Luận văn thạc sĩ vnu ued tổ chức hoạt động học tập tự lực cho học sinh trung học phổ thông chuyên sinh học trong dạy học phần sinh thái học sách giáo khoa sinh học lớp 12

Luận văn thạc sĩ VNU UED nghiên cứu tổ chức hoạt động học tập tự lực cho học sinh chuyên sinh học lớp 12 trong dạy học sinh thái học.

• Tác giả: Đinh Quốc Hưng
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Văn Lập
• Trường học: Trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư phạm Sinh học
• Đề tài: Tổ chức hoạt động học tập tự lực cho học sinh trung học phổ thông chuyên sinh học trong dạy học phần sinh thái học sách giáo khoa sinh học lớp 12
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Lịch sử nghiên cứu
• 1.3. Những vấn đề nghiên cứu ở nước ngoài có liên quan đến đề tài
• 1.4. Những vấn đề nghiên cứu ở trong nước có liên quan đến đề tài
• 1.5. Mục đích nghiên cứu
• 1.6. Đối tượng và khách thể nghiên cứu
• 1.7. Phạm vi nghiên cứu
• 1.8. Giả thuyết khoa học
• 1.9. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.10. Phương pháp nghiên cứu
• 1.10.1. Phương pháp nghiên cứu lý thuyết
• 1.10.2. Phương pháp điều tra
• 1.10.3. Phương pháp thực nghiệm sư phạm
• 1.10.4. Phương pháp xử lý số liệu
• 1.11. Những đóng góp mới của luận văn
• 1.12. Cấu trúc luận văn
• 2. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ CỦA VIỆC TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG HỌC TẬP TỰ LỰC CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG CHUYÊN SINH HỌC TRONG DẠY HỌC PHẦN SINH THÁI HỌC
• 1.1. Cơ sở lí luận của việc tổ chức hoạt động học tập tự lực cho học sinh THPT
• 1.1.1. Tính tự lực
• 3. CHƯƠNG 2: CÁC BIỆN PHÁP TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG HỌC TẬP TỰ LỰC CHO HỌC SINH THPT CHUYÊN SINH TRONG DẠY HỌC PHẦN SINH THÁI HỌC
• 4. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tổ Chức Hoạt Động Học Tập Tự Lực Cho Học Sinh Chuyên Sinh Học

Tổ chức hoạt động học tập tự lực cho học sinh chuyên sinh học lớp 12 là một phương pháp giáo dục hiện đại, giúp học sinh phát triển khả năng tự học và tư duy độc lập. Việc này không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn rèn luyện kỹ năng giải quyết vấn đề và sáng tạo. Trong bối cảnh giáo dục hiện nay, việc phát huy tính tự lực của học sinh là rất cần thiết.

1.1. Khái Niệm Hoạt Động Học Tập Tự Lực

Hoạt động học tập tự lực là quá trình mà học sinh chủ động tìm kiếm kiến thức và giải quyết vấn đề mà không cần sự hướng dẫn trực tiếp từ giáo viên. Điều này giúp học sinh phát triển khả năng tự học và tự quản lý thời gian.

1.2. Lợi Ích Của Hoạt Động Học Tập Tự Lực

Hoạt động học tập tự lực mang lại nhiều lợi ích cho học sinh, bao gồm khả năng tư duy phản biện, phát triển kỹ năng nghiên cứu và khả năng làm việc nhóm. Học sinh sẽ trở nên tự tin hơn trong việc trình bày ý kiến và giải quyết vấn đề.

II. Những Thách Thức Trong Tổ Chức Hoạt Động Học Tập Tự Lực

Mặc dù tổ chức hoạt động học tập tự lực mang lại nhiều lợi ích, nhưng cũng gặp phải không ít thách thức. Các giáo viên cần phải đối mặt với việc làm thế nào để khuyến khích học sinh tham gia tích cực vào các hoạt động này.

2.1. Khó Khăn Trong Việc Khuyến Khích Học Sinh

Một trong những thách thức lớn nhất là làm thế nào để khuyến khích học sinh tham gia vào các hoạt động học tập tự lực. Nhiều học sinh có thể cảm thấy thiếu động lực hoặc không tự tin khi phải tự học.

2.2. Thiếu Tài Nguyên Hỗ Trợ

Việc thiếu tài liệu và nguồn lực hỗ trợ cho hoạt động học tập tự lực cũng là một vấn đề lớn. Học sinh cần có tài liệu tham khảo phong phú để có thể tự học hiệu quả.

III. Phương Pháp Tổ Chức Hoạt Động Học Tập Tự Lực Hiệu Quả

Để tổ chức hoạt động học tập tự lực hiệu quả, giáo viên cần áp dụng các phương pháp giảng dạy phù hợp. Các phương pháp này không chỉ giúp học sinh tiếp cận kiến thức mà còn phát triển kỹ năng tự học.

3.1. Sử Dụng Sách Giáo Khoa Như Một Công Cụ Học Tập

Sách giáo khoa là nguồn tài liệu chính giúp học sinh tự học. Giáo viên cần hướng dẫn học sinh cách sử dụng sách giáo khoa một cách hiệu quả để tìm kiếm thông tin và kiến thức.

3.2. Tổ Chức Các Buổi Thảo Luận Nhóm

Thảo luận nhóm là một phương pháp hiệu quả để học sinh chia sẻ ý tưởng và kiến thức. Điều này không chỉ giúp học sinh học hỏi lẫn nhau mà còn phát triển kỹ năng giao tiếp.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Hoạt Động Học Tập Tự Lực

Việc tổ chức hoạt động học tập tự lực cho học sinh chuyên sinh học đã được áp dụng thành công tại nhiều trường học. Các kết quả nghiên cứu cho thấy rằng học sinh tham gia vào các hoạt động này có sự tiến bộ rõ rệt trong việc tiếp thu kiến thức.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Từ Các Trường Học

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng học sinh tham gia vào hoạt động học tập tự lực có kết quả học tập tốt hơn so với những học sinh không tham gia. Điều này cho thấy tính hiệu quả của phương pháp này.

4.2. Phản Hồi Từ Học Sinh

Học sinh thường có phản hồi tích cực về các hoạt động học tập tự lực. Họ cảm thấy tự tin hơn và có khả năng giải quyết vấn đề tốt hơn sau khi tham gia vào các hoạt động này.

V. Kết Luận Về Tổ Chức Hoạt Động Học Tập Tự Lực

Tổ chức hoạt động học tập tự lực cho học sinh chuyên sinh học là một phương pháp giáo dục cần thiết trong bối cảnh hiện nay. Việc phát huy tính tự lực của học sinh không chỉ giúp họ nắm vững kiến thức mà còn rèn luyện kỹ năng sống quan trọng.

5.1. Tương Lai Của Hoạt Động Học Tập Tự Lực

Trong tương lai, việc tổ chức hoạt động học tập tự lực sẽ ngày càng trở nên quan trọng hơn. Các trường học cần tiếp tục phát triển và cải tiến các phương pháp giảng dạy để đáp ứng nhu cầu học tập của học sinh.

5.2. Khuyến Khích Sự Đổi Mới Trong Giáo Dục

Giáo viên và nhà trường cần khuyến khích sự đổi mới trong phương pháp giảng dạy để tạo ra môi trường học tập tích cực cho học sinh. Điều này sẽ giúp học sinh phát triển toàn diện hơn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh bùng nổ thông tin và đổi mới giáo dục hiện đại, việc chuyển đổi từ phương thức truyền thụ kiến thức thụ động sang phát triển năng lực tự học và tư duy độc lập là yêu cầu cấp thiết. Theo định hướng của Chiến lược phát triển giáo dục giai đoạn 2001-2010 và Nghị quyết Trung ương 2 khóa VIII, giáo dục phổ thông cần khắc phục triệt để lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thói quen tư duy sáng tạo cho người học. Đối với hệ thống trường trung học phổ thông chuyên, nơi giữ vai trò đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao theo Quyết định số 82/2008/QĐ-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo, áp lực về khối lượng kiến thức thường dẫn đến tình trạng dạy học nhồi nhét, làm suy giảm tính chủ động của học sinh.

Nghiên cứu của tác giả Đinh Quốc Hưng tại Trường Đại học Giáo dục thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội đã tập trung giải quyết vấn đề cốt lõi: xây dựng quy trình và các biện pháp sư phạm nhằm tổ chức hoạt động học tập tự lực cho học sinh chuyên Sinh học. Phạm vi nghiên cứu được xác định cụ thể trong phạm vi phần Sinh thái học thuộc chương trình Sách giáo khoa Sinh học 12 nâng cao, bao gồm 4 chương với thời lượng 18 tiết trên tổng số 70 tiết của cả năm học.

Khảo sát thực tiễn được tiến hành trên 143 học sinh chuyên Sinh tại ba đơn vị đào tạo danh tiếng gồm Trường THPT Chuyên Lê Hồng Phong Nam Định, Trường THPT Chuyên Đại học Sư phạm Hà Nội và Khối THPT Chuyên Sinh học thuộc Trường Đại học Khoa học Tự nhiên Hà Nội. Đề tài mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi thiết lập khung phương pháp giúp nâng cao khả năng tự đọc tài liệu tham khảo từ mức 17% ban đầu lên mức thành thạo, đồng thời phát triển toàn diện kỹ năng tư duy phản biện, kỹ năng làm việc nhóm và thuyết trình học thuật cho học sinh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Cơ sở lý luận của đề tài dựa trên lý thuyết hoạt động và tâm lý học nhân cách của các học giả kinh điển như I. Leontiev, I. Kon và G. Liublinxkaia, kết hợp với các công trình nghiên cứu trong nước của tác giả Nguyễn Thanh Huyền và Trần Bá Hoành. Theo đó, tính tự lực được xác định là một phẩm chất trung tâm của nhân cách, đặc trưng bởi thái độ không phụ thuộc, tinh thần trách nhiệm, niềm tin vào năng lực bản thân cùng thói quen tự giác thiết lập mục đích, kế hoạch và kiểm soát quá trình nhận thức.

Nghiên cứu phân định rõ ranh giới giữa tính tích cực và tính tự lực: nếu tính tích cực chủ yếu bắt nguồn từ nhu cầu nhận thức thì tính tự lực đòi hỏi người học phải làm chủ phương pháp học tập, có kỹ năng tổ chức và nỗ lực ý chí bền bỉ để giải quyết các nhiệm vụ khó khăn. Luận văn ứng dụng mô hình dạy học hợp tác hai chiều, chuyển hóa quan hệ thầy dạy sang thầy hướng dẫn cách học, lấy người học làm trung tâm. Bên cạnh đó, nghiên cứu vận dụng thuyết tiếp cận phát triển tri thức qua ba vùng nhận thức: vùng cần biết, vùng nên biết và vùng có thể biết, nhằm khai phóng tiềm năng của học sinh năng khiếu.

Các khái niệm then chốt được chuẩn hóa bao gồm:

• Tính tự lực trong học tập: Khả năng độc lập phát hiện và giải quyết vấn đề học thuật dưới sự định hướng sư phạm.
• Hoạt động học tập tự lực có hướng dẫn: Chuỗi thao tác của học sinh nhằm chiếm lĩnh kiến thức thông qua sách giáo khoa, tài liệu tham khảo và thảo luận nhóm.
• Xemina học đường: Hình thức thảo luận chuyên đề khoa học nhằm rèn luyện kỹ năng tổng hợp thông tin và báo cáo thuyết trình.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng tổng thể các phương pháp khoa học giáo dục với các thông số chặt chẽ:

• Cỡ mẫu khảo sát: Tổng cộng 143 học sinh thuộc các lớp chuyên Sinh học, trong đó Trường THPT Chuyên Lê Hồng Phong có 32 học sinh, Trường THPT Chuyên Đại học Sư phạm Hà Nội có 32 học sinh, và Khối THPT Chuyên Sinh học ĐHKHTN có 79 học sinh.
• Phương pháp chọn mẫu: Chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling) tại các trường chuyên tiêu biểu đại diện cho cả khối chuyên trực thuộc đại học và trường chuyên của địa phương, đảm bảo phản ánh chính xác thực trạng của đối tượng học sinh có năng khiếu Sinh học.
• Phương pháp phân tích: Kết hợp phân tích định lượng dựa trên xử lý thống kê điểm trung bình thang 3 mức độ (Thường xuyên: 3 điểm; Thỉnh thoảng: 2 điểm; Chưa bao giờ: 1 điểm) qua 12 tiêu chí khảo sát, cùng phân tích định tính thông qua lập luận, cấu trúc bài viết và nhật ký quan sát sư phạm. Phương pháp này được lựa chọn nhằm đo lường chính xác sự chuyển biến về năng lực tự lực từ định lượng điểm số đến định tính kỹ năng.
• Timeline nghiên cứu: Đề tài được triển khai hoàn tất trong năm học 2008-2009, trùng khớp với thời điểm áp dụng toàn diện chương trình Sách giáo khoa Sinh học 12 nâng cao mới.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực trạng ban đầu qua 12 tiêu chí đánh giá tại 3 trường trung học phổ thông chuyên đã chỉ ra những phát hiện cốt lõi:

• Kỹ năng khai thác sách giáo khoa chưa thực chất: Chỉ có 42% học sinh thường xuyên tự lập dàn ý bài học và 30% có thói quen gạch dàn ý trước khi làm bài kiểm tra. Tuy nhiên, có tới 47% học sinh thường xuyên chủ động đặt câu hỏi thắc mắc khi nghiên cứu bài mới.
• Nhu cầu đọc tài liệu cao nhưng thiếu kỹ năng hệ thống hóa: 45% học sinh chủ động tìm đọc tài liệu tham khảo và 52% biết chọn lọc ý hay ngoài sách giáo khoa. Ngược lại, chỉ có 17% học sinh biết cách tự tóm tắt và hệ thống hóa tài liệu tham khảo, cho thấy học sinh còn lúng túng khi tiếp cận nguồn học liệu mở rộng.
• Năng lực tranh luận phân hóa rõ nét: 52% học sinh sẵn sàng phản biện quan điểm trái chiều trong giờ học và 33% thường xuyên tham gia thảo luận sâu. Tuy nhiên, chỉ có 35% học sinh có khả năng tự ghi chép hệ thống trong quá trình nghe giảng mà không phụ thuộc vào việc giáo viên đọc chép.
• Hiệu quả vượt trội của các biện pháp thực nghiệm: Khi áp dụng 3 biện pháp sư phạm mới, kết quả kiểm tra đánh giá kỹ năng đọc tài liệu tham khảo và chất lượng các buổi xemina (thời lượng 20-40 phút/nhóm) cho thấy 100% học sinh nhóm thực nghiệm nắm vững logic kiến thức, điểm trung bình các bài kiểm tra 15 phút đạt mức giỏi tăng thêm khoảng 25% so với giai đoạn trước thực nghiệm.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của thực trạng trên bắt nguồn từ thói quen dạy học truyền thống nặng về giảng giải, giáo viên thường soạn sẵn hệ thống đề cương khiến học sinh rơi vào thế bị động. Khi đứng trước các tài liệu chuyên ngành hay giáo trình đại học chứa nhiều công thức phức tạp, học sinh thiếu kỹ thuật phân cấp ý và trích xuất từ khóa nên dễ rơi vào tình trạng quá tải thông tin.

So sánh với các nghiên cứu trước đây như nghiên cứu của tác giả Bùi Thúy Phượng (2001) hay Phạm Bích Ngân, vốn chỉ dừng lại ở việc giáo viên thiết kế sẵn câu hỏi và phiếu học tập để học sinh trả lời, nghiên cứu của Đinh Quốc Hưng đã có bước đột phá khi chuyển giao hoàn toàn quyền tự chủ cho học sinh: tự đặt câu hỏi thảo luận, tự phân tích cấu trúc văn bản khoa học và tự đánh giá qua chấm chéo bài kiểm tra.

Dữ liệu nghiên cứu được biểu diễn trực quan thông qua bảng so sánh điểm trung bình 12 tiêu chí giữa ba trường chuyên và biểu đồ phân phối tần suất tham gia hoạt động học tập. Thang điểm đánh giá kỹ năng đọc tài liệu tham khảo được cấu trúc minh bạch thành biểu đồ tỷ lệ: 60% cho kỹ năng tìm từ khóa khái quát, 20% cho việc phân cấp đánh số thứ tự logic và 20% cho việc lập dàn ý tổng thể. Điều này chứng minh rằng việc định lượng hóa các kỹ năng mềm là hoàn toàn khả thi và mang lại hiệu quả giáo dục rõ rệt.

Đề xuất và khuyến nghị

Để phát huy tối đa tính tự lực cho học sinh chuyên Sinh, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp hành động cụ thể:

1. Chuẩn hóa quy trình 3 bước tự học với sách giáo khoa:

   • Giáo viên bộ môn Sinh học triển khai quy trình: Học sinh tự tóm tắt và ghi từ khóa vào lề sách -> Tự đặt câu hỏi thảo luận theo nhóm -> Giáo viên tổ chức tranh luận các vấn đề trọng tâm.
   • Mục tiêu: 100% tiết học lý thuyết phần Sinh thái học được áp dụng quy trình này, nâng tỷ lệ học sinh có thói quen lập dàn ý lên trên 85% ngay trong học kỳ 1.

2. Đổi mới kiểm tra đánh giá để rèn kỹ năng đọc tài liệu tham khảo:

   • Tổ chuyên môn và giáo viên xây dựng các bài kiểm tra 15 phút định kỳ dựa trên các trích đoạn tài liệu tham khảo chuẩn mực, áp dụng thang điểm chuẩn (60% trích xuất từ khóa, 20% phân cấp cấu trúc, 20% lập dàn ý).
   • Tiến độ thực hiện: Triển khai 2 lần/học kỳ, đảm bảo trên 90% học sinh thành thạo kỹ năng tự nghiên cứu giáo trình chuyên ngành mà không bị bỡ ngỡ.

3. Tổ chức định kỳ các buổi xemina chuyên đề khoa học:

   • Ban giám hiệu phối hợp với giáo viên Sinh học tổ chức các buổi báo cáo chuyên đề tích hợp (như Ô nhiễm môi trường, Quản lý tài nguyên thiên nhiên) với thời lượng 20-40 phút cho mỗi nhóm thuyết trình.
   • Yêu cầu 100% thành viên trong nhóm tham gia báo cáo và phản biện, áp dụng phiếu đánh giá đa chiều về cả nội dung học thuật lẫn cử chỉ phi ngôn ngữ.

4. Xây dựng thư viện số và học liệu tham khảo phân hóa:

   • Nhà trường và bộ phận thư viện chịu trách nhiệm chọn lọc, số hóa các tài liệu tham khảo phù hợp, loại bỏ các công thức quá hàn lâm và cung cấp danh mục từ khóa tra cứu bằng tiếng Việt và tiếng Anh.
   • Thời gian hoàn thiện: Triển khai liên tục theo từng năm học nhằm tạo môi trường tự học tối ưu cho học sinh chuyên.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên giảng dạy bộ môn Sinh học tại các trường THPT chuyên:

   • Cung cấp trọn bộ 03 giáo án minh họa phần Sinh thái học lớp 12, 02 mẫu đề kiểm tra kỹ năng đọc tài liệu và quy trình tổ chức xemina hoàn chỉnh có thể áp dụng trực tiếp trên lớp.

2. Cán bộ quản lý giáo dục và tổ trưởng chuyên môn trường THPT:

   • Tham khảo khung tiêu chí đánh giá năng lực tự học của học sinh và phương pháp đổi mới kiểm tra đánh giá từ định lượng kiến thức sang định lượng kỹ năng tư duy.

3. Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học:

   • Khai thác nguồn tài liệu tổng quan sâu sắc về tính tự lực, mô hình dạy học hợp tác hai chiều và phương pháp thiết kế nghiên cứu thực nghiệm sư phạm không có lớp đối chứng song song.

4. Học sinh chuyên Sinh và sinh viên ngành Sư phạm Sinh học:

   • Nắm vững kỹ thuật lập dàn ý nhanh, kỹ năng trích xuất từ khóa khoa học, phương pháp đọc giáo trình đại học và nâng cao kỹ năng thuyết trình học thuật chuyên nghiệp.

Câu hỏi thường gặp

Hoạt động học tập tự lực có hướng dẫn khác gì so với hoạt động tự học độc lập? Học tập tự lực có hướng dẫn diễn ra dưới sự tổ chức, định hướng sư phạm và giám sát của giáo viên trên lớp. Giáo viên không làm thay mà tạo tình huống có vấn đề, hướng dẫn quy trình trích xuất từ khóa và điều phối tranh luận, giúp học sinh từng bước hình thành kỹ năng tự học độc lập suốt đời.

Tại sao phần Sinh thái học lớp 12 lại đặc biệt thích hợp để rèn luyện tính tự lực? Phần Sinh thái học có nhiều khái niệm mới, kiến thức liên hệ mật thiết với thực tiễn môi trường và có nguồn học liệu mở rộng phong phú trên sách báo, mạng internet. Các vấn đề sinh thái cho phép đưa ra nhiều giả thuyết khác nhau, tạo điều kiện thuận lợi cho học sinh thảo luận và làm xemina.

Cấu trúc thang điểm của bài kiểm tra rèn kỹ năng đọc tài liệu được thiết kế ra sao? Thang điểm được định lượng khoa học thành 3 phần rõ ràng: 60% điểm dành cho việc xác định chính xác các từ khóa khái quát nội dung từng ý; 20% điểm dành cho việc đánh số phân cấp thứ tự logic giữa các ý; và 20% điểm dành cho việc hoàn thiện dàn ý tổng thể.

Làm cách nào để lôi cuốn học sinh có học lực trung bình tham gia vào các cuộc thảo luận khó? Biện pháp hiệu quả được đề xuất là yêu cầu tất cả học sinh ghi nhanh các ý kiến tranh luận vào giấy nháp và đánh dấu biểu tượng đồng tình hoặc phản đối. Giáo viên sẽ chỉ định các học sinh yếu hơn phát biểu quan điểm cá nhân trước khi chốt lại lập luận đúng, giúp các em tự tin hòa nhập.

Quy trình tổ chức một buổi xemina học đường chuẩn mực gồm những bước nào? Quy trình gồm 4 giai đoạn nối tiếp: (1) Giáo viên giới thiệu tài liệu và định hướng từ khóa tra cứu; (2) Học sinh phân loại tài liệu và lập đề cương; (3) Nhóm học sinh thiết kế bài thuyết trình PowerPoint; (4) Tổ chức báo cáo trong 20-40 phút, tiến hành phản biện chéo và giáo viên đánh giá tổng kết.

Kết luận

• Luận văn đã chuẩn hóa toàn diện cơ sở lý luận về tính tự lực và mô hình dạy học hợp tác hai chiều trong đào tạo học sinh chuyên Sinh học bậc trung học phổ thông.
• Khảo sát thực trạng trên 143 học sinh chuyên tại 3 trường chuyên danh tiếng đã chỉ ra lỗ hổng lớn về kỹ năng xử lý tài liệu tham khảo (chỉ 17% thành thạo) và kỹ năng ghi chép chủ động (35%).
• Đề xuất hệ thống 03 biện pháp sư phạm đồng bộ: rèn kỹ năng tự tóm tắt sách giáo khoa, sử dụng kiểm tra đánh giá để phát triển kỹ năng đọc tài liệu tham khảo, và hướng dẫn tổ chức xemina khoa học.
• Đóng góp thực tiễn sâu sắc thông qua việc thiết kế 03 giáo án bài dạy mẫu, 02 đề kiểm tra đọc hiểu 15 phút và 02 chủ đề xemina chuyên sâu về Sinh thái học.
• Kết quả thực nghiệm khẳng định các biện pháp đề xuất giúp nâng cao vượt bậc năng lực tự học, kỹ năng tư duy phản biện và khả năng thuyết trình của học sinh chuyên Sinh.

Đóng góp lớn nhất của nghiên cứu là chuyển hóa thành công vai trò của người thầy từ người truyền thụ kiến thức sang chuyên gia tổ chức cách học. Trong giai đoạn tiếp theo, mô hình này cần được mở rộng áp dụng cho các phần Di truyền học và Tiến hóa học trong toàn bộ chương trình Sinh học phổ thông. Kính mời quý thầy cô giáo, các nhà nghiên cứu và học viên tham khảo, ứng dụng bộ giải pháp này vào công tác giảng dạy thực tế để không ngừng nâng cao chất lượng đào tạo nhân tài cho đất nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu và kết luận, luận văn bao gồm 3 chương: Chương1: Cơ sở của việc tổ chức hoạt động học tập tự lực cho học sinh THPT chuyên sinh trong dạy học phần sinh thái học Chương 2. Các biện pháp tổ chức hoạt động học tập tự lực cho học sinh THPT chuyên sinh học trong dạy học phần sinh thái học Chương 3. Thực nghiệm sư phạm 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chƣơng 1 CƠ SỞ CỦA VIỆC TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG HỌC TẬP TỰ LỰC CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG CHUYÊN SINH HỌC TRONG DẠY HỌC PHẦN SINH THÁI HỌC 1. Cơ sở lí luận của việc tổ chức hoạt động học tập tự lực cho học sinh THPT 1.

Tính tự lực Xét về khía cạnh tâm lý, hầu hết các nhà tâm lý học, giáo dục học đều tán thành quan điểm cho rằng tính tự lực là một phẩm chất trung tâm của nhân cách. Các tác giả theo quan điểm này là I. Leônchiép, Nguyễn Thị Mỹ Lộc, Nguyễn Thạc, Nguyễn Thanh Huyền. Kon cho rằng: tính tự lực là một phẩm chất của nhân cách thể hiện sự không phụ thuộc, khả năng tiếp nhận và ra những quyết định quan trọng, sẵn sàng chịu trách nhiệm về hành vi của mình, tin tưởng rằng những hành vi của mình là đúng và có giá trị xã hội, có thể thực hiện được và phù hợp với đạo lý.

Liublinxkaia cho rằng: tính tự lực là phẩm chất rộng của nhân cách, thể hiện trong các tình huống khác nhau của đời sống xã hội, đảm bảo cho con người giải quyết các nhiệm vụ một cách tự lực bằng các cách thức nhất định. Như vậy, phẩm chất tự lực còn thể hiện phương thức hoạt động mang màu sắc cá nhân, bao hàm cả khía cạnh cá tính của con người trong hoạt động, thể hiện sự khác biệt giữa người này và người khác. 26] Hiện nay các nhà giáo dục học đều khẳng định tính tự lực là một phẩm chất ổn định của nhân cách, có ý nghĩa rộng lớn đối với sự phát triển đời người, có ảnh hưởng mạnh mẽ đến sự hình thành và phát triển nhân cách con người. Tính tự lực thể hiện ở sự hợp nhất những biểu hiện cá nhân lên việc mục đích hóa, động cơ hóa bên trong các ngồn lực, phương tiện để thực hiện các chương trình hành động đã lựa chọn, không có sự tham gia từ bên ngoài.

15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Khi nghiên cứu về xây dựng các biện pháp giáo dục tính tự lực cho trẻ mẫu giáo năm đến sáu tuổi, tác giả Nguyễn Thanh Huyền đã đưa ra nhận định khái quát về tính tự lực như sau: Tính tự lực là một phẩm chất của nhân cách được hình thành trong quá trình hoạt động, thể hiện mối quan hệ của các cá nhân với các sự vật hiện tượng, với người khác và với bản thân. Nó đặc trưng cho thái độ không phụ thuộc, sẵn sàng chịu trách nhiệm và niềm tin vào năng lực của mình, thói quen tự giác trong việc đặt mục đích, nhiệm vụ và tự điều khiển, kiểm tra bản thân, sử dụng tối đa các kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo, có sự nỗ lực cao về trí tuệ, thể lực và ý chí nhằm đạt được mục đích đã định nhằm thoả mãn nhu cầu của bản thân và xã hội. Tính tự lực liên quan chặt chẽ đến biểu hiện của tính cực, ý chí, tình cảm và các quá trình nhận thức. Để phát huy tính tự lực con người cần có một số yếu tố sau: - Kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo về các lĩnh vực hoạt động.

- Quan hệ cá nhân tới các thành phần của hoạt động như: mục đích, nhiệm vụ, kết quả, khả năng tự điều khiển và kiểm tra bản thân. - Niềm tin vào sức mình; có tình cảm với kết quả và quá trình tự hoạt động; có sự nỗ lực của ý chí. - Một số phẩm chất: tính tự giác, tính tích cực, tính mục đích, tính kỉ luật. Chúng tôi hoàn toàn tán thành với quan điểm của tác giả và coi đó là một luận điểm quan trọng làm cơ sở nghiên cứu đề tài.

Nhiều đề tài nghiên cứu có sự nhầm lẫn hoặc không phân biệt rõ ràng hai khái niệm tính tích cực và tính tự lực. Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, để làm rõ khái niện tính tự lực, chúng tôi xác định khái niệm tính tích cực và mối quan hệ giữa tính tích cực với tính tự lực. Theo tác giả Nguyễn Ngọc Bảo thì tính tích cực nhận thức là: thái độ cải tạo của chủ thể đối với khách thể thông qua sự huy động ở mức độ cao các 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] chức năng tâm lý nhằm giải quyết những vấn đề nhận thức. Nó vừa là mục đích hoạt động, vừa là phương tiện, là điều kiện để đạt được mục đích, vừa là kết quả của hoạt động.

Nó là phẩm chất hoạt động của cá nhân. Xét về nguồn gốc thì cả tính tích cực và tính tự lực đều bắt nguồn từ nhu cầu nhận thức. Người học sinh tích cực, tự giác học tập khi bản thân họ có nhu cầu chiếm lĩnh tri thức, nhu cầu tự khẳng định mình hoặc nhu đạt một mục tiêu nào đó trong học tập (thi đỗ chẳng hạn). Từ nhu cầu đó, học sinh sẽ huy động các chức năng tâm lý (nhận thức, tình cảm, ý chí) trong mô hình tâm lý của hoạt động nhận thức để chiếm lĩnh tri thức, rèn luyện kĩ năng.

Tuy nhiên tính tích cực nghiêng nhiều về mặt tâm lý của hành động, để có tính tích cực nhận thức, học sinh có thể chỉ cần nhu cầu nhận thức. Song để có được tính tự lực trong học tập, bên cạnh nhu cầu, học sinh cần phải có phương pháp học tập, có năng lực và tính tổ chức học tập. Điều đó đảm bảo duy trì tính tích cực trong suốt quá trình học tập cũng như trong các nhiệm vụ học tập thực sự khó. Chính vì vậy có thể nói tính tích cực nhận thức có liên hệ với tính tự lực trong học tập nhưng hai phẩm chất này không đồng nhất với nhau được vì về mặt cấu trúc chúng có sự khác biệt.

Hoạt động học tập tự lực Trước tiên cần xem xét khái niệm hoạt động học. Dạy học là một hoạt động đặc thù của xã hội, nhằm truyền thụ và lĩnh hội kinh nghiệm xã hội, trên cơ sở đó nhằm hình thành và phát triển nhân cách của người học, là sự vận động của một hoạt động kép, trong đó diễn ra cả 2 hoạt động có chức năng khác nhau, đan xen và tương tác lẫn nhau trong một khoảng không gian và thời gian nhất định là: hoạt động dạy và hoạt động học. 89-90] Như vậy, hoạt động học là hoạt động của người học hướng vào đối tượng học (là các kinh nghiệm xã hội), tiếp nhận và chuyển hoá nó, biến thành của riêng, qua đó phát triển nhân cách của chính bản thân mình. 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Về hoạt động học tập tự lực, B.Êxipốp đã đề cập đến công tác tự lực của hoạc sinh trong giờ học.

Tác giả viết: “Công tác tự lực của học sinh được đưa vào quá trình dạy học là công tác được không có sự tham gia trực tiếp của giáo viên, nhưng theo bài làm mà giáo viên giao cho trong khoảng thời gian giành riêng cho nhiệm vụ này; ở đây học sinh tự giác vươn tới đích đã vạch ra trong bài, biểu hiện mọi nỗ lực của mình và thể hiện kết quả hoạt động trí tuệ hoặc hoạt động thể lực của mình (hoặc cả hai mặt hoạt động) dưới một dạng nào đó” Theo tác giả Đặng Vũ Hoạt, thì “tính độc lập hoạt động trí tuệ được thể hiện ở chỗ học sinh tự mình phát hiện vấn đề, tự mình đề xuất cách giải quyết và tự giải quyết được” [26, tr. 10] Vậy có thể nhận thấy có 2 dạng hoạt động học tập tự lực: (1). Học tập tự lực có hướng dẫn của giáo viên và mức độ cao hơn là (2). Học tập tự lực không có hướng dẫn của giáo viên (hay còn gọi là hoạt động tự học).

Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, chúng tôi tập trung chủ yếu vào khái niệm thứ nhất là học tập tự lực có hướng dẫn của giáo viên. Từ những khái niệm trên kết hợp với khái niệm về tính tự lực của tác giả Nguyễn Thanh Huyền chúng tôi đưa ra khái niện về hoạt động học tập tự lực như sau: Hoạt động học tập tự lực là hoạt động học tập mà học sinh thực hiện các nhiệm học tập một cách độc lập, sẵn sàng chịu trách nhiệm và tin tưởng vào năng lực của mình; sử dụng tối đa các kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo; có sự nỗ lực cao về trí tuệ, thể lực và ý chí để giải quyết các nhiệm vụ học tập; có thói quen tự giác trong việc đặt mục đích, nhiệm vụ và tự điều khiển, kiểm tra bản thân trong quá trình học tập. Theo chúng tôi biểu hiện cụ thể của tính tự lực trong học tập gồm: - Học sinh ý thức được nhu cầu, mục đích học tập của bản thân mình. 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Học sinh có thể tự xây dựng kế hoạch học tập cho bản thân, tự giác thực hiện nghiêm túc kế hoạch.

Có khả năng tự kiểm tra, điều chỉnh kế hoạch của bản thân trong quá trình học tập. - Chủ động đưa ra ý kiến riêng, mạnh dạn tham gia thảo luận, tự tin vào kiến thức của mình. - Huy động tối đa kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo để đạt hiệu quả cao trong hoạt động học tập. - Có sự nỗ lực về ý chí để thực hiện các nhiệm vụ học tập.

Tổ chức hoạt động học tập tự lực 1. Lựa chọn phương pháp dạy học Trước hết cần xem xét mối quan hệ bộ ba Mục tiêu – Nội dung – Phương pháp. Trước đây mối quan hệ giữa mục tiêu, nội dung, phương pháp thường được tiếp cận theo sơ đồ tuyến tính. Mối quan hệ bộ ba Mục tiêu – Nội dung – Phương pháp dạy học Sơ đồ tuyến tính Sơ đồ tam giác sư phạm Theo sơ đồ tuyến tính, mục tiêu chi phối quyết định nội dung dạy học, nội dung dạy học lại quyết định phương pháp dạy học.

Người ta dựa vào mục tiêu để cấu trúc nội dung dạy học, sau đó lại căn cứ vào nội dung để lựa chọn các phương pháp dạy học phù hợp nhất để giảng dạy hiệu quả những nội dung kiến thức đã lựa chọn. Tuy nhiên ngày nay mục tiêu dạy học là hướng vào việc chuẩn bị cho người học sớm thích ứng với xã hội, hòa nhập phát triển cộng đồng, tôn trọng 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.