Chương 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA VIỆC TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC DỰ ÁN 1. Khái niệm dự án và dạy học dự án a. Dự án Theo Đỗ Hương Trà “ Thuật ngữ dự án, tiếng Anh là Project, bắt nguồn từ tiếng La tinh “projicere” có nghĩa là phát thảo, dự thảo, thiết kế.
Khái niệm dự án được sử dụng phổ biến trong thực tiễn sản xuất, kinh tế, xã hội, đặc trưng của nó về cơ bản là tính không lặp lại của các điều kiện thực hiện dự án”. Theo nghĩa phổ thông thì dự án được hiểu là một dự án, một dự thảo hay một kế hoạch, trong đó cần xác định rõ mục tiêu, thời gian, phương tiện tài chính, vật chất, nhân lực và cần được thực hiện nhằm đạt mục tiêu đề ra. Khái niệm dự án được sử dụng phổ biến trong thực tiễn sản xuất kinh tế - xã hội như: trong sản xuất, doanh nghiệp, trong nghiên cứu khoa học cũng như trong quản lí xã hội. Khái niệm dự án đã đi từ lĩnh vực kinh tế, xã hội vào lĩnh vực giáo dục, đào tạo không chỉ với ý nghĩa là các dự án phát triển giáo dục mà còn được sử dụng như một phương pháp hay hình thức dạy học.
Dạy học dự án Theo Đỗ Hương Trà “ DHDA là một mô hình dạy học lấy hoạt động của HS làm trung tâm. Kiểu dạy học này phát triển kiến thức và các kỹ năng của HS thông qua quá trình HS giải quyết một bài tập tình huống gắn với thực tiễn bằng những kiến thức theo nội dung môn học - được gọi là dự án. Dự án đặt HS vào vai trò tích cực như: người giải quyết vấn đề, người ra quyết định, điều tra viên hay người viết báo cáo. Thường thì HS sẽ làm việc theo nhóm và hợp tác với các chuyên gia bên ngoài và cộng đồng để trả lời các câu hỏi và hiểu sâu hơn nội dung, ý nghĩa của bài học.
Học theo dự án đòi hỏi HS phải nghiên cứu và thể hiện kết quả học tập của mình thông qua cả sản phẩm lẫn phương thức thực hiện.” Hiện nay có nhiều quan niệm cũng như định nghĩa khác nhau về DHDA. Nhiều tác giả coi DHDA như là một hình thức dạy học, có tác giả cho rằng DHDA là một PPDH. Trong luận văn này, tôi quan niệm DHDA là một PPDH. Đây là PPDH quan trọng thực hiện quan điểm dạy học hướng vào người học, quan điểm dạy học hướng vào 5 hoạt động mà trong đó người học thực hiện một nhiệm vụ học tập phức hợp, có sự kết hợp giữa lí thuyết và thực hành, có tạo ra các sản phẩm có thể giới thiệu.
Trong DHDA, làm việc nhóm là hình thức làm việc cơ bản dành cho HS. Bản chất của DHDA chính là việc HS lĩnh hội kiến thức và kĩ năng thông qua quá trình giải quyết một bài tập tình huống gắn với thực tiễn. Kết thúc dự án sẽ cho ra sản phẩm cụ thể. Mục tiêu của dạy học dự án a.
Hướng tới phát triển kĩ năng tư duy bậc cao (phân tích, tổng hợp, đánh giá) HS trong quá trình thực hiện các nhiệm vụ học tập cùng một lúc với việc tìm kiếm thông tin liên quan tới nội dung bài học, quá trình xử lý thông tin, có sự đánh giá, lựa chọn các công cụ (kiến thức, công nghệ…) để thực hiện các nhiệm vụ học tập, tạo ra một tổng thể kiến thức mới khác với nội dung của bài học. Hướng tới phát triển kĩ năng sống Hợp tác, giao tiếp, quản lý, tổ chức, điều hành, ra quyết định, tích hợp công nghệ thông tin vào giải quyết công việc và thực hiện sản phẩm… là những mục tiêu mà các mô hình dạy học tích cực hướng tới. DHDA có ưu thế đặc biệt trong việc thực hiện hóa các mục tiêu này: HS trong quá trình thực hiện dự án toàn quyền quyết định phương tiện và cách thức hoạt động, phải có khả năng học hỏi và hiểu biết về điểm mạnh của các thành viên trong nhóm, phải có khả năng hợp tác cao độ, phải biết tranh luận và biết lắng nghe, phải biết tự kiểm tra, đánh giá và tự điều chỉnh hoạt động, phải huy động tối đa khả năng tích hợp công nghệ vào sản phẩm học tập của nhóm. Phân loại dự án Dự án học tập được sử dụng trong DHDA có thể được phân loại theo nhiều phương diện khác nhau.
* Phân loại theo chuyên môn - Dự án trong một môn học: trọng tâm nội dung nằm trong một môn học. - Dự án liên môn: trọng tâm nội dung nằm ở nhiều môn khác nhau. - Dự án ngoài chuyên môn: các dự án không phụ thuộc trực tiếp vào các môn học. * Phân loại theo sự tham gia của người học - Dự án cá nhân.
- Dự án toàn lớp. - Dự án toàn trường. 6 * Phân loại theo sự tham gia của GV - Dự án dưới sự hướng dẫn của một GV. - Dự án với sự cộng tác hướng dẫn của nhiều GV.
* Phân loại theo quỹ thời gian - Dự án nhỏ: thực hiện trong một số giờ học, có thể từ 2 - 6 giờ học. - Dự án trung bình: dự án trong một hoặc một số ngày (“Ngày dự án”), nhưng giới hạn là một tuần hoặc 40 giờ học. - Dự án lớn: dự án thực hiện với quỹ thời gian lớn, tối thiểu là một tuần (hay 40 giờ học), có thể kéo dài nhiều tuần (“Tuần dự án”). * Phân loại theo nhiệm vụ Dựa theo nhiệm vụ trọng tâm của dự án có thể phân loại các dự án theo các dạng: - Dự án tìm hiểu: là dự án khảo sát thực trạng đối tượng.
- Dự án nghiên cứu: nhằm giải quyết các vấn đề, giải thích các hiện tượng, quá trình. - Dự án thực hành: có thể gọi là dự án kiến tạo sản phẩm, trọng tâm là việc tạo ra các sản phẩm vật chất hoặc thực hiện một kế hoạch hành động thực tiễn, nhằm thực hiện những nhiệm vụ như trang trí, trưng bày, biểu diễn, sáng tác. - Dự án hỗn hợp: là các dự án có nội dung kết hợp các dạng nêu trên. Các loại dự án trên không hoàn toàn tách biệt với nhau.
Trong từng lĩnh vực chuyên môn có thể phân loại các dạng dự án theo đặc thù riêng. Căn cứ theo sự phân loại này, trong luận văn tôi phân loại dự án theo dự án thực hành nhỏ, dành cho nhóm HS dưới sự hướng dẫn của một GV. Các nội dung có thể tổ chức dạy học dự án Vật lí là môn học có nhiều ứng dụng trong đời sống và kĩ thuật, nhiều đề tài trong Vật lí gắn liền với thực tiễn cuộc sống, ví dụ như: - Khi học về Dòng điện không đổi, có thể đề cập đến các mạch điện trong gia đình, mạch điện cầu thang, vấn đề an toàn điện, vấn đề sử dụng tiết kiệm. - Khi học về Mắt, có thể đề cập đến các vấn đề về tật khúc xạ học đường.
- Khi học về Các định luật bảo toàn, có thể đề cập đến các vấn đề về an toàn giao thông, về các chuyển động bằng phản lực. - Khi học về Từ trường, có thể đề cập các tương tác từ trong đệm từ trong tàu cao tốc, về lồng Pha-ra-đây để tránh nhiễm từ. 7 Từ đặc điểm gắn với thực tiễn gắn với những vấn đề nóng hổi của cuộc sống của dạy học dự án, có thể nói Vật lí là môn học có nhiều cơ hội tổ chức dạy học dự án. Như vậy, khi dạy học các ứng dụng của Vật lí trong kĩ thuật hay vận dụng kiến thức Vật lí để giải quyết các vấn đề thực tiễn, GV có thể tổ chức dạy học dự án.
Tuy nhiên không phải bất cứ bài học Vật lí nào cũng có thể tổ chức dạy học dự án. GV cần phải biết từ bỏ dạy học dự án với các bài học đòi hỏi sự trình bày một cách chính xác, chặc chẽ, logic và hệ thống. Các giai đoạn của DHDA Dựa trên cấu trúc của tiến trình PPDH người ta có thể chia cấu trúc của DHDA làm các giai đoạn: Bước 1. Xây dựng ý tưởng dự án.
Quyết định chủ đề GV xác định nội dung bài học để giới thiệu, triển khai thành một số dự án và suy nghĩ về ý tưởng dự án đồng thời tiến hành ôn tập những kiến thức Vật lí liên quan. Trong bước này GV nên sử dụng CNTT như máy chiếu. để chiếu một số hình ảnh, dự án cho HS quan sát, GV nên cho HS hoạt động cá nhân. Dưới sự hướng dẫn của GV, các em sẽ tư duy, nhận thức được những vấn đề thực tiễn diễn ra xung quanh các em đang liên quan đến những kiến thức mà các em đang học.
Từ đó các em có thể đề xuất một số dự án mà không cần GV gợi ý. Khi các em tự đề xuất dự án thì GV nên khích lệ, khen ngợi các em. Đó là món quà tinh thần giúp các em hưng phấn, làm cho các em quan tâm, hứng thú hơn với những dự án và cố gắng hoàn thành tốt dự án. Xây dựng kế hoạch thực hiện dự án Trong bước này GV sẽ tổ chức lớp học theo hình thức dạy học nhóm để phát huy khả năng giao tiếp, cộng tác làm việc của HS.
Mỗi nhóm bao gồm các thành viên với các nhiệm vụ cụ thể do nhóm tự đề cử bao gồm: trưởng nhóm, thư kí, kĩ thuật viên, báo cáo viên, thiết kế viên,… Sau khi phân chia HS thành nhiều nhóm nhỏ, GV tiến hành cho các nhóm thảo luận, lựa chọn chủ đề dự án. Lựa chọn xong dự án, GV giao một số nhiệm vụ cho các nhóm để thực hiện dự án đã chọn. Nhiệm vụ của các nhóm bao gồm: Xác định mục tiêu của các dự án Mỗi dự án mà các nhóm lựa chọn theo sự hướng dẫn của GV phải có mục tiêu cụ thể và xác định. Mục tiêu dự án (bao gồm mục tiêu về kiến thức, kĩ năng, thái độ) phải đáp ứng những kiến thức, kĩ năng của thế kỉ 21: 8 Kiến thức: đọc, viết, tính toán khoa học.
Kĩ năng tư duy: tư duy sáng tạo, giải quyết các vấn đề, lập luận, tự học. Kĩ năng giao tiếp - cộng tác: cộng tác, thuyết phục, lãnh đạo, huấn luyện. Kĩ năng sử dụng công nghệ, phục vụ công việc, giải quyết sự cố. Lập đề cương thực hiện dự án GV hướng dẫn HS xây dựng đề cương cũng như kế hoạch cho việc thực hiện dự án.
Trong việc xây dựng kế hoạch, yêu cầu HS cần xác định: những công việc cần làm, thời gian dự kiến, phương tiện, kinh phí, phương pháp tiến hành và phân công công việc cho từng thành viên trong nhóm.