Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CÁC TÌNH TIẾT TĂNG NẶNG TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ 1. Khái niệm, đặc điểm của các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự 1. Khái niệm trách nhiệm hình sự Trước khi bàn về khái niệm các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự chúng ta cần làm rõ khái niệm trách nhiệm hình sự. Trước đây, dưới góc tiếp cận theo Bộ luật hình sự năm 1999 thì có thể hiểu “Trách nhiệm hình sự là trách nhiệm của người phạm tội phải chịu những hậu quả pháp lí bất lợi về hành vi phạm tội của mình”.
Hiện nay, Bộ luật hình sự năm 2015 đã bổ sung thêm quy định chủ thể của tội phạm ngoài cá nhân là người phạm tội thì hiện nay bao gồm cả pháp nhân thương mại nên khái niệm trách nhiệm hình sự cũng cần phải được hiểu đầy đủ là trách nhiệm của người phạm tội hoặc pháp nhân thương mại phạm tội phạm chịu hậu quả pháp lý bất lợi do hành vi phạm tội của mình. Trách nhiệm hình sự là một dạng của trách nhiệm pháp lý phản ánh mối quan hệ đặc biệt giữa Nhà nước với người phạm tội khi người đó thực hiện hành vi bị coi là tội phạm. Do vậy, “để nhận thức đầy đủ và toàn diện về trách nhiệm hình sự, việc nghiên cứu khái niệm trách nhiệm hình sự không chỉ dừng lại ở trách nhiệm của người phạm tội trước nhà nước mà cần được xem xét đồng thời từ hai góc độ thực hiện hoạt động truy cứu trách nhiệm hình sự từ phía Nhà nước và chịu trách nhiệm hình sự từ phía người phạm tội. Tuy đều là hậu quả của việc phạm tội nhưng việc thực hiện truy cứu trách nhiệm hình sự từ phía Nhà nước mới đưa đến kết quả phải chịu trách nhiệm 7 luan an hình sự của người phạm tội.
Mối quan hệ này không chỉ được điều chỉnh bởi luật hình sự mà bởi cả luật tố tụng hình sự và pháp luật về thi hành án hình sự. Những biện pháp cưỡng chế này có đặc điểm chung là đều gây ra những tác động bất lợi về pháp lý đối với người phạm tội nhằm giáo dục, cải tạo họ trở thành người có ích cho xã hội, ngăn ngừa họ phạm tội mới. Từ những phân tích trên, có thể hiểu: trách nhiệm hình sự là một dạng của trách nhiệm pháp lý đồng thời là hậu quả pháp lý bất lợi cho người thực hiện hành vi phạm tội với nội dung bao gồm việc phải chịu sự tác động của hoạt động truy cứu trách nhiệm hình sự, chịu bị kết tội, chịu biện pháp cưỡng chế của trách nhiệm hình sự (hình phạt, biện pháp tự pháp) và chịu mang án tích. Khái niệm các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự Hiện nay, có rất nhiều quan điểm về vấn đề này, mỗi một tác giả, mỗi một công trình nghiên cứu khoa học lại có một nhận định riêng về định nghĩa tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự.
Theo quan điểm của tác giả Kiều Đình Thụ trong cuốn sách “Tìm hiểu luật hình sự Việt Nam” ghi nhận: “Tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự có ảnh hưởng tới mức độ nguy hiểm của một tội phạm trong các trường hợp cụ thể khác nhau và có ý nghĩa khi quyết định hình phạt vì chúng. làm tăng gần mức hình phạt cần áp dụng với tội phạm đã thực hiện trong giới hạn khung hình phạt mà luật quy định với tội phạm đó” [28]. Ngoài ra, còn có rất nhiều những học giả, những nhà nghiên cứu khoa học khác cũng đưa ra những định nghĩa về tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự trong các bài viết, hay công trình nghiên cứu của mình. Theo quan điểm của PGS.TS Dương Tuyết Miên thì: “Tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự là những tình tiết được quy định trong Bộ luật hình 8 luan an sự phản ảnh mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, khả năng cải tạo giáo dục của người phạm tội”.
Những định nghĩa mà tác giả luận văn đã chọn lọc và đưa ở trên, đều thể hiện được những đặc trưng cơ bản của tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự. Chính là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự là những tình tiết được ghi nhận trong luật hình sự Việt Nam, có ý nghĩa trong việc làm tăng lên mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, làm tăng lên trách nhiệm hình sự mà bản thân người phạm tội phải gánh chịu. Tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự cũng là cơ sở để có thể phân hóa trách nhiệm hình sự, phân hóa hình phạt. Cho dù dưới hình thức định nghĩa nào, thì các tác giả trong những công trình nghiên cứu của mình cũng mong muốn thể hiện được bản chất của loại tình tiết này.
Ngoài ra, tác giả Đinh Văn Quế đưa ra quan điểm như sau: “Tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự là những tình tiết trong một vụ án cụ thể làm tăng mức độ nghiêm trọng của hành vi phạm tội và người phạm tội phải chịu một hình phạt nghiêm khắc hơn trong một khung hình phạt”. Với nhận định về tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự của tác giả Đinh Văn Quế có thể thấy có sự khác biệt so với những định nghĩa được nêu lên trước đó. Tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự theo cách hiểu của tác giả này là tình tiết trong thực tiễn của vụ án cụ thể. Nếu như những định nghĩa trước đều nói rằng tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự là những tình tiết được quy định trong Bộ luật hình sự thì nhận định của Thẩm phán, chánh án Tòa hình sự, Tòa án nhân dân tối cao Đinh Văn Quế cho rằng đây là những tình tiết trong thực tiễn của vụ án.
Theo tác giả nhận thấy, tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự là những tình tiết làm tăng lên mức độ nguy hiểm cho xã hội của trường hợp phạm tội cụ thể khi trong vụ án đó có tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự. 9 luan an Việc tăng lên mức độ nguy hiểm này cũng đồng thời làm tăng lên trách nhiệm pháp lý đối với người phạm tội phải gánh chịu. Chính vì vậy, việc quy định và áp dụng hết sức thận trọng đối với những tình tiết này là điều cần thiết được đặt ra. Nếu theo nhận định của tác giả Đinh Văn Quể chỉ cần trong một vụ án cụ thể có tình tiết làm tăng mức độ nghiêm trọng của hành vi phạm tội và người phạm tội phải chịu một hình phạt nghiêm khắc hơn trong một khung hình phạt thì được xác nhận là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự là chưa phù hợp bởi theo nguyên tắc thì Tòa án chi được áp dụng những tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự được quy định tại khoản 1, Điều 52, Bộ luật hình sự năm 2015.
Ngoài những tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự này thì không được tự ý áp dụng tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự khác. Nếu chỉ trong một vụ án có xuất hiện tình tiết khác đáp ứng các điều kiện về tăng mức độ nguy hiểm của hành vi và khiến người phạm tội chịu hình phạt nghiêm khắc hơn trong một khung hình phạt nhưng tình tiết đó không được quy định tại Bộ luật hình sự năm 2015 thì cũng không được coi là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự. Tổng hợp những quan điểm trên cùng với việc xem xét tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự trong Bộ luật hình sự năm 2015, tác giả nhận thấy tình tiết được quy định có thể được chia thành 2 loại chính là những tình tiết có ảnh hưởng đáng kể đến mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội và những tình tiết phản ánh khả năng cải tạo, giáo dục của người phạm tội. Tình tiết này đều có đặc điểm chung là những tình tiết có ý nghĩa làm tăng lên mức độ trách nhiệm hình sự của người phạm tội.
Từ đó tác giả luận văn đã khái quát hóa thành khái niệm liên quan đến tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự như sau : Tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự là những tình tiết được quy định trong Bộ luật hình sự, phản ánh mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, khả năng cải tạo giáo dục của người phạm tội. 10 luan an Trên tất cả có thể thấy được những ý nghĩa quan trọng của tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự trong việc quyết định hình phạt là làm tăng hình phạt trong giới hạn một khung hình phạt nhất định. Không giống như khi áp dụng tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, cho phép Tòa án có thể coi những tình tiết không thuộc các trường hợp được ghi nhận trong Bộ luật hình sự là tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, (được áp dụng khi ghi rõ lý do giảm nhẹ trong bản án). Khi áp dụng tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự hướng áp dụng này không được sử dụng.
Có nghĩa là Tòa án sẽ không được phép tự áp dụng tình tiết tăng nặng giống như với tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Chỉ có những tình tiết được quy định tại Điều 52, Bộ luật hình sự năm 2015, mới được coi là những tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự .Việc quy định chỉ được áp dụng tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự được ghi nhận tại Điều 52, Bộ luật hình sự năm 2015, không chỉ hướng dẫn cho các Tòa án đánh giá đúng mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, nhân thân người phạm tội để từ đó tuyển một hình phạt phù hợp mà còn đảm bảo việc áp dụng thống nhất tình tiết tăng nặng này trong phạm vi cả nước. Hơn nữa, điều này cũng lý giải đường lối pháp luật của quốc gia, thể hiện thái độ cẩn trọng của Nhà nước trong việc gia tăng trách nhiệm hình sự, nhưng lại chấp nhận mở rộng khả năng khoan hồng đối với người phạm tội. Đồng thời, việc quy định chỉ áp dụng tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự có trong Bộ luật hình sự giúp tránh đi việc những người áp dụng pháp luật có thể lạm dụng những tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự để làm xấu đi tình trạng pháp lý của người phạm tội khi không có căn cứ xác đáng.
Đó là thái độ có trách nhiệm cao đối với con người cũng như thể hiện chính sách nhân đạo của Nhà nước ta. Đặc điểm 11 luan an - Thứ nhất, Tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự chỉ được quy định trong Bộ luật hình sự.