Chương 1: Một số vấn đề chung về các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự trong luật hình sự Việt Nam. Chương 2: Quy định của Bộ luật hình sự Việt Nam năm 1999 về các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự và thực tiễn áp dụng trên địa bàn tỉnh Hà Giang. Chương 3: Tiếp tục hoàn thiện pháp luật và những giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự trong luật hình sự Việt Nam. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ CÁC TÌNH TIẾT TĂNG NẶNG TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 1.
Khái niệm, ý nghĩa và phân loại các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự 1. Khái niệm các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự Theo quy định của Điều 45 Bộ luật hình sự năm 1999, sửa đổi năm 2009 quy định: Khi quyết định hình phạt, Tòa án căn cứ vào quy định của Bộ luật hình sự, cân nhắc tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, nhân thân người phạm tội, các tình tiết giảm nhẹ và tăng nặng trách nhiệm hình sự. Do đó, cân nhắc các tình tiết giảm nhẹ và tăng nặng trách nhiệm hình sự là một trong những căn cứ để quyết định hình phạt, là một trong những điều quan trọng của việc cá thể hóa hình phạt. Trong lý luận khoa học luật hình sự, khái niệm tội phạm là khái niệm cơ bản nhất.
Có rất nhiều cách định nghĩa về tội phạm. Khoản 1 Điều 8 Bộ luật hình sự năm 1999, sửa đổi năm 2009 định nghĩa về tội phạm như sau: Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật hình sự, do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ Tổ quốc, xâm phạm chế độ chính trị, chế độ kinh tế, nền văn hoá, quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tự do, tài sản, các quyền, lợi ích hợp pháp khác của công dân, xâm phạm những lĩnh vực khác của trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa [39, Điều 8]. Khái niệm này là cơ sở cho việc xác định những tội phạm cụ thể, thể 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hiện một cách rõ nét những nguyên tắc cơ bản của luật hình sự Việt Nam. Nó không chỉ làm tiền đề cho việc xây dựng các khái niệm khác, mà nó còn là sự biểu hiện tập trung, thống nhất quan điểm của Nhà nước ta về tội phạm, từ đó giúp cho các cơ quan điều tra, truy tố, xét xử áp dụng thống nhất pháp luật hình sự trong công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm.
Khái niệm tội phạm được coi là khái niệm "trung tâm" trong luật hình sự Việt Nam. Khái niệm này một mặt là cơ sở để xây dựng những mô hình pháp lý của các loại tội phạm và đồng thời nó cũng là cơ sở để xây dựng những khung hình phạt tương ứng cho từng loại tội. Như vậy, theo luật hình sự Việt Nam, hành vi bị coi là tội phạm được phân biệt với hành vi không phải là tội phạm qua các dấu hiệu như: Tính nguy hiểm cho xã hội, tính có lỗi, tính trái pháp luật hình sự và tính phải bị xử lý về hình sự (hay có tài liệu gọi là tính phải chịu hình phạt). Với tính chất vừa là khái niệm pháp lý về hình thức cấu trúc vừa là hình thức thể hiện tính nguy hiểm cho xã hội của một loại tội phạm, cấu thành tội phạm được coi là cơ sở pháp lý của trách nhiệm hình sự.
Hành vi nguy hiểm cho xã hội có nghĩa là hành vi đó phải gây ra hoặc đe dọa gây ra những thiệt hại đáng kể cho những quan hệ xã hội được luật hình sự bảo vệ và người thực hiện hành vi đó phải có lỗi. Để xác định tính nguy hiểm cho xã hội thì cần phải căn cứ vào nội dung, tính chất của quan hệ xã hội mà pháp luật hình sự bảo vệ, tính chất và mức độ lỗi, thủ đoạn, động cơ, mục đích, nhân thân người phạm tội… và đặt những căn cứ này vào mối liên hệ thống nhất với nhau. Đây là dấu hiệu khách quan của tội phạm. Trách nhiệm hình sự là hậu quả pháp lý bất lợi mà một người phải chịu khi thực hiện hành vi phạm tội [51, tr.
Trách nhiệm hình sự chỉ được đặt ra khi một người thực hiện hành vi phạm tội mà nó đáp ứng đầy đủ các dấu hiệu của một cấu thành tội phạm đã được quy định trong Bộ luật hình sự. Hành vi đó sẽ không được coi là tội phạm nếu nó không được quy định trong Bộ luật hình sự. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Khi một người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội và xác định hành vi đó thỏa mãn dấu hiệu nguy hiểm cho xã hội và dấu hiệu lỗi, dẫn đến là hậu quả mà người thực hiện hành vi đó phải gánh chịu khi làm trái với quy định của pháp luật hình sự. Khái niệm hình phạt theo quy định tại Điều 26 Bộ luật hình sự năm 1999 được hiểu là “…biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất của Nhà nước nhằm tước bỏ hoặc hạn chế quyền, lợi ích của người phạm tội.
Hình phạt được quy định trong Bộ luật hình sự và do Tòa án quyết định”. Do đó, "tính phải chịu hình phạt" được hiểu là áp dụng hoặc đe dọa bị áp dụng các hình phạt được quy định trong Bộ luật hình sự chứ không phải trong mọi trường hợp thì tội phạm đều bị áp dụng hình phạt, vì có trường hợp Tòa án miễn hình phạt. Thực tiễn xét xử đã cho ta thấy rõ bức tranh về tội phạm ở Việt Nam là hết sức đa dạng và phức tạp với những hành vi phạm tội hết sức tinh vi. Chính vì vậy, việc lựa chọn các biện pháp xử lý thích hợp với từng trường hợp phạm tội cụ thể là việc rất quan trọng và gây nhiều khó khăn cho các cơ quan tư pháp.
Do đó, để giải quyết vụ án hình sự một cách đúng đắn, khách quan và công bằng thì các cơ quan tiến hành tố tụng không chỉ xem xét dựa trên hành vi phạm tội có thỏa mãn các dấu hiệu của cấu thành tội phạm hay không mà phải hành vi ấy phải được xem xét một cách toàn diện. Khi quyết định hình phạt cho một hành vi phạm tội cụ thể Tòa án còn phải xem xét các tình tiết liên quan đến tính nguy hiểm cho xã hội của hành vi như tình tiết tăng nặng, tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Điều này đáp ứng được các nguyên tắc cơ bản của luật hình sự Việt Nam như: nguyên tắc pháp chế, nguyên tắc công bằng, nguyên tắc cá thể hóa hình phạt. Hành vi được xác định là tội phạm thì các tình tiết, biểu hiện của nó phải được làm rõ để xác định tính chất, mức độ nguy hiểm để xử lý một cách thỏa đáng.
Hơn nữa, khi quyết định hình phạt, Tòa án “…cân nhắc tính chất 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, nhân thân người phạm tội, các tình tiết giảm nhẹ và tăng nặng trách nhiệm hình sự” (Điều 45 Bộ luật hình sự). Cân nhắc tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của tội phạm thực chất là việc xem xét và đánh giá các tình tiết tạo nên tính nguy hiểm của tội phạm. Những tình tiết đó có thể là tình tiết thuộc về hành vi phạm tội, thuộc về đối tượng tác động của tội phạm, thuộc về nhận thức, thái độ của người phạm tội đối với việc phạm tội, thuộc về những đặc điểm riêng biệt, phẩm chất cá nhân của người phạm tội… Những tình tiết đó có thể được quy định là tình tiết giảm nhẹ hoặc tăng nặng trách nhiệm hình sự (khoản 1 Điều 46 và khoản 1 Điều 48 Bộ luật hình sự năm 1999, sửa đổi năm 2009). Trong đó, các tình tiết tăng nặng của tội phạm phản ánh mức độ nguy hiểm khác nhau của các trường hợp phạm tội cụ thể (trong khung hình phạt); phản ánh khả năng cải tạo, giáo dục của người phạm tội và qua đó phản ánh mức độ trách nhiệm hình sự của người phạm tội.
Do vậy, các tình tiết này được Bộ luật hình sự quy định làm căn cứ quyết định hình phạt đối với người phạm tội, Bộ luật hình sự quy định ba loại tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự đó là: - Tình tiết tăng nặng định tội. - Tình tiết tăng nặng định khung. - Tình tiết tăng nặng chung. Hiện nay, trong Bộ luật hình sự năm 1999, sửa đổi năm 2009, nhà làm luật nước ta không ghi nhận định nghĩa pháp lý của khái niệm này, đồng thời trong khoa học luật hình sự Việt Nam cũng còn nhiều quan điểm khác nhau.
Theo sách từ điển giải thích thuật ngữ Luật học thì: Tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự là tình tiết làm cho mức độ nguy hiểm của trường hợp phạm tội cụ thể của một loại tội phạm tăng lên so với trường hợp bình thường và do đó được coi là căn cứ để tăng nặng trách nhiệm hình sự đối với trường hợp phạm tội đó [17, tr. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Còn theo nguyên Thẩm phán, chánh án Tòa hình sự, Tòa án nhân dân tối cao Đinh Văn Quế trong cuốn "Các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự" thì cho rằng: Các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự có ảnh hưởng tới mức độ nguy hiểm của một tội phạm trong các trường hợp cụ thể khác nhau và có ý nghĩa khi quyết định hình phạt vì chúng… làm tăng lên mức hình phạt cần áp dụng với tội phạm đã thực hiện trong giới hạn khung hình phạt mà luật quy định với tội phạm đó [32, tr. Theo sách giáo trình Luật hình sự Việt Nam, Trường Đại học Cảnh sát (nay là Học viện Cảnh sát nhân dân), Hà Nội thì: Các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự là những tình tiết trong một vụ án cụ thể làm tăng mức độ nghiêm trọng của hành vi phạm tội và người phạm tội phải chịu một hình phạt nghiêm khắc hơn trong một khung hình phạt [30, tr.