PHẦN MỞ ĐẦU 1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI Hiện nay, việc đổi mới mục tiêu, phƣơng pháp, nội dung và hình thức tổ chức dạy học theo định hƣớng phát triển năng lực (NL) và phẩm chất cho học sinh (HS) là những nhiệm vụ quan trọng cần đƣợc thực hiện trong nhà trƣờng phổ thông. Nghị quyết 29-NQ/TW Hội nghị Trung ƣơng 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo chỉ rõ: “Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện NL và phẩm chất người học. Học đi đôi với hành, lý luận gắn với thực tiễn… Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin (CNTT) và truyền thông trong dạy và học…”[1, tr.
Dự thảo Chƣơng trình Giáo dục phổ thông tổng thể đã xác định định hƣớng về phƣơng pháp giáo dục cho chƣơng trình Giáo dục phổ thông mới nhƣ sau: Các môn học và các hoạt động trong nhà trường cần áp dụng các phương pháp tích cực hoá hoạt động của người học, trong đó giáo viên đóng vai trò tổ chức, hướng dẫn hoạt động cho học sinh, tạo môi trường học tập thân thiện và những tình huống có vấn đề để khuyến khích học sinh tích cực tham gia vào các hoạt động học tập, tự phát hiện NL, nguyện vọng của bản thân, rèn luyện thói quen và khả năng tự học…[5, tr. Để đáp ứng đƣợc các yêu cầu định hƣớng về phƣơng pháp giáo dục cho chƣơng trình Giáo dục phổ thông mới, đòi hỏi việc dạy và học Địa lí trong nhà trƣờng phổ thông phải có những đổi mới toàn diện về nội dung, phƣơng pháp và hình thức dạy học. Trong quá trình dạy học Địa lí việc tăng cƣờng tổ chức cho HS thực hiện các hoạt động ngoài giờ lên lớp (HĐNGLL) và các hoạt động trải nghiệm là một trong những nhiệm vụ quan trọng cần thực hiện. Các hoạt động dạy học Địa lí trong nhà trƣờng cần đáp ứng đƣợc các yêu cầu giúp HS đƣợc chủ động, trực tiếp tham gia thực hiện các hoạt động học tập, tạo thói quen và khả năng tự học thƣờng xuyên.
Hiện nay, điều kiện cần thiết để tổ chức các HĐNGLL trong dạy học Địa lí 12 có nhiều thuận lợi hơn trƣớc đây. Các thiết bị CNTT và truyền thông ngày càng 2 hiện đại đã đáp ứng đƣợc nhu cầu cho các hoạt động dạy và học theo hƣớng hiện đại. Mặt khác, nhu cầu học tập của HS đã có nhiều thay đổi so với trƣớc đây. HS thích đƣợc học tập về các vấn đề mang tính thực tiễn, đƣợc tham gia các hoạt động học tập trải nghiệm và thực hiện các hoạt động học tập với các phƣơng tiện CNTT hiện đại.
Mặc dù có đƣợc những điều kiện thuận lợi hơn trƣớc đây nhƣng việc tổ chức các HĐNGLL trong dạy học Địa lí 12 ở các trƣờng Trung học phổ thông (THPT) còn nhiều hạn chế. Trong số các nguyên nhân cơ bản của tình hình trên phải kể đến các nguyên nhân nhƣ: Nhiều giáo viên (GV) thiếu kiến thức và kỹ năng (KN) về tổ chức các HĐNGLL và các hoạt động trải nghiệm trong quá trình dạy học Địa lí. Đa số HS chƣa quen học tập theo các hình thức học tập trải nghiệm, KN thực hiện các HĐNGLL của HS còn nhiều hạn chế. Mặt khác, do chƣơng trình môn Địa lí hiện hành đƣợc xây dựng theo hƣớng tiếp cận nội dung nên thời gian dành cho các HĐNGLL và các hoạt động trải nghiệm rất ít.
Về mặt lí luận chƣa có các nghiên cứu cụ thể về tổ chức HĐNGLL trong dạy học Địa lí 12 theo định hƣớng phát triển NL. Qua thực tiễn giảng dạy và quản lí hoạt động chuyên môn môn Địa lí trên địa bàn tỉnh Đồng Nai, tác giả luận án nhận thấy việc tổ chức HĐNGLL trong dạy học Địa lí 12 ở địa phƣơng có một số hạn chế nhƣ: Việc tổ chức các HĐNGLL trong dạy học Địa lí 12 ở các nhà trƣờng chủ yếu mang tính hình thức, nội dung và hình thức hoạt động chƣa hấp dẫn và chƣa đáp ứng đƣợc yêu cầu đổi mới phƣơng pháp và hình thức dạy học theo định hƣớng phát triển NL. Xuất phát từ những lí do trên, tác giả luận án quyết định chọn đề tài “Tổ chức hoạt động ngoài giờ lên lớp trong dạy học Địa lý 12 Trung học phổ thông theo định hướng phát triển năng lực” để nghiên cứu. MỤC TIÊU VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU 2.
Mục tiêu nghiên cứu Xác định đƣợc cách thức tổ chức HĐNGLL trong dạy học Địa lí lớp 12 nhằm đổi mới mục tiêu, nội dung, hình thức và phƣơng pháp tổ chức HĐNGLL trong dạy học Địa lí 12 ở các trƣờng THPT theo hƣớng phát triển cho HS các NL chung và 3 NL chuyên biệt môn Địa lí; góp phần nâng cao chất lƣợng dạy học Địa lí trong nhà trƣờng phổ thông. Nhiệm vụ nghiên cứu Để thực hiện đƣợc mục tiêu nghiên cứu của đề tài, luận án tập trung giải quyết các nhiệm vụ cơ bản: - Nghiên cứu và xác lập cơ sở lí luận của việc tổ chức HĐNGLL trong dạy học Địa lí 12 THPT theo định hƣớng phát triển NL. - Khảo sát và đánh giá thực trạng, điều kiện của việc tổ chức HĐNGLL trong dạy học Địa lí 12 THPT theo định hƣớng phát triển NL. - Xác lập cách thức tổ chức HĐNGLL trong dạy học Địa lí 12 THPT theo định hƣớng phát triển NL bao gồm các nhiệm vụ: + Xác định mục tiêu tổ chức HĐNGLL trong dạy học Địa lí 12 THPT theo định hƣớng phát triển NL.
+ Xác lập các nguyên tắc tổ chức HĐNGLL trong dạy học Địa lí 12 THPT theo định hƣớng phát triển NL. + Xác lập quan điểm và quy trình trong tổ chức các HĐNGLL trong dạy học Địa lí 12 THPT theo định hƣớng phát triển NL. + Thiết kế và tổ chức 4 HĐNGLL tiêu biểu trong dạy học Địa lí 12 theo định hƣớng phát triển NL với các không gian học tập nhƣ: Tại thực địa (tổ chức KSĐT địa phương theo chủ đề, tổ chức tham quan) và trên môi trƣờng CNTT và truyền thông (tổ chức HĐNGLL Địa lí 12 THPT với sự hỗ trợ của Website và mạng xã hội Facebook,. - Tiến hành thực nghiệm (TN) sƣ phạm để chứng tỏ tính khả thi của tổ chức HĐNGLL trong dạy học Địa lí lớp 12 THPT theo định hƣớng phát triển NL.
ĐỐI TƢỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU 3. Đối tƣợng nghiên cứu Cách thức tổ chức HĐNGLL trong dạy học Địa lí 12 THPT theo định hƣớng phát triển NL. Phạm vi nghiên cứu - Nghiên cứu tổ chức các HĐNGLL trong nội dung chƣơng trình môn Địa lí lớp 12 THPT (chƣơng trình chuẩn). - Địa bàn nghiên cứu tại một số trƣờng THPT trên địa bàn tỉnh Đồng Nai, Tây Ninh và Tp.
Hồ Chí Minh. - Thực nghiệm (TN) sƣ phạm tổ chức 4 HĐNGLL trong dạy học Địa lí 12 THPT theo định hƣớng phát triển NL. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU Để nghiên cứu lí luận và thực tiễn của vấn đề tổ chức HĐNGLL trong dạy học Địa lý 12 THPT theo định hƣớng phát triển NL, luận án nghiên cứu tìm hiểu tổng quan về một số vấn đề sau: 4. Các nghiên cứu về tổ chức hoạt động ngoài giờ lên lớp trong các nhà trƣờng trên thế giới và Việt Nam 4.
Các nghiên cứu đề cập khái niệm tổ chức HĐNGLL trong nhà trường Quan niệm về tổ chức HĐNGLL trong nhà trƣờng có các tác giả nghiên cứu nhƣ: - Sally Kendall, Jenny Murfield, Justin Dillon và Anne Wilkin (2006): Xác định vị trí của HĐNGLL là một trong những hoạt động giáo dục trong nhà trƣờng phổ thông các tác giả quan niệm “HĐNGLL là các hoạt động học tập bất kì diễn ra bên ngoài lớp học, sau giờ học hoặc trong những ngày nghỉ” [103, tr. - Các tác giả Đặng Vũ Hoạt [28], Phạm Thị Minh Hạnh [23], Bùi Ngọc Sơn [69], các nghiên cứu đều có những điểm chung về quan niệm tổ chức HĐNGLL trong nhà trƣờng phổ thông nhƣ: Tổ chức HĐNGLL là các hoạt động sự tiếp nối, bổ sung, hỗ trợ hoạt động dạy học trên lớp giúp HS vận dụng kiến thức lí thuyết vào thực tiễn, tạo nên sự thống nhất giữa nhận thức và hành động nhằm hình thành tình cảm, niềm tin ở HS [28]. 5 - Phạm Hồng Quang [59], Lê Thanh Sử và nnk [68], Nguyễn Dục Quang và Ngô Quang Quế [62], các nghiên cứu trên đều có những điểm chung về quan niệm tổ chức HĐNGLL trong nhà trƣờng phổ thông nhƣ: HĐNGLL là những hoạt động giáo dục thông qua các hoạt động thực tiễn của HS về khoa học kỹ thuật, lao động công ích, hoạt động xã hội, hoạt động nhân đạo, văn hóa, nghệ thuật, thể thao. Theo Nguyễn Thị Yến Thoa (2014), tác giả xem HĐNGLL là những hoạt động giáo dục đƣợc tổ chức ngoài giờ học các môn học nhằm góp phần hình thành và phát triển toàn diện nhân cách HS, đáp ứng mục tiêu giáo dục đề ra [74].
- Theo các tác giả Nguyễn Hoàng Trí, Đặng Văn Đức và nnk [84], Nguyễn Dục Quang [61], các nghiên cứu trên xem xét HĐNGLL là hoạt động “song song” với hoạt động chính khóa. Các tác giả quan niệm HĐNGLL là hoạt động “song song”với dạy học chính khoá là hình thức học tập rất linh hoạt về cả thời gian lẫn nội dung, địa điểm cũng nhƣ hình thức tổ chức và có sự tham gia của nhiều thành phần trong nhà trƣờng. Có thể thấy các nghiên cứu trên đã đƣa ra các quan niệm khác nhau về tổ chức HĐNGLL trong nhà trƣờng phổ thông dựa trên các cơ sở nhƣ: Dựa vào ví trí, vai trò, đặc điểm hình thức tổ chức để xác lập khái niệm HĐNGLL trong nhà trƣờng phổ thông. Tuy nhiên, chƣa có nghiên cứu nào đƣa ra khái niệm đầy đủ về tổ chức HĐNGLL trong nhà trƣờng theo định hƣớng phát triển NL.
Các nghiên cứu xác định vai trò của tổ chức HĐNGLL đối với việc giáo dục học sinh trong nhà trường Xác định vai trò của tổ chức HĐNGLL trong quá trình giáo dục toàn diện HS đã đƣợc nhiều nghiên cứu làm rõ nhƣ: I. Michael Lee Wilcox (2012), tác giả cho rằng tổ chức các HĐNGLL giúp nâng cao kết quả học tập của HS. HS tham gia vào các HĐNGLL thƣờng có thành tích học tập cao hơn, thái độ học tập tích cực 6 hơn so với những HS không tham gia [102]. Nguyễn Dục Quang (2007), tác giả cho rằng HĐNGLL có vai trò hình thành phát triển các “phẩm chất nhân cách, đạo đức, củng cố, nâng cao kiến thức văn hóa”cho HS [62].
