CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Tổng quan nghiên cứu của dạy học dự án 1. Tổng quan nghiên cứu dạy học dự án ngoài nước Khái niệm Project đã được sử dụng trong các trường dạy kiến trúc- xây dựng ở Ý từ cuối thế kỉ 16. Project được hiểu theo nghĩa phổ thông là một đề tài, một dự thảo hay một kế hoạch cần được thực hiện nhằm đạt mục đích đề ra.
Từ đó, tư tưởng DHDA lan sang Pháp cũng như một số nước châu Âu khác và Mĩ, trước hết là trong các trường đại học và chuyên nghiệp. Khái niệm dự án được sử dụng phổ biến trong thực tiễn sản xuất, kinh tế - xã hội và đã đi vào lĩnh vực giáo dục, đào tạo không chỉ với ý nghĩa là các dự án phát triển giáo dục mà còn được sử dụng như một PPDH. Đến đầu thế kỷ XX, các nhà sư phạm Mỹ (Woodward; Richard; J.Kilpatrich) đã xây dựng lý luận cho dạy học dự án. DHDA đã được áp dụng với hầu hết các môn học, cho học sinh ở mọi lứa tuổi và trong những môi trường học tập đa dạng.
Các tác giả này cho rằng mọi dự án phải có xu hướng trở thành dự án của cuộc sống và đều phải mang đến chuyển biến cho cuộc sống của HS. John Dewey đã nhấn mạnh rằng thực tiễn quan trọng hơn lý thuyết và HS là trung tâm của mô hình DHDA. Với những quan điểm này ông đã tiến hành những thử nghiệm đầu tiên cho việc dạy theo dự án ở trường Đại học bang Chicago nước Mĩ Và John Dewey đã rút ra nhận định chắc chắn rằng tất cả HS, để học tập phải tích cực và làm ra một cái gì đó; Tất cả HS phải học cách suy nghĩ và giải quyết các vấn đề; Tất cả HS phải học cách hợp tác với người khác để chuẩn bị cho cuộc sống ngoài xã hội. Năm 1918, nhà tâm lý học William H.
Kilpatric và các nhà nghiên cứu của trường đại học ở Columbia qua các giờ học, hội nghị và các tác phẩm đã có những đóng góp lớn để truyền thông về DHDA. Từ đầu thế kỷ XX, ở Bắc Mỹ cũng như ở Châu Âu, DHDA đã tạo nên một chuyển động xã hội - giáo dục với thay đổi mạnh mẽ trong dạy học nhà trường. Nền tảng của chuyển động này là đem đến cho HS sự hào hứng tiếp nhận kiến thức, sự thay đổi phương pháp học tập với sự tham gia một cách có ý thức nhất, tích cực nhất của học sinh vào việc tiếp thu tri thức. - 6 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ngày nay, DHDA còn mang tính toàn cầu và càng phát triển hơn với một định hướng quan trọng là sử dụng nó như một phương pháp dạy học tích cực nhằm phát triển năng lực học tập của HS đặc biệt là năng lực nghiên cứu.
Tổng quan nghiên cứu dạy học dự án trong nước Để chuẩn bị quá trình đổi mới chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông sau 2015, cần thiết phải đổi mới phương pháp dạy học, tăng cường sử dụng các phương pháp dạy học tích cực, trong đó có DHDA. Từ năm 2003, chương trình của Bộ Giáo dục và Đào tạo đã triển khai phương pháp DHDA qua chương trình “Dạy học cho tương lai” tại 20 trường thuộc 9 tỉnh trong cả nước. Chương trình này hướng dẫn GV cách triển khai các dự án học tập nhằm nâng cao chất lượng giáo dục, giúp học sinh phát triển các kĩ năng học tập. Từ năm 2011 - 2012, Bộ Giáo dục đã triển khai áp dụng phương pháp “Bàn tay nặn bột” trong các trường phổ thông tại nhiều tỉnh thành trong cả nước.
Bản chất của phương pháp dạy học này là tổ chức hoạt động học dựa trên tìm tòi, nghiên cứu; học sinh chiếm lĩnh được kiến thức, kỹ năng dựa trên các hoạt động trải nghiệm và tư duy khoa học. Tăng cường chỉ đạo việc hướng dẫn học sinh vận dụng kiếnn thức liên môn vào giải quyết các các vấn đề thực tiễn thông qua "dạy học dự án", "tổ chức các hoạt động trải nghiệm sáng tạo". có tác dụng huy động các bậc cha mẹ, các lực lượng xã hội tham gia giáo dục học sinh toàn diện. Gần đây nhất, Nghị quyết số 29 - NQ/TW ngày 04 tháng 11 năm 2013 đã nhấn mạnh: Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy học và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ một chiều, ghi nhớ máy móc.
Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức. Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học. Đẩy mạnh ứng dụng CNTT và truyền thông trong dạy và học. Bên cạnh đó, rất nhiều tác giả có các bài báo, công trình liên quan đến DHDA.
Hai tác giả TS. Nguyễn Văn Cường và TS. Nguyễn Thị Diệu Thảo có bài viết: “Dạy học dự án- một phương pháp có chức năng kép trong đào tạo giáo viên” [22,tr.17] đã tiếp cận phương pháp DHDA từ góc độ lý luận và đã nêu được vai trò của phương pháp này đối với việc nâng cao hiệu quả dạy học của GV. Trên tạp chí - 7 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Giáo dục số 157 (kì 1-3/2007), PGS.
Đỗ Hương Trà có bài viết : “Dạy học dự án và tiến trình thực hiện” [24,tr.30-32] đã đưa ra cơ sở tiếp cận dự án và nêu lên tiến trình chi tiết thực hiện DHDA. Trong tài liệu Dự án Việt Bỉ “Dạy và học tích cực – Một số phương pháp và kĩ thuật dạy học” đã giới thiệu rất chi tiết về DHDA, bao gồm các bước thực hiện, tiêu chí đánh giá,. Ngoài ra, còn có nhiều công trình luận văn thạc sĩ nghiên cứu về vấn đề này: - Nguyễn Thị Hường (2012), Tổ chức dạy học theo dự án phần sinh thái học sinh học lớp 12 – THPT. Luận văn thạc sĩ, Đại học Giáo dục – Đại học Quốc gia Hà Nội đã nói đến phương pháp DHDA và tổ chức dạy học bằng phương pháp này cho phần Sinh thái học (Sinh học 12)[16].
- Nguyễn Hồng Nhung (2013), Phát triển năng lực học tập cho học sinh bằng sử dụng dạy học dự án trong dạy học phần ba Sinh học VSV - Sinh học 10, THPT. Luận văn thạc sĩ, Đại học Giáo dục – Đại học Quốc gia Hà Nội đã nói đến phương pháp tổ chức dạy học theo dự án để phát triển năng lực cho học sinh[19]. - Bùi Thị Nga (2015), Tổ chức dạy học theo dự án phần hai Sinh học tế bào - Sinh học 10 THPT. Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội đã nói đến phương pháp DHDA và vận dụng dạy học dự án vào chương III Vi sinh vật - sinh học 10 THPT[17].
- Trần Thị Minh Ngọc (2015), Tổ chức dạy học dự án tích hợp biến đổi khí hậu trong phần sinh thái học - Sinh học 12 THPT. Luận văn Thạc sĩ giáo dục. Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội đã nói đến phương pháp DHDA và tổ chức dạy học dự án tích hợp biến đổi khí hậu trong phần Sinh thái học - Sinh học 12 THPT[18]. Nhìn chung, năng lực học tập cho HS vẫn còn hạn chế đặc biệt là các đề tài của DHDA chưa nhiều tại các trường THPT.
Như vậy, DHDA không phải là một vấn đề mới mẻ đối với ngành Giáo dục ở trong nước cũng như thế giới. Tuy nhiên, chưa có công trình nào đi sâu nghiên cứu cơ sở lý thuyết cũng như các biện pháp phát triển năng lực học tập Sinh học 12 thông qua phương pháp DHDA. Do đó, việc tìm hiểu về cơ sở lý luận về tổ chức DHDA nhằm phát triển năng lực học tập cho HS là rất cần thiết. - 8 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Cơ sở lí luận của đề tài 1. Cơ sở của các phương pháp dạy học tích cực Khái niệm phương pháp dạy học tích cực là một khái niệm đề cập đến các hoạt động dạy và học nhằm hướng vào việc tích cực hóa hoạt động học tập và phát triển tính sáng tạo của người học. Trong đó, các hoạt động học tập được thực hiện và được điều khiển, được định hướng bởi giáo viên, người học không thụ động mà tự lực tham gia vào quá trình tái tạo cho mình kiến thức mà nhân loại đã có, tham gia giải quyết các vấn đề học tập, qua đó mà lĩnh hội nội dung học tập và phát triển năng lực sáng tạo. Hoạt động học tập được thực hiện trên cơ sở hợp tác và giao tiếp trong học tập ở mức độ cao.
Phương pháp dạy học tích cực không phải là một phương pháp dạy học cụ thể, mà là một khái niệm rộng, bao gồm nhiều phương pháp, hình thức, kỹ thuật, cụ thể khác nhau. Phương pháp dạy học tích cực đem lại cho học sinh hứng thú học tập, nó phù hợp với đặc tính ưa thích hoạt động của đa số trẻ em. Việc học đối với các em trở thành niềm hạnh phúc, giúp các em tự khẳng định được mình và nuôi dưỡng lòng khát khao sáng tạo. Một số chiến lược dạy học phát huy tính tích cực của người học thể hiện trong DHDA Việc phát triển ở học sinh năng lực sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề đòi hỏi sử dụng các chiến lược trong đó vai trò của học sinh được đề cao: học bằng hoạt động, thông qua hoạt động của chính bản thân mình mà chiếm lĩnh kiến thức, hình thành năng lực và phẩm chất đạo đức, còn giáo viên chủ yếu giữ vai trò người tổ chức, hướng dẫn, giúp đỡ tạo điều kiện tốt cho học sinh có thể thực hiện thành công hoạt động học tập.
Các chiến lược đó có thể là: - Chiến lược thảo luận nhóm Mục tiêu chính của chiến lược này là khuyến khích kĩ năng truyền đạt, trao đổi thông tin trong nhóm và trong lớp. Nó cũng giúp động viên sự suy nghĩ và quyết định cũng như khuyến khích phân biệt những quan điểm, quan niệm. Nó có vị trí trong mọi lĩnh vực học, đặc biệt thích hợp với những nghiên cứu xã hội, nghệ thuật, giải quyết vấn đề, tranh luận. Chỗ hạn chế lớn nhất của chiến lược này là nó không thích hợp với học sinh nhỏ vì đòi hỏi một trình độ lí luận nhất định.
Nó cũng phụ thuộc rất nhiều vào thói quen của nhóm và không khí xã hội của lớp học. Nếu học - 9 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.