Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CÁC TÌNH TIẾT TĂNG NẶNG TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ 1. Khái niệm, đặc điểm và ý nghĩa của các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự 1. Khái niệm tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự Trong khoa học pháp lý hình sự Việt Nam, thuật ngữ “tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự” không còn xa lạ, tuy nhiên, hiện nay chưa có một khái niệm chính thức nào về tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự. Qua nghiên cứu lý luận về các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự, khái niệm “tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự” trong khoa học luật hình sự Việt Nam còn nhiều quan điểm khác nhau như: Theo sách từ điển giải thích thuật ngữ Luật học thì: “Tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự là tình tiết làm cho mức độ nguy hiểm của trường hợp phạm tội cụ thể của một loại tội phạm tăng lên so với trường hợp bình thường và do đó được coi là căn cứ để tăng nặng trách nhiệm hình sự đối với trường hợp phạm tội đó” [23, tr.
Theo cách hiểu này thì tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự là các tình tiết trong một tội phạm cụ thể mà khi có “nó”, sẽ làm tăng nặng trách nhiệm hình sự đối với tội phạm đó. Với quan điểm này đã bỏ sót các tình tiết thuộc nhân thân người phạm tội tác động lên mức độ TNHS của người đó. Giáo trình Luật hình sự (phần chung) của Trường Đại học Kiểm sát Hà Nội cho rằng: “Những tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự là những tình tiết làm tăng nặng mức độ nguy hiểm cho xã hội của tội phạm và tăng trách nhiệm hình sự của người phạm tội trong phạm vi một khung hình phạt nhất định” [55, tr. Khái niệm này đã có sự mở rộng hơn, khắc phục được hạn 11 chế của khái niệm theo từ điển luật học khi xác định tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự ngoài làm tăng nặng mức độ nguy hiểm cho xã hội của tội phạm còn tăng trách nhiệm hình sự của người phạm tội.
Cũng theo PGS. Dương Tuyết Miên cho rằng: “Tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự là những tình tiết được quy định trong Bộ luật hình sự phản ánh mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, khả năng cải tạo giáo dục của người phạm tội. Các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự có ý nghĩa trong việc quyết định hình phạt, làm tăng hình phạt trong giới hạn một khung hình phạt. Với khái niệm mà PGS.
Dương Tuyết Miên đưa ra, tác giả thấy được khái quát, đầy đủ hơn về tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự, thể hiện được các đặc trưng của tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự, trước hết, đây là các tình tiết được quy định trong luật hình sự Việt Nam; hai, làm tăng mức độ nguy hiểm của tội phạm hoặc làm tăng mức độ nguy hiểm của người phạm tội hay như cần cưỡng chế giáo dục đối với người phạm tội; ba, hình phạt được tăng nặng trong phạm vi chế tài của một khung hình phạt được quy định. Với đặc trưng này thể hiện được bản chất, vai trò của tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự, vừa phân biệt được tình tiết tặng nặng trách nhiệm hình sự chung với tình tiết định tội và tình tiết định khung tăng nặng. Từ những phân tích trên, tác giả đưa ra khái niệm tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự như sau: “Các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự là các tình tiết được quy định trong Bộ luật hình sự với tính chất là các tình tiết tăng nặng chung làm cho mức độ nguy hiểm của trường hợp phạm tội cụ thể của một loại tội phạm tăng lên một cách đáng kể so với trường hợp bình thường và do đó được coi là một trong những căn cứ để tăng nặng trách nhiệm hình sự đối với trường hợp phạm tội khi Tòa án quyết định hình phạt”. Đặc điểm của các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự Từ khái niệm về các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự, có thể rút ra một số đặc điểm đặc trưng của các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự như sau: Thứ nhất, các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự là những tình tiết pháp lý được quy định trong Bộ luật hình sự Việt Nam [45, tr.
Khi truy tố, xét xử, chỉ những tình tiết nào được quy định trong BLHS năm 2015 mới được áp dụng là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự để tăng hình phạt đối với bị cáo. Không được suy diễn, coi những tình tiết ngoài BLHS năm 2015 là tình tiết tăng nặng TNHS. Đây là đặc điểm cơ bản của tình tiết tăng nặng TNHS để thấy sự khác biệt với tình tiết giảm nhẹ TNHS, BLHS năm 2015 quy định “Khi quyết định hình phạt, Tòa án có thể coi đầu thú hoặc tình tiết khác là tình tiết giảm nhẹ, nhưng phải ghi rõ lý do giảm nhẹ trong bản án” [45]. Đặc điểm này thể hiện nguyên tắc bình đẳng nhân đạo, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của công dân của pháp luật nói chung và pháp luật hình sự nói riêng.
Nhiều Toà án khi xét xử, coi những hành vi vi phạm pháp luật khác mà chưa cấu thành tội phạm, hoặc những trường hợp mà chưa đủ chứng cứ đề chứng minh bị cáo phạm thêm một tội khác là tình tiết tăng nặng hình phạt. Thứ hai, tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự xuất hiện trong một vụ án cụ thể, đối với người phạm tội cụ thể và chỉ làm thay đổi mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội trong vụ án đó theo hướng nghiêm khắc hơn và chỉ trong phạm vi một cấu thành một tội phạm cụ thể tương ứng trong Phần các tội phạm BLHS năm 2015, chứ không làm thay đổi tính chất của tội phạm ấy. Tính nguy hiểm cho xã hội của tội phạm và tình tiết tăng nặng TNHS có mối quan hệ tương tác với nhau. Tính nguy hiểm cho xã hội là thuộc tính khách quan, là dấu hiệu cơ bản, quan trọng của tội phạm, quyết 13 định những dấu hiệu khác.
Vì vậy, một hành vi nào đó có tính nguy hiểm cho xã hội phải đảm bảo thỏa mãn đầy đủ các yếu tố cấu thành tội phạm. Thứ ba, trường hợp tình tiết tăng nặng TNHS được luật quy định với tính chất là yếu tố định tội đối với một tội phạm tương ứng cụ thể, có nghĩa tình tiết này làm thay đổi tính chất nguy hiểm cho xã hội của hành vi, thì trong việc quyết định hình phạt đối với người phạm tội, Tòa án nhất thiết không thể xem xét nó với tính chất là tình tiết tăng nặng chung được quy định tại khoản 1 Điều 52 BLHS năm 2015. Thứ tư, trường hợp tình tiết tăng nặng TNHS là tình tiết được luật quy định với tính chất là yếu tố định khung hình phạt đối với một tội phạm cụ thể, có nghĩa tình tiết này làm thay đổi mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi và là căn cứ cho phép Tòa án tăng mức hình phạt đối với người phạm tội trong khung hình phạt đó thì khi quyết định hình phạt đối với người phạm tội. Tòa án không được xem xét nó với tính chất là tình tiết tăng nặng TNHS chung quy định tại khoản 1 Điều 52 BLHS năm 2015.
Thứ năm, tình tiết tăng nặng TNHS mang tính chất ổn định về số lượng và nội dung. Mặc dù vậy, nếu trong thực tiễn đời sống xuất hiện những tình tiết làm thay đổi mức độ nguy hiểm cho xã hội của tội phạm theo hướng nghiêm khắc hơn thì nó sẽ được nhà làm luật bổ sung cho phù hợp với tình hình kinh tế, chính trị - xã hội và ngược lại sẽ bị loại bỏ khỏi BLHS năm 2015. Thứ sáu, tình tiết tăng nặng TNHS mang tính chất “làm gia tăng tính bất lợi” đối với người phạm tội. Nếu bị cáo bị kết án về tội phạm quy định tại khoản thấp (cấu thành cơ bản của tội phạm) mà có nhiều tình tiết tăng nặng thì Toà án mặc dù không được quyết định mức án theo quy định tại khoản cao hơn (cấu thành tăng nặng định khung) của điều luật tuy nhiên vẫn có thể xem xét tăng mức hình phạt đối với người phạm tội trong khung hình phạt.
Ý nghĩa của các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự Thứ nhất, ý nghĩa về mặt chính trị Tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự phản ánh cụ thể các nguyên tắc, chính sách pháp luật của Đảng và nước ta. Tại Bộ luật Hình sự 2015 quy định về nguyên tắc xử lý: “Mọi người phạm tội đều bình đẳng trước pháp luật, không phân biệt nam, nữ, dân tộc, tín ngưỡng, tôn giáo, thành phần, địa vị xã hội. Nghiêm trị người chủ mưu, cầm đầu, chỉ huy, ngoan cố chống đối, lưu manh, côn đồ, tái phạm nguy hiểm, lợi dụng chức vụ, quyền hạn để phạm tội; người phạm tội dùng thủ đoạn xảo quyệt, có tổ chức, có tính chất chuyên nghiệp, cố ý gây hậu quả nghiêm trọng. Khoan hồng đối với người tự thú, thành khẩn khai báo, tố giác người đồng phạm, lập công chuộc tội, ăn năn hối cải, tự nguyện sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại gây ra” [41, tr.
Quy định này nêu rõ tội phạm phải bị trừng phạt với mức độ nghiêm khắc kết hợp hình phạt với khoan dung và nghiêm khắc, một phương pháp xử lý kết hợp hình phạt với giáo dục cải tạo. Thứ hai, ý nghĩa về mặt pháp lý Những định nghĩa về thuật ngữ pháp lý thường là chủ đề gây tranh cãi, nhưng nó thường được hiểu là đề cập đến ngôn ngữ, khái niệm và nguyên tắc được sử dụng trong hệ thống pháp luật. Ngôn ngữ pháp lý có thể rất phức tạp, với các thuật ngữ và định nghĩa cụ thể có thể xa lạ với những người không làm nghề luật. Ý nghĩa của các thuật ngữ này rất quan trọng đối với hoạt động của hệ thống pháp luật vì chúng được sử dụng để thiết lập các quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm giữa các bên.
Điều quan trọng là các chuyên gia pháp lý phải có sự hiểu biết thấu đáo về ý nghĩa và cách sử dụng thuật ngữ pháp lý để điều hướng bối cảnh pháp lý một cách hiệu quả. Các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự là những tình tiết làm tăng mức độ nguy hiểm cho xã hội của 15 tội phạm đã được thực hiện, do vậy chúng có ý nghĩa làm tăng trách nhiệm hình sự và hình phạt đối với người đã thực hiện tội phạm cụ thể đó [46, tr.