Tổng quan nghiên cứu

Đổi mới căn bản và toàn diện nền giáo dục theo tinh thần Nghị quyết số 29-NQ/TW đòi hỏi sự chuyển biến mạnh mẽ từ đội ngũ cán bộ quản lý trường học. Luật Giáo dục năm 2019 tại Điều 18 khẳng định vai trò then chốt của cán bộ quản lý trong việc nâng cao chất lượng toàn diện của các cơ sở giáo dục. Nhằm chuẩn hóa năng lực đội ngũ lãnh đạo trường phổ thông, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành Thông tư số 14/2018/TT-BGDĐT với hệ thống chuẩn nghề nghiệp gồm 5 tiêu chuẩn và 18 tiêu chí chi tiết.

Thành phố Lào Cai là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa của tỉnh miền núi biên giới Lào Cai, gồm 17 đơn vị hành chính cấp xã, phường với địa hình đồi núi chiếm khoảng 60% diện tích và quy mô dân số trên 109.000 người. Địa bàn thành phố có sự đan xen giữa các phường đô thị phát triển và 2 xã vùng cao đặc biệt khó khăn là Tả Phời và Hợp Thành. Trong bối cảnh triển khai Chương trình giáo dục phổ thông 2018, công tác quản trị tại 100% các trường tiểu học đòi hỏi người hiệu trưởng phải có tư duy đổi mới và năng lực điều hành thực chất.

Tuy nhiên, hoạt động tổ chức đánh giá hiệu trưởng tiểu học theo chuẩn tại thành phố Lào Cai trong giai đoạn 2019-2021 vẫn bộc lộ nhiều điểm nghẽn. Công tác tự đánh giá của cán bộ quản lý và việc lấy ý kiến từ tập thể giáo viên còn mang tính hình thức, nể nang, chưa trở thành động lực tự bồi dưỡng nghề nghiệp. Luận văn thạc sĩ của tác giả Vũ Văn Quý tập trung nghiên cứu thực trạng tổ chức đánh giá hiệu trưởng tiểu học theo chuẩn tại thành phố Lào Cai trong 2 năm học liên tiếp (2019-2020 và 2020-2021). Mục tiêu cốt lõi là xây dựng hệ thống biện pháp quản lý khoa học, nâng cao độ chính xác của kết quả thẩm định và thúc đẩy văn hóa chất lượng trong các nhà trường tiểu học địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết quản lý giáo dục hiện đại của tác giả Trần Bá Hoành, coi đánh giá là quá trình hình thành nhận định khách quan về kết quả công việc dựa trên đối chiếu thông tin thu được với hệ thống tiêu chuẩn xác định, nhằm đưa ra quyết định cải thiện thực trạng. Đồng thời, đề tài kế thừa quan điểm của tác giả Trần Kiểm về hai nhóm nhân tố quyết định năng lực quản lý: tính khoa học trong tổ chức lao động và phẩm chất, năng lực, phong cách quản trị cá nhân.

Trên bình diện quốc tế, đề tài tham chiếu mô hình chuẩn hóa lãnh đạo trường học của Singapore với lộ trình bồi dưỡng phát triển bậc thang nghề nghiệp, mô hình 6 nhóm năng lực hiệu trưởng của Thụy Sĩ, cùng khung chuẩn 5 lĩnh vực quản trị của Mexico ban hành năm 2008. Các mô hình này đều coi chuẩn hiệu trưởng là thước đo năng lực lãnh đạo hướng đến mục tiêu nâng cao chất lượng học tập của học sinh.

Khung lý thuyết của luận văn tập trung vào 4 khái niệm nền tảng:

  • Đánh giá trong giáo dục: Hoạt động thu thập, phân tích thông tin có hệ thống để phán phán về giá trị và hiệu quả giáo dục.
  • Hiệu trưởng trường tiểu học: Người đứng đầu chịu trách nhiệm quản lý, điều hành toàn diện hoạt động và chất lượng giáo dục của nhà trường theo Điều lệ trường tiểu học (Thông tư số 28/2020/TT-BGDĐT).
  • Chuẩn hiệu trưởng: Hệ thống 5 tiêu chuẩn và 18 tiêu chí quy định tại Thông tư số 14/2018/TT-BGDĐT phản ánh phẩm chất, năng lực quản trị nhà trường, xây dựng môi trường giáo dục, phát triển mối quan hệ xã hội, và năng lực ngoại ngữ - công nghệ thông tin.
  • Tổ chức đánh giá: Hoạt động của cấp quản lý nhằm thiết kế bộ máy, lập kế hoạch, phân công lực lượng và vận hành quy trình thu thập minh chứng để xác định mức độ đáp ứng chuẩn của hiệu trưởng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu đa tầng kết hợp giữa phương pháp định lượng và định tính nhằm đảm bảo độ tin cậy khoa học cao:

  • Cỡ mẫu và đối tượng khảo sát: Tổng số 185 khách thể, bao gồm 15 cán bộ quản lý và chuyên viên Phòng Giáo dục và Đào tạo thành phố Lào Cai, 48 cán bộ quản lý (gồm hiệu trưởng và phó hiệu trưởng), cùng 122 giáo viên, nhân viên đại diện cho 24 trường tiểu học trên địa bàn.
  • Phương pháp chọn mẫu: Áp dụng kỹ thuật chọn mẫu phân tầng kết hợp ngẫu nhiên thuận tiện. Việc phân tầng dựa trên đặc điểm địa bàn (khu vực nội thị phát triển và vùng ngoại thành, xã khó khăn) nhằm đảm bảo tính đại diện cho toàn bộ hệ thống giáo dục tiểu học thành phố.
  • Phương pháp thu thập dữ liệu: Sử dụng bảng hỏi cấu trúc thiết kế theo thang đo Likert 4 mức độ (Tốt, Khá, Đạt, Chưa đạt); kết hợp phỏng vấn sâu 12 cán bộ quản lý và giáo viên cốt cán; đồng thời nghiên cứu sản phẩm quản lý qua 48 bộ hồ sơ tự đánh giá và biên bản kiểm tra công vụ.
  • Timeline nghiên cứu: Dữ liệu thực trạng được thu thập và theo dõi liên tục trong giai đoạn từ tháng 9/2019 đến tháng 5/2021, bao quát trọn vẹn hai năm học 2019-2020 và 2020-2021.
  • Lý do lựa chọn phương pháp: Phương pháp phân tích thống kê mô tả (Mean, Độ lệch chuẩn SD, Tỷ lệ %) kết hợp phỏng vấn sâu giúp đối chiếu chéo các nguồn dữ liệu, triệt tiêu tính thiên kiến và phản ánh chính xác khoảng cách giữa số liệu báo cáo với thực tiễn cơ sở.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tế tại các trường tiểu học thành phố Lào Cai giai đoạn 2019-2021 đem lại 4 phát hiện trọng tâm:

  1. Nhận thức tích cực nhưng còn thiếu chiều sâu: Có 88,6% cán bộ quản lý và giáo viên khẳng định công tác đánh giá theo chuẩn là hoạt động rất cần thiết. Dẫu vậy, khoảng 31,4% giáo viên và nhân viên thừa nhận chưa nắm vững dấu hiệu nhận biết của từng tiêu chí và chưa hiểu rõ quy định về các minh chứng xác thực theo hướng dẫn tại Công văn số 4529/BGDĐT-NGCBQLGD.

  2. Phân hóa kết quả qua hai năm học: Tỷ lệ xếp loại chung của hiệu trưởng có sự chuyển biến nhưng còn mang tính an toàn cao. Trong năm học 2019-2020, tỷ lệ hiệu trưởng đạt mức Tốt là 62,5%, mức Khá là 29,2%, mức Đạt là 8,3%. Sang năm học 2020-2021, tỷ lệ xếp loại Tốt tăng lên 70,8%, loại Khá chiếm 25,0%, loại Đạt giảm xuống 4,2%, và không có hiệu trưởng nào xếp loại Chưa đạt.

  3. Khoảng cách chênh lệch giữa các tiêu chuẩn: Điểm trung bình của 5 tiêu chuẩn có sự phân hóa mạnh mẽ. Tiêu chuẩn 1 (Phẩm chất nghề nghiệp) đạt điểm trung bình cao nhất với 3,72/4,0 điểm. Ngược lại, Tiêu chuẩn 5 (Sử dụng ngoại ngữ và công nghệ thông tin) ghi nhận mức điểm thấp nhất toàn diện với 2,81/4,0 điểm. Có tới 37,5% hiệu trưởng chỉ dừng lại ở mức Đạt đối với tiêu chí ứng dụng ngoại ngữ trong giao tiếp và công việc.

  4. Hiện tượng thiếu đồng nhất giữa các chủ thể đánh giá: Tồn tại độ vênh khoảng 12,5% giữa kết quả tự đánh giá của hiệu trưởng so với kết quả thẩm định thực tế của Phòng Giáo dục và Đào tạo. Đồng thời, hơn 35,0% giáo viên cho biết việc tham gia góp ý vẫn bị chi phối bởi tâm lý nể nang người đứng đầu, khiến kết quả phiếu khảo sát tập thể chưa phản ánh sát thực tế quản trị.

Thảo luận kết quả

Dữ liệu khảo sát phản ánh trực quan qua biểu đồ cột kép so sánh cơ cấu xếp loại giữa 2 năm học 2019-2020 và 2020-2021, cùng bảng ma trận đối sánh điểm trung bình giữa 5 tiêu chuẩn. Đồ thị cho thấy một sự dồn dịch rõ rệt về nhóm xếp loại Tốt, tuy nhiên bảng điểm thành phần lại bộc lộ điểm nghẽn cục bộ tại các tiêu chí về quản trị chất lượng dạy học và kỹ năng số.

Nguyên nhân của thực trạng bắt nguồn từ cả cơ chế quản trị lẫn yếu tố tâm lý xã hội. Về mặt khách quan, Lào Cai là địa bàn miền núi với tốc độ chuyển đổi số chưa đồng đều; điều kiện bồi dưỡng ngoại ngữ cho đội ngũ lãnh đạo trường học lớn tuổi còn nhiều rào cản. Về mặt chủ quan, Phòng Giáo dục và Đào tạo chưa ban hành được bộ công cụ lượng hóa minh chứng chi tiết cho riêng địa phương, dẫn tới tình trạng mỗi đơn vị tự thu thập hồ sơ theo cách hiểu riêng. Thêm vào đó, tâm lý dĩ hòa vi quý và tư duy hoàn thành chỉ tiêu thi đua làm giảm tính phản biện trong các buổi họp lấy ý kiến tập thể.

Phát hiện này hoàn toàn tương đồng với các nghiên cứu của tác giả Nguyễn Huy Hoàng tại các tỉnh vùng Tây Bắc và tác giả Đinh Thị Lan Duyên tại Hà Nội. Các nghiên cứu trước đây đều nhận định rằng hoạt động đánh giá cán bộ quản lý trường học rất dễ rơi vào căn bệnh hình thức nếu thiếu vắng sự giám sát minh bạch của cấp quản lý trực tiếp và thiếu các chế tài gắn kết quả đánh giá với công tác đãi ngộ nhân sự.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm giải quyết triệt để các tồn tại trên, tác giả đề xuất 4 nhóm giải pháp đồng bộ:

  1. Cụ thể hóa bộ công cụ đánh giá và hệ thống minh chứng thực chứng: Trưởng phòng Giáo dục và Đào tạo thành phố Lào Cai cần chỉ đạo ban hành sổ tay hướng dẫn minh chứng chuẩn trước tháng 8/2021. Bộ công cụ phải chi tiết hóa 18 tiêu chí thành các chỉ số hành vi đo lường được, phù hợp với đặc thù trường vùng cao. Mục tiêu đạt 100% hồ sơ đánh giá có đầy đủ minh chứng hợp lệ, giảm tỷ lệ đánh giá hình thức xuống dưới 5% trong chu kỳ đánh giá tiếp theo.

  2. Tổ chức bồi dưỡng chuẩn hóa năng lực quản trị và kỹ năng số: Ủy ban nhân dân thành phố phối hợp với Sở Giáo dục và Đào tạo tổ chức định kỳ 02 khóa bồi dưỡng chuyên sâu mỗi năm cho đội ngũ hiệu trưởng và phó hiệu trưởng. Nội dung tập trung vào kỹ năng quản trị trường học hiện đại, ngoại ngữ ứng dụng và chuyển đổi số trong quản lý giáo dục. Mục tiêu đưa điểm trung bình Tiêu chuẩn 5 lên mức tối thiểu 3,3/4,0 trước năm 2024.

  3. Đổi mới quy trình lấy ý kiến tập thể bằng hình thức trực tuyến bảo mật: Phòng Giáo dục và Đào tạo triển khai phần mềm khảo sát phiếu đánh giá kín dành cho giáo viên và nhân viên vào tháng 5 hàng năm. Quy trình này bảo mật tuyệt đối danh tính người bỏ phiếu, đảm bảo 100% giáo viên tại 24 trường tiểu học tham gia đóng góp ý kiến thực chất, loại bỏ tâm lý e dè, nể nang.

  4. Thiết lập mạng lưới hiệu trưởng cốt cán hỗ trợ chuyên môn cụm trường: Ban hành quyết định thành lập tổ nòng cốt gồm 10 cán bộ quản lý tiêu biểu. Mạng lưới này tiến hành sinh hoạt chuyên môn định kỳ 1 quý/lần nhằm chia sẻ kinh nghiệm quản trị và trực tiếp hỗ trợ, tư vấn nâng chuẩn cho khoảng 15% các hiệu trưởng có mức độ đáp ứng chuẩn còn thấp tại các xã khó khăn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị thực tiễn cao và là tài liệu tham khảo đắc lực cho 4 nhóm đối tượng:

  • Cán bộ quản lý Phòng Giáo dục và Đào tạo, Sở Giáo dục và Đào tạo: Tài liệu cung cấp cơ sở khoa học và phương pháp tổ chức kiểm tra, giám sát, thẩm định minh chứng chuẩn nghề nghiệp; hỗ trợ đắc lực cho công tác quy hoạch, bổ nhiệm và luân chuyển cán bộ quản lý cấp học tiểu học.
  • Hiệu trưởng và Phó Hiệu trưởng các trường tiểu học: Giúp cán bộ quản lý tự soi chiếu năng lực theo 18 tiêu chí của Thông tư số 14/2018/TT-BGDĐT, nhận diện chính xác các điểm yếu về kỹ năng số và ngoại ngữ, từ đó chủ động lập kế hoạch phát triển nghề nghiệp cá nhân hàng năm.
  • Giảng viên và học viên cao học chuyên ngành Quản lý giáo dục: Nguồn tài liệu tham khảo thực chứng phong phú về phương pháp thiết kế công cụ điều tra, quy trình thu thập dữ liệu và kỹ thuật xử lý số liệu thống kê trong đánh giá nhân sự giáo dục vùng trung du, miền núi phía Bắc.
  • Ban Chấp hành Công đoàn và giáo viên cốt cán các trường tiểu học: Nắm bắt rõ quy trình tham gia đánh giá lãnh đạo trường học một cách dân chủ, minh bạch, góp phần nâng cao văn hóa phản biện nội bộ và xây dựng môi trường học đường lành mạnh, đoàn kết.

Câu hỏi thường gặp

Chuẩn hiệu trưởng trường tiểu học theo Thông tư số 14/2018/TT-BGDĐT gồm những nội dung gì? Hệ thống chuẩn gồm 5 tiêu chuẩn bao quát 18 tiêu chí trọng yếu: phẩm chất nghề nghiệp, quản trị nhà trường, xây dựng môi trường giáo dục, phát triển mối quan hệ giữa nhà trường - gia đình - xã hội, và sử dụng ngoại ngữ cùng công nghệ thông tin. Hệ thống này định hướng toàn diện phẩm chất và năng lực điều hành của người lãnh đạo nhà trường.

Chu kỳ và quy trình đánh giá hiệu trưởng được thực hiện như thế nào? Theo quy định, hiệu trưởng thực hiện tự đánh giá mỗi năm 1 lần vào cuối năm học. Cơ quan quản lý cấp trên trực tiếp (Phòng Giáo dục và Đào tạo) thực hiện đánh giá định kỳ 2 năm 1 lần. Quy trình gồm 3 bước: hiệu trưởng tự đánh giá, nhà trường lấy ý kiến tập thể giáo viên và cấp trên thẩm định ra thông báo xếp loại.

Điều kiện bắt buộc để hiệu trưởng đạt chuẩn ở mức Tốt là gì? Hiệu trưởng phải có tất cả các tiêu chí đạt từ mức Khá trở lên, tối thiểu 2/3 tổng số tiêu chí đạt mức Tốt. Trong đó, bắt buộc 10 tiêu chí then chốt (như Đạo đức nghề nghiệp, Tư tưởng đổi mới, Quản trị hoạt động dạy học, Quản trị nhân sự, Quản trị tài chính) phải đạt mức Tốt tuyệt đối.

Điểm hạn chế lớn nhất của đội ngũ hiệu trưởng tiểu học tại thành phố Lào Cai là gì? Khảo sát thực tế chỉ ra Tiêu chuẩn 5 (Ngoại ngữ và Công nghệ thông tin) có điểm số thấp nhất với 2,81/4,0 điểm. Có tới 37,5% hiệu trưởng chỉ đạt mức Đạt ở tiêu chí ngoại ngữ. Hạn chế này tạo rào cản lớn cho việc tiếp cận các mô hình quản trị giáo dục tiên tiến và chuyển đổi số trường học.

Kết quả đánh giá theo chuẩn được sử dụng vào những mục đích nào? Kết quả là căn cứ xác thực để thực hiện chế độ chính sách, bình xét thi đua, quy hoạch bổ nhiệm lại cán bộ quản lý; đồng thời là cơ sở khoa học để Phòng Giáo dục và Đào tạo xây dựng kế hoạch đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn thường niên sát với nhu cầu thực tế của từng đơn vị.

Kết luận

  • Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về tổ chức đánh giá hiệu trưởng tiểu học theo chuẩn Thông tư số 14/2018/TT-BGDĐT trong bối cảnh đổi mới giáo dục.
  • Khảo sát thực chứng sâu rộng trên cỡ mẫu 185 khách thể tại 24 trường tiểu học thành phố Lào Cai giai đoạn 2019-2021, phản ánh bức tranh nhân sự khách quan, đa chiều.
  • Nhận diện chính xác điểm nghẽn về năng lực ngoại ngữ, công nghệ thông tin (chỉ đạt 2,81/4,0 điểm) cùng tâm lý nể nang trong khâu lấy ý kiến tập thể.
  • Đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính khả thi cao, bao gồm chuẩn hóa công cụ minh chứng, số hóa quy trình lấy ý kiến và vận hành mạng lưới 10 hiệu trưởng cốt cán.
  • Định hướng chuyển đổi mạnh mẽ từ đánh giá mang tính thủ tục sang đánh giá thực chất vì sự phát triển nghề nghiệp liên tục của cán bộ quản lý.

Lộ trình thực hiện khuyến nghị cần được triển khai thí điểm ngay trong năm học 2021-2022, hướng tới mục tiêu 100% cán bộ quản lý tiểu học thành phố Lào Cai đạt chuẩn Khá và Tốt thực chất vào năm 2025. Các nhà trường và cơ quan quản lý giáo dục hãy khai thác toàn văn luận văn để tiếp cận chi tiết bộ phiếu hỏi, khung minh chứng và giải pháp ứng dụng cho đơn vị mình.