Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIẾN CỦA ĐÈ TÀI 1. Định hướng đổi mới phương pháp day học ở THPT 1. Đôi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy cao độ tính tích cực, chi động, sang tạo của học sinh trong quá trình học tập 1. Tinh tích cực a.
Khái niệm “Tính tích cực, nét tính cách rất quan trọng trong nhân cách thê hiện ở năng lực làm thay đôi thực tiễn, theo nhu cầu, mục đích của mình trong hoạt động sản xuất, học tập, sáng tạo, đấu tranh,. Khalamép thi coi nó là trang thái hoạt động của các chủ thể, nghĩa là của người hành động chi đề cập trong quá trình nhận thức, thuộc mục đích trước mắt. Như vậy, khi vận dụng vào PPDH thì quan niệm của I. Khalamốp là phù hợp hon Nói chung, tính tích cực là một biểu hiện của trạng thái trong đời sống của chủ thé, tức là được biểu hiện qua các hành động của con người.
Vậy tính tích cực học tập là trạng thái hoạt động của HS, đặc trưng bởi khát vọng học tập, có gang trí tuệ và nghị lực cao trong quá trình nắm vững kiến thức. GS Trần Bá Hoành cũng quan niệm, "Tinh tích cực học tập là trang thái hoạt động của HS, đặc trưng bởi khát vọng học tập, cô gắng trí tuệ và nghị lực cao trong quá trình năm vững kiến thức. Nói cách khác, là thái độ cải tạo của chủ thé đối với khách thé thông qua sự huy động ở mức độ cao các hoạt động tri giác nhằm linh hội những kinh nghiệm trong xã hội” Nói tóm lại tính tích cực là một phẩm chất vốn có và cần có của con người trong đời sông xã hội. Việc hình thành và phát triển tính tích cực là một trong các nhiệm vụ chủ yếu của giáo dục, nhằm dao tạo con người năng động, thích ứng và góp phần phát triển cộng đồng.Có thê coi tính tích cực như là một kết quả của sự phát triển nhân cách trong quá trình giáo dục.
Đặc điểm của tính tích cực Khác với động vật, con người không chỉ tiêu thụ những gì sẵn có trong thiên nhiên mà còn chủ động tạo ra các sản phẩm phục vụ cho xã hội, bằng lao động, sản xuất ra những của cải vật chất cần cho sự tồn tại va phát triển của xã hội, sáng tạo ra nền văn hoá ở mỗi thời đại. Hình thành và phát triển tính tích cực là một trong các nhiệmvụ chủ yếu của giáo dục nhằm đảo tạo những con người năng động, thích ứng và góp phần phát triển cộng đồng. Có thể xem tính tích cực như là một điều kiện đồng thời là một kết quả của sự phát triển nhân cách của quá trình giáo dục.tính tích cực thể hiện ở hai mặt: tự phát và tự giác. +Tính tích cực tự phát là những yếu tố tiềm ân, bâm sinh thê hiện ở tính tò mò, hiểu động, linh hoạt và sôi nôi trong hành vi của mỗi người.
Chúng ta cần nuôi đưỡng, coi trọng và phát triển chúng trong quá trình dạy học. +Tinh tích cực tự giác là trạng thái tâm lý tích cực, có mục đích và đối tượng rõ rệt, thể hiện ở tính chủ động trong quan sát, nhận xét, phân tích và chiếm lĩnh đối tượng. Các biểu hiện của tính tích cực trong học tập Có nhiều trường hợp tính tích cực học tập biểu hiện ở những hoạt động cơ bắp nhưng quan trọng là sự biểu hiện ở những hoạt động trí tuệ, hai hình thức biểu hiện này thường đi liền với nhau. Sukina tính tích cực hoạt động trí tuệ có những biểu hiện như sau: — Học sinh khát khao tự nguyện tham gia trả lời các câu hỏi của giáo viên, bố sung câu trả lời cho bạn, thích được phát biểu ý kiến của mình về vấn đề nêu ra.
— Học sinh nêu thắc mắc, đòi hỏi phải giải thích cặn kẽ những vấn đề giáo viên trình bay chưa đủ rõ. — Học sinh chủ động vận dụng linh hoạt những kiến thức, kĩ năng đã học đê nhận ra van đê mới và vận dụng vao thực tiên. — Học sinh mong muốn được đóng góp với thầy, với bạn những thông tin mới lây từ những nguồn khác nhau, có khi vượt ra ngoài phạm vi bài học, môn học Ngoài những biểu hiện nói trên mà giáo viên dé nhận thấy còn có những biểu hiện về mặt cảm xúc, khó nhận thấy hơn, như thờ ơ hay hào hứng, phot lờ hay ngạc nhiên, hoan hi hay buồn chán trước một nội dung nào đó của bài học hoặc khi tìm ra lời giải cho một bai tập. Những dấu hiệu này biéu hiện khác nhau ở từng cá thể học sinh, bộc lộ rõ ở các lớp học sinh bé, kín đáo ở học sinh lớp trên.
Sukina còn phân biệt những biểu hiện của tính tích cực học tập về mặt ý chí: — Tập trung chú ý vào van dé đang học — Kiên trì làm xong bai tap — Không nản trước những tình huống khó khăn — Thái độ phản ứng khi chuông báo hết tiết học: tiếc rẻ cố làm cho xong hoặc vội vã gấp vở chờ lệnh ra chơi. Khi đạt tới một trình độ nhất định, việc học tập tích cực sẽ mang tính nghiên cứu khoa học va người học cũng làm ra những tri thức mới cho khoa hoc. Các cấp độ của tính tích cực * Những cấp độ từ thấp đến cao của tính tích cực trong học tập: - Bắt chước: gắng sức làm theo các mẫu hành động của giáo viên. - Tìm tòi: độc lập giải quyết những vấn đề nêu ra, tìm kiếm những cách giải quyết khác nhau về một vấn đề.
- Sáng tạo: tìm ra cách giải quyết mới, độc đáo, hữu ích. - Tính tích cực nhận thức phụ thuộc vào những nhân tố sau: hứng thú, nhu cầu, động cơ, năng lực, ý chí, tính cách, sức khỏe, môi trường. *Dé tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh thì hứng thú là vấn đề đáng quan tâm nhất vì: - Nó được hình thành một cách nhanh chóng và ở bất cứ lúc nào trong quá trình dạy học. - Điều quan trọng hơn cả là người thầy có thể điều khiển hứng thú của học sinh qua các yếu tô của quá trình day học: nội dung, phương pháp, phương tiện, hình thức tổ chức day học; qua các bước lên lớp, giảng bai mới, củng có, vận dụng, kiểm tra kiến thức; qua mối quan hệ thầy trò.
Đề kích thích hứng thú học tập của học sinh điều quan trọng nhất là phải năm được khả năng, nhu cầu, nguyện vọng của học sinh. Tinh tự lực học tập cua HS a. Khái niệm về tính tự lực Tính tự lực là một phẩm chất nhân cách. Tính tự lực có liên quan chặt chẽ đến biểu hiện tích cực, ý chí, tình cảm, các quá trình nhận thức,.của con người.
Và trong quá trình học tập, HS phải biết sáng tạo khi tiếp thu tri thức, hình thành thai độ, rèn luyện ki năng, kĩ xảo. Hoạt động hoc tập thực chất là hoạt động nhận thức.Ở đây thì tính tự lực nhận thức là hạt nhân của tính tự lực trong quá trình học tập. Theo nghĩa rộng, bản chất của tính tự lực nhận thức là sự sẵn sảng về mặt tâm lý cho sự tự học. Sự chuẩn bị này là tiền đề quan trọng cho hoạt động học tập có mục đích, có kế hoạch, có sự điều chỉnh và đảm bảo hoạt động đó đạt được kết qua.HS suy đoán được diễn biến những quá trình trí tuệ, cảm xúc, động cơ ý chí của mình, đánh giá đúng mối tương quan giữa khả năng, nguyện vọng và sự cần thiết phải đạt kết quả học tập nhất định.HS biết huy động mọi sức lực, thể lực, trí lực phù hợp với điều kiện và nhiệm vụ học tập.
Từ đó có thể nêu lên khái niệm tính tự lực học tập như sau: “Tính tự lực học tập là một phẩm chất nhân cách quan trọng của con người được hình thành trong quá trình hoạt động học tập của HS. HS xác định mục đích, động cơ học tập đúng đắn, luôn bồi dưỡng năng lực học tập, tự tô chức học tập cho bản thân, có sự nỗ lực cao về trí tuệ, thể lực, ý chí nhằm lĩnh hội tri thức, rèn luyên kĩ năng kĩ xảo dé thoả mãn nhu cầu nhận thức nói chung và học tập nói riêng”. “+ Những biểu hiện hành vi của tính tự lực học tập của HS trong và ngoài gid học thê hiện ở bang 1.1: Biểu hiện hành vi của tinh tự lực học tập trong và ngoài giờ học Trong giờ học Ngoài giờ học Đi học đêu Học bài cũ Chuẩn bị đầy đủ dụng cụ học tập Tham gia các hoạt động ngoại khóa Học thuộc bài cũ Hoàn thành bài tập về nhà Hăng hái phát biểu ý kiến Chủ động tìm kiếm bài tập, tư liệu ở Tích cực thảo luận nhóm thầy cô và bạn bè Trao đổi bài học với bạn bè và thầy Chú ý nghe giảng và chép bài đầy đủ | cô Nghiêm túc trong kiểm tra, trong các | Khái quát kiến thức bài học Nỗ lực cao về trí tuệ, ý chi, thé lực Tự kiểm tra kiến thức đã tiếp thu. Dé đào tạo nguồn nhân lực có đủ đức, trí, thể, mỹ đáp ứng yêu cầu công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, ngoài việc rén luyện cho hoc sinh tính tích cực trong học tập còn phải hướng học sinh đến khả năng tự lực khám phá tri thức.
Theo quan điểm giáo dục hiện nay, tính tự lực trong học tập được hiểu là: -Tự tìm tòi, tự nghiên cứu, tự xây dựng kiến thức băng hoạt động của chính bản thân mình, tức là cá nhân hoá việc học. -Tự mình mày mò, khám phá những kiến thức mới, những điều mình chưa hiểu, chứ không phải học theo khuôn mẫu của giáo viên trên lớp. -Người học chủ động và tự mình trực tiếp tiến hành các cuộc thăm dò, quan sat, thảo luận với các nhóm bạn, làm thí nghiệm đê giải quyết vân đê đặt ra theo cách nghĩ của mình, từ đó lĩnh hội được kiến thức mới, kĩ năng mới, phát huy khả năng sáng tạo và giải quyết van dé. Vai trò của tính tự lực - Khơi dậy nội lực vốn có, tạo lòng ham học, ham hiểu biết, từ đó kết quả nhân lên gấp bội.
- Tự lực trong học tập còn giúp người học có thêm niềm vui, niềm hứng thú, từ đó nảy sinh nhu cầu hành động và thái độ tự tin trong học tập. - Người học tự khám phá và lĩnh hội kiến thức, xây dựng thái độ và hành vi đúng đắn, rèn luyện kĩ năng tự học từ đó phát triển năng lực sáng tao. Tinh sang tạo trong học tập cua HS.