2017 đến tháng 3 năm 2018.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp
Cơ sở lý thuyết và khung khái niệm:
- Khái niệm năng lực: Đề tài sử dụng định nghĩa theo Dự thảo Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể (Bộ Giáo dục và Đào tạo công bố năm 2017): Năng lực là thuộc tính cá nhân được hình thành, phát triển nhờ tố chất sẵn có và quá trình học tập, rèn luyện, cho phép con người huy động tổng hợp các kiến thức, kĩ năng và các thuộc tính cá nhân khác để thực hiện thành công một loại hoạt động nhất định trong những điều kiện cụ thể. Đồng thời, tác giả tham chiếu các quan điểm của Nguyễn Văn Cường, Bernd Meier, F.E. Weinert, Trần Trọng Thủy và Nguyễn Quang Uẩn.
- Khái niệm hoạt động ngoại khóa Địa lí: Là việc tổ chức cho học sinh thực hiện các hoạt động trải nghiệm phục vụ học tập, tìm hiểu khoa học địa lí ngoài giờ lên lớp; giúp học sinh mở rộng hiểu biết, phân tích, tổng hợp và vận dụng kiến thức vào thực tiễn; rèn luyện kĩ năng tư duy, kĩ năng hành động và thái độ học tập tích cực.
- Hệ thống năng lực hình thành: Bao gồm các năng lực chung (năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo, năng lực tự học, năng lực học tập/tự học với sự hỗ trợ của các hệ thống ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông, năng lực hợp tác) và các năng lực chuyên biệt môn Địa lí (năng lực học tập tại thực địa, năng lực sử dụng số liệu thống kê, năng lực sử dụng bản đồ, năng lực tư duy tổng hợp theo lãnh thổ, năng lực sử dụng tranh ảnh/mô hình/video clip).
- Đặc điểm tâm sinh lí lứa tuổi học sinh lớp 10: Học sinh ở độ tuổi 16 có sự hoàn thiện về thể chất, hoạt động nhận thức phát triển ở mức độ tư duy lí luận trừu tượng, có khả năng phân tích, so sánh, tổng hợp độc lập và có sự phát triển mạnh mẽ của tự ý thức.
Phương pháp nghiên cứu:
- Phương pháp phân tích - tổng hợp lí thuyết: Phân tích, hệ thống hóa các văn kiện chỉ đạo của Đảng, Nhà nước, Bộ Giáo dục và Đào tạo; các công trình khoa học, giáo trình phương pháp dạy học Địa lí trong và ngoài nước.
- Phương pháp điều tra, khảo sát: Sử dụng 02 mẫu phiếu câu hỏi dành riêng cho giáo viên và học sinh; kết hợp phỏng vấn sâu giáo viên và phân tích sản phẩm học tập của học sinh.
- Phương pháp chuyên gia: Tham khảo ý kiến các chuyên gia phương pháp dạy học Địa lí tại Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng và các giáo viên dạy giỏi tại trường THPT.
- Phương pháp quan sát sư phạm: Quan sát tiến trình giáo viên tổ chức và học sinh tham gia các hoạt động ngoại khóa để đánh giá định tính.
- Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Tổ chức dạy học thực nghiệm có đối chứng để kiểm định các giả thuyết khoa học.
- Phương pháp thống kê toán học: Xử lí dữ liệu định lượng bằng phần mềm SPSS 20; sử dụng các tham số thống kê mô tả, kiểm định sai số và tính toán mức độ ảnh hưởng (Effect Size - ES) theo tiêu chí của J. Cohen.
Nguồn dữ liệu:
- Dữ liệu khảo sát thực trạng từ 50 giáo viên Địa lí tại 10 trường THPT trên địa bàn tỉnh Quảng Nam và TP. Đà Nẵng (thu thập từ 10/03/2018 đến 15/03/2018).
- Dữ liệu khảo sát từ 171 học sinh Trường THPT Thái Phiên, tỉnh Quảng Nam (thu thập từ 12/03/2018 đến 26/03/2018).
- Dữ liệu thực nghiệm sư phạm thu thập trên 4 lớp học sinh khối 10 tại Trường THPT Thái Phiên (gồm 2 lớp thực nghiệm và 2 lớp đối chứng).
Nội dung chính theo từng chương
CHƯƠNG 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc tổ chức hoạt động ngoại khóa trong dạy học Địa lí 10 Trung học phổ thông theo định hướng phát triển năng lực
Chương 1 tập trung làm rõ các định hướng đổi mới phương pháp dạy học Địa lí theo định hướng phát triển năng lực; xác định bản chất, đặc trưng, vai trò của HĐNK trong dạy học môn Địa lí 10; phân tích đặc điểm cấu trúc chương trình SGK Địa lí 10 chuẩn và đặc điểm tâm sinh lí học sinh lứa tuổi 16. Đồng thời, chương này công bố số liệu điều tra thực trạng tại các trường THPT thuộc tỉnh Quảng Nam và TP. Đà Nẵng.
Bảng tổng hợp nhận thức của giáo viên về sự cần thiết của việc tổ chức HĐNK Địa lí 10 (n = 50):
| Mức độ đánh giá |
Số lượng (GV) |
Tỷ lệ (%) |
| Rất cần thiết |
4 |
8,0 |
| Cần thiết |
32 |
64,0 |
| Khá cần thiết |
5 |
10,0 |
| Bình thường |
8 |
16,0 |
| Không cần thiết |
1 |
2,0 |
| Tổng cộng |
50 |
100,0 |
Kết quả cho thấy 72,0% giáo viên nhận thức việc tổ chức HĐNK là "rất cần thiết" và "cần thiết". Khảo sát 171 học sinh cho thấy 76,0% học sinh bày tỏ sự yêu thích tham gia HĐNK (trong đó "rất thích" chiếm 5,5%, "khá thích" chiếm 11,7% và "thích" chiếm 58,8%).
Bảng khảo sát tình hình tổ chức HĐNK Địa lí 10 của giáo viên (n = 50):
| Nội dung khảo sát |
Mức độ thực hiện |
Số lượng |
Tỷ lệ (%) |
| Tần suất tổ chức HĐNK |
Rất thường xuyên |
1 |
2,0 |
|
Thường xuyên |
15 |
30,0 |
|
Khá thường xuyên |
2 |
4,0 |
|
Ít khi |
27 |
54,0 |
|
Chưa bao giờ |
5 |
10,0 |
| Điều kiện và khả năng tổ chức |
Rất thuận lợi |
2 |
4,0 |
|
Thuận lợi |
27 |
54,0 |
|
Khá thuận lợi |
8 |
16,0 |
|
Bình thường |
8 |
16,0 |
|
Không thuận lợi |
5 |
10,0 |
Mặc dù có 58,0% giáo viên nhận định điều kiện ở mức thuận lợi/rất thuận lợi, nhưng có tới 64,0% giáo viên ít khi hoặc chưa bao giờ tổ chức HĐNK. Hơn 55,0% giáo viên chưa từng hoặc ít khi áp dụng các hình thức như khảo sát điều tra địa phương, tham quan thực địa, tổ chức qua Website hay mạng xã hội Facebook. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ việc phân phối chương trình chưa bố trí thời lượng, giáo viên thiếu tài liệu hướng dẫn và gặp khó khăn trong việc xây dựng quy trình, tiêu chí đánh giá.
CHƯƠNG 2: Cách thức tổ chức hoạt động ngoại khóa trong dạy học Địa lí 10 theo định hướng phát triển năng lực
Chương 2 xây dựng hệ thống mục tiêu, xác lập 4 nguyên tắc tổ chức và hoàn thiện quy trình tổ chức HĐNK chuẩn hóa gồm 3 giai đoạn và 8 bước thực hiện:
- 4 nguyên tắc tổ chức: (1) Đảm bảo tăng cường các hoạt động học tập và hoạt động trải nghiệm sáng tạo nhằm phát triển năng lực; (2) Đảm bảo tính tích hợp trong mục tiêu, nội dung; (3) Đảm bảo nguyên tắc "thầy là người thiết kế, trò là người thi công"; (4) Đảm bảo tính cân đối giữa HĐNK và chương trình nội khóa.
- Quy trình tổ chức 3 giai đoạn:
- Giai đoạn 1: Chuẩn bị: Bước 1 - Lựa chọn chủ đề, hình thức học tập và xác định mục tiêu; Bước 2 - Xác định nhiệm vụ và nội dung của chủ đề; Bước 3 - Chuẩn bị các điều kiện cần thiết, xây dựng tiêu chí đánh giá (Rubric) và lập kế hoạch.
- Giai đoạn 2: Tổ chức thực hiện: Bước 1 - Giao nhiệm vụ và định hướng hoạt động; Bước 2 - Tổ chức cho học sinh thực hiện các nhiệm vụ; Bước 3 - Học sinh hoàn thiện và trình bày sản phẩm.
- Giai đoạn 3: Đánh giá kết quả: Bước 1 - Tổ chức đánh giá kết quả (kết hợp tự đánh giá, đánh giá đồng đẳng và giáo viên đánh giá); Bước 2 - Tổng kết, rút kinh nghiệm.
Tác giả đã thiết kế chi tiết kế hoạch dạy học và bộ công cụ đánh giá Rubric cho 3 hình thức HĐNK tiêu biểu:
- Tổ chức khảo sát điều tra địa phương theo chủ đề: Xây dựng Rubric đánh giá quá trình, sản phẩm, năng lực giải quyết vấn đề và năng lực học tập tại thực địa.
- Tổ chức hoạt động tham quan trong dạy học Địa lí 10: Xây dựng Rubric đánh giá quá trình, sản phẩm, năng lực tự học và năng lực học tập tại thực địa.
- Tổ chức HĐNK với sự hỗ trợ của Website: Ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lí tư liệu, giao nhiệm vụ và tương tác trực tuyến; xây dựng Rubric đánh giá năng lực tự học và năng lực ứng dụng công nghệ thông tin.
CHƯƠNG 3: Thực nghiệm sư phạm
Chương 3 tiến hành thực nghiệm sư phạm tại Trường THPT Thái Phiên (huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam) nhằm kiểm định tính khả thi và hiệu quả của các hình thức HĐNK đã thiết kế:
- Tổ chức thực nghiệm 1: Tiến hành hoạt động tham quan/khảo sát thực địa trên lớp thực nghiệm 10/1 và lớp đối chứng 10/4. Đánh giá sự phát triển của năng lực tự học và năng lực học tập tại thực địa.
- Tổ chức thực nghiệm 2: Tiến hành hoạt động ngoại khóa với sự hỗ trợ của Website trên lớp thực nghiệm 10/8 và lớp đối chứng 10/7. Đánh giá sự phát triển của năng lực tự học và năng lực ứng dụng CNTT - truyền thông.
- Kết quả xử lí số liệu thống kê (SPSS 20): Điểm trung bình các bài kiểm tra và điểm đánh giá theo Rubric của các lớp thực nghiệm đều cao hơn lớp đối chứng có ý nghĩa thống kê; độ lệch chuẩn của các lớp thực nghiệm nhỏ hơn, phân bố tần số điểm lệch về phía điểm khá - giỏi. Giá trị độ lớn ảnh hưởng (Effect Size - ES) theo tiêu chí Cohen đạt mức ảnh hưởng từ trung bình đến lớn, khẳng định phương pháp tổ chức HĐNK theo hướng phát triển năng lực có tác động rõ rệt đến chất lượng học tập.
- Kết quả định tính: Học sinh các lớp thực nghiệm thể hiện sự chủ động, hứng thú, nâng cao kĩ năng làm việc nhóm, kĩ năng thu thập - xử lí dữ liệu thực tế và khả năng vận dụng kiến thức liên môn.
Kết quả và đóng góp
Kết quả chính:
- Khóa luận đã hệ thống hóa cơ sở lí luận về HĐNK Địa lí 10 và làm rõ hệ thống năng lực chung, năng lực chuyên biệt cần phát triển cho học sinh THPT.
- Phản ánh trung thực thực trạng dạy học ngoại khóa Địa lí 10 tại Quảng Nam và Đà Nẵng: 72,0% giáo viên và 76,0% học sinh khẳng định sự cần thiết và hứng thú, nhưng 64,0% giáo viên ít hoặc chưa bao giờ tổ chức do vướng mắc về phương pháp và thời lượng.
- Xây dựng thành công quy trình tổ chức HĐNK 3 giai đoạn (8 bước), thiết kế hoàn chỉnh kế hoạch bài học và bộ công cụ Rubric định lượng cho 3 hình thức hoạt động: Khảo sát điều tra thực địa, tham quan học tập, và học tập ngoại khóa qua Website.
- Dữ liệu thực nghiệm sư phạm trên 4 lớp (10/1, 10/4, 10/8, 10/7 tại THPT Thái Phiên) chứng minh học sinh lớp thực nghiệm đạt kết quả vượt trội về năng lực tự học, năng lực học tập tại thực địa và năng lực ứng dụng CNTT so với lớp đối chứng.
Giải pháp và kiến nghị của tác giả:
- Đối với Bộ Giáo dục và Đào tạo: Bổ sung thời lượng hoạt động trải nghiệm sáng tạo và ngoại khóa Địa lí 10 (khoảng 3 tiết/học kì); đưa phần kiến thức Môi trường vào nội dung hoạt động trải nghiệm; ban hành hướng dẫn đánh giá năng lực học sinh qua HĐNK.
- Đối với các trường Đại học Sư phạm: Cập nhật chương trình đào tạo sinh viên ngành Sư phạm Địa lí về kĩ năng thiết kế, tổ chức HĐNK và ứng dụng công nghệ thông tin/E-learning.
- Đối với Sở Giáo dục và Đào tạo: Tổ chức tập huấn chuyên đề cho giáo viên THPT về phương pháp tổ chức HĐNK và biên soạn tài liệu hướng dẫn Địa lí địa phương.
- Đối với các trường THPT và Giáo viên: Ban giám hiệu tạo điều kiện về cơ sở vật chất, kinh phí và thời gian; giáo viên chủ động đổi mới phương pháp, tăng cường vai trò thiết kế hoạt động, chuyển giao quyền chủ động khám phá tri thức cho học sinh.
Đóng góp so với các nghiên cứu trước:
Tác giả đã chỉ ra rằng các công trình trước đây (như các tài liệu của Nguyễn Đức Vũ năm 2001, 2004, 2016) chủ yếu nghiên cứu HĐNK Địa lí ở mức độ khái quát cho toàn cấp THPT hoặc chỉ tập trung vào mảng giáo dục môi trường ở lớp 11. Khóa luận này là công trình đi sâu vào chương trình Địa lí 10 chuẩn, cụ thể hóa quy trình tổ chức theo tiếp cận năng lực và xây dựng hệ thống Rubric đánh giá chi tiết cho từng loại hình HĐNK hiện đại kết hợp công nghệ thông tin.
Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp
- Hạn chế: Phạm vi nghiên cứu mới giới hạn ở chương trình Địa lí 10 ban chuẩn; việc khảo sát thực trạng và thực nghiệm sư phạm chỉ tập trung tại khu vực Quảng Nam - Đà Nẵng (cụ thể thực nghiệm tại Trường THPT Thái Phiên); nguồn kinh phí và quỹ thời gian trong phân phối chương trình hiện hành còn hạn hẹp khiến việc thử nghiệm các mô hình ngoại khóa quy mô lớn gặp nhiều rào cản.
- Hướng mở rộng: Mở rộng nghiên cứu quy trình tổ chức HĐNK cho các khối lớp 11 và 12; thử nghiệm thêm các hình thức ngoại khóa khác như câu lạc bộ Địa lí, triển lãm Địa lí, ứng dụng sâu mạng xã hội Facebook; mở rộng phạm vi thực nghiệm tại các trường THPT thuộc các vùng kinh tế - xã hội khác nhau.
Giá trị tham khảo
Tài liệu là nguồn tham khảo trực tiếp cho sinh viên ngành Sư phạm Địa lí, giáo viên Địa lí tại các trường THPT và cán bộ quản lí chuyên môn tại các Sở/Phòng Giáo dục và Đào tạo.
Các nội dung có giá trị ứng dụng cao gồm:
- Sơ đồ quy trình 3 giai đoạn - 8 bước tổ chức HĐNK chuẩn hóa.
- Hệ thống các tiêu chí và bảng mẫu Rubric đánh giá năng lực tự học, năng lực thực địa và năng lực giải quyết vấn đề.
- Kế hoạch tổ chức mẫu về khảo sát thực địa địa phương và mô hình học tập ngoại khóa hỗ trợ bởi Website.
Câu hỏi thường gặp
1. Khóa luận sử dụng định nghĩa năng lực từ nguồn tài liệu nào làm cơ sở quy chiếu?
Khóa luận sử dụng định nghĩa năng lực được công bố trong Dự thảo Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể năm 2017 của Bộ Giáo dục và Đào tạo, coi năng lực là thuộc tính cá nhân cho phép huy động tổng hợp kiến thức, kĩ năng và các phẩm chất để thực hiện thành công một hoạt động trong bối cảnh cụ thể.
2. Mẫu khảo sát thực trạng của đề tài được thực hiện trên quy mô nào và thời gian nào?
Khảo sát thực hiện trên 50 giáo viên môn Địa lí tại 10 trường THPT thuộc tỉnh Quảng Nam và TP. Đà Nẵng (từ ngày 10/03/2018 đến 15/03/2018) và 171 học sinh tại Trường THPT Thái Phiên, tỉnh Quảng Nam (từ ngày 12/03/2018 đến 26/03/2018).
3. Số liệu thực trạng về tần suất tổ chức HĐNK Địa lí 10 của giáo viên cho thấy điều gì?
Theo Bảng 1.3 trong văn bản, có 54,0% giáo viên đánh giá "ít khi" và 10,0% giáo viên "chưa bao giờ" tổ chức HĐNK Địa lí 10 (tổng nhóm ít/chưa tổ chức chiếm 64,0%), dù 72,0% giáo viên nhận thức đây là hoạt động rất cần thiết hoặc cần thiết.
4. Khóa luận đề xuất quy trình tổ chức HĐNK Địa lí 10 gồm những giai đoạn nào?
Quy trình gồm 3 giai đoạn: Giai đoạn 1 - Chuẩn bị (gồm 3 bước); Giai đoạn 2 - Tổ chức học sinh thực hiện HĐNK (gồm 3 bước); Giai đoạn 3 - Đánh giá kết quả HĐNK (gồm 2 bước).
5. Thực nghiệm sư phạm của đề tài được triển khai trên những lớp nào và nhằm mục đích gì?
Thực nghiệm triển khai tại Trường THPT Thái Phiên gồm 2 cặp lớp: cặp 10/1 (thực nghiệm) - 10/4 (đối chứng) nhằm đánh giá hoạt động thực địa/tham quan; cặp 10/8 (thực nghiệm) - 10/7 (đối chứng) nhằm đánh giá hoạt động ngoại khóa qua Website, sử dụng phần mềm SPSS 20 và tiêu chí Cohen để đo lường mức độ phát triển năng lực của học sinh.
Kết luận
Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Phan Thị Thanh Thơ đã giải quyết toàn diện vấn đề lí luận và thực tiễn về tổ chức hoạt động ngoại khóa trong dạy học Địa lí 10 theo hướng phát triển năng lực tại trường THPT. Công trình đã khảo sát, chỉ rõ khoảng cách giữa nhận thức và thực tiễn tổ chức ngoại khóa tại địa bàn Quảng Nam - Đà Nẵng, từ đó đề xuất quy trình 3 giai đoạn chuẩn mực kèm hệ thống Rubric đánh giá chi tiết. Kết quả thực nghiệm sư phạm tại Trường THPT Thái Phiên đã khẳng định tính khả thi, hiệu quả của các mô hình ngoại khóa thực địa và ngoại khóa qua Website, cung cấp tài liệu tham khảo thiết thực cho công tác đổi mới phương pháp dạy học môn Địa lí.
