TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ ĐỐI VỚI NGƢỜI DƢỚI 18 TUỔI PHẠM TỘI TỪ THỰC TIỄN TỈNH BÌNH DƢƠNG

Luận án tiến sĩ luật học về trách nhiệm hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội, nghiên cứu từ thực tiễn tại tỉnh Bình Dương. Phân tích và kiến nghị.

• Tác giả: Trần Minh Thảo
• Người hướng dẫn: PGS. Đinh Thị Mai
• Trường học: Học Viện Khoa Học Xã Hội
• Chuyên ngành: Luật Hình sự và tố tụng hình sự
• Đề tài: Trách Nhiệm Hình Sự Đối Với Người Dưới 18 Tuổi Phạm Tội Từ Thực Tiễn Tỉnh Bình Dương
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG THỐNG KÊ, BIỂU ĐỒ
• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.2. Tình hình nghiên cứu ở trong nước
• 1.3. Đánh giá tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án và những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu trong luận án
• 1.4. Cơ sở lý thuyết, câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu
• 1.5. Kết luận Chương 1
• 2. Chương 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ ĐỐI VỚI NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI PHẠM TỘI
• 2.1. Khái niệm chung về trách nhiệm hình sự
• 2.2. Khái niệm và đặc điểm của trách nhiệm hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội
• 2.3. Các hình thức của trách nhiệm hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội và mối liên hệ với các biện pháp tác động khác của pháp luật hình sự
• 2.4. Cơ sở và ý nghĩa của việc quy định trách nhiệm hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội
• 2.5. Các yếu tố bảo đảm hiệu quả áp dụng pháp luật về trách nhiệm hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội
• 2.6. Kết luận Chương 2
• 3. Chương 3: QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT HÌNH SỰ NĂM 2015 VỀ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ ĐỐI VỚI NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI PHẠM TỘI VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG TẠI TỈNH BÌNH DƯƠNG
• 3.1. Quy định của Bộ luật Hình sự năm 2015 về trách nhiệm hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội
• 3.2. Thực tiễn áp dụng pháp luật về trách nhiệm hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội tại tỉnh Bình Dương
• 3.3. Kết luận Chương 3
• 4. Chương 4: KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VỀ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ ĐỐI VỚI NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI PHẠM TỘI VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ ÁP DỤNG PHÁP LUẬT TẠI TỈNH BÌNH DƯƠNG
• 4.1. Kiến nghị hoàn thiện pháp luật hình sự về trách nhiệm hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội
• 4.2. Các giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật về trách nhiệm hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội
• 4.3. Kết luận Chương 4
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN NỘI DUNG LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Trách Nhiệm Hình Sự Vị Thành Niên Tại BD

Nghiên cứu trách nhiệm hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội là vấn đề cấp thiết. Nó thể hiện nguyên tắc nhân đạo và đường lối khoan hồng của pháp luật Việt Nam. Nghiên cứu này có ý nghĩa quan trọng về chính trị, lý luận, pháp lý và thực tiễn, góp phần hoàn thiện hệ thống pháp luật hình sự. Đảng và Nhà nước ta luôn quan tâm đến việc bảo vệ, chăm sóc trẻ em. Các văn kiện quan trọng đã thể hiện rõ điều này. Tuy nhiên, BLHS năm 2015 vẫn chưa hoàn toàn thể hiện đầy đủ quan điểm của Đảng và Nhà nước trong chính sách hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội. Việt Nam là thành viên của Công ước quốc tế về quyền trẻ em năm 1989 (CRC). Do đó, cần nội luật hóa các quy định liên quan đến người dưới 18 tuổi phạm tội.

1.1. Tính Cấp Thiết Của Nghiên Cứu Trách Nhiệm Hình Sự

Nghiên cứu trách nhiệm hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội có tính cấp thiết về mặt chính trị, lý luận, pháp lý và thực tiễn. Nó thể hiện quan điểm và chủ trương của Đảng và Nhà nước về vấn đề này. Đồng thời, nghiên cứu góp phần hoàn thiện hệ thống pháp luật hình sự và thực hiện yêu cầu cải cách tư pháp. Đảng và Nhà nước luôn quan tâm đến việc chăm sóc, giáo dục và bảo vệ người dưới 18 tuổi. Các văn kiện của Đảng đã thể hiện rõ chính sách này. BLHS năm 2015 vẫn chưa hoàn toàn thể hiện đầy đủ quan điểm đó và cần được tiếp tục hoàn thiện. Việt Nam cần tiếp thu các chuẩn mực quốc tế để hoàn thiện pháp luật hình sự.

1.2. Mục Tiêu Phạm Vi Nghiên Cứu Về Trách Nhiệm Hình Sự

Luận án tập trung nghiên cứu trách nhiệm hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội từ thực tiễn tỉnh Bình Dương. Mục tiêu là xây dựng khung lý luận về trách nhiệm hình sự đối với đối tượng này. Đồng thời, đưa ra các kiến nghị để hoàn thiện quy định của pháp luật hình sự. Luận án cũng đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật tại Bình Dương. Đối tượng nghiên cứu bao gồm các vấn đề lý luận, quy định của BLHS năm 2015 và thực tiễn áp dụng pháp luật tại các tòa án nhân dân tỉnh Bình Dương. Phạm vi nghiên cứu giới hạn trong nội dung và hình thức của trách nhiệm hình sự theo BLHS năm 2015, không bao gồm các biện pháp xử lý khác.

II. Lý Luận Về Trách Nhiệm Hình Sự Người Dưới 18 Tuổi

Nghiên cứu trách nhiệm hình sự người dưới 18 tuổi góp phần hoàn thiện hệ thống lý luận của khoa học luật hình sự Việt Nam. Việc làm sáng tỏ các vấn đề lý luận như khái niệm, đặc điểm, bản chất, nội dung, giới hạn và các hình thức của trách nhiệm hình sự người chưa thành niên phạm tội có ý nghĩa quan trọng. Cần làm rõ cơ sở và ý nghĩa của việc quy định trách nhiệm hình sự đối với đối tượng này. Các yếu tố bảo đảm hiệu quả của trách nhiệm hình sự cũng cần được phân tích. Nghiên cứu này giúp hiểu rõ hơn về chính sách hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội và cách thức áp dụng pháp luật một cách hiệu quả.

2.1. Khái Niệm Đặc Điểm Trách Nhiệm Hình Sự Vị Thành Niên

Khái niệm trách nhiệm hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội cần được xác định rõ. Điều này bao gồm việc phân tích các đặc điểm riêng biệt so với trách nhiệm hình sự của người trưởng thành. Các yếu tố như độ tuổi, mức độ nhận thức và khả năng điều khiển hành vi cần được xem xét. Việc xác định rõ khái niệm và đặc điểm này là cơ sở quan trọng để áp dụng pháp luật một cách chính xác và công bằng. Điều này cũng góp phần bảo vệ quyền lợi của người chưa thành niên phạm tội.

2.2. Cơ Sở Ý Nghĩa Quy Định Trách Nhiệm Hình Sự Vị Thành Niên

Việc quy định trách nhiệm hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội dựa trên cơ sở pháp lý và đạo đức. Về mặt pháp lý, nó phù hợp với Công ước quốc tế về quyền trẻ em và các quy định của pháp luật Việt Nam. Về mặt đạo đức, nó thể hiện sự khoan hồng và nhân đạo đối với người chưa thành niên phạm tội. Quy định này có ý nghĩa quan trọng trong việc giáo dục, cải tạo và tái hòa nhập cộng đồng cho đối tượng này. Đồng thời, nó cũng góp phần phòng ngừa tội phạm trong giới trẻ.

III. Thực Tiễn Áp Dụng Luật Hình Sự Tại Bình Dương

Phân tích những hạn chế và bất cập trong quy định của pháp luật hình sự hiện hành về trách nhiệm hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội là cần thiết. Cần đưa ra các kiến nghị hoàn thiện quy định của pháp luật. Qua đó, góp phần bảo đảm tốt hơn quyền con người của người dưới 18 tuổi phạm tội. Đồng thời, đáp ứng được nghĩa vụ nội luật hóa các chuẩn mực quốc tế. BLHS năm 2015 về trách nhiệm hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội vẫn còn có nhiều hạn chế và vướng mắc. Cần nghiên cứu thực tiễn áp dụng pháp luật để khắc phục các hạn chế này.

3.1. Hạn Chế Trong Quy Định Của BLHS Năm 2015

BLHS năm 2015 vẫn còn một số hạn chế trong quy định về trách nhiệm hình sự người dưới 18 tuổi phạm tội. Ví dụ, nguyên tắc xử lý đối với người dưới 18 tuổi phạm tội chưa thể hiện rõ thứ tự ưu tiên áp dụng các biện pháp xử lý. Chưa có quy định riêng trong việc áp dụng hình phạt cảnh cáo đối với đối tượng này. Thể thức thi hành hình phạt tiền chưa được BLHS năm 2015 quy định. Quyết định hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội chưa đạt chưa có văn bản hướng dẫn.

3.2. Thực Trạng Áp Dụng TNHS Tại Tòa Án Bình Dương

Thực tiễn áp dụng trách nhiệm hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội tại tỉnh Bình Dương vẫn còn những hạn chế. Ví dụ, có trường hợp áp dụng sai căn cứ pháp lý để xử lý trách nhiệm hình sự. Tòa án xác định chưa đầy đủ các dấu hiệu định tội cũng như các căn cứ quyết định hình phạt. Các Tòa án thường có khuynh hướng quá tuyệt đối hóa việc áp dụng hình phạt tù có thời hạn đối với người dưới 18 tuổi phạm tội. Cần có giải pháp để khắc phục những hạn chế này.

IV. Giải Pháp Hoàn Thiện Luật Nâng Cao Hiệu Quả Tại BD

Nghiên cứu trách nhiệm hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội gắn với địa bàn tỉnh Bình Dương có ý nghĩa quan trọng. Nó góp phần hoàn thiện các quy định của pháp luật hình sự. Đồng thời, nhìn từ góc độ của hoạt động thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm do người dưới 18 tuổi thực hiện. Tỉnh Bình Dương có vị trí địa lý thuận lợi cho phát triển kinh tế và xã hội. Số lượng lớn người dân nhập cư đã dẫn đến sự phân hóa giàu nghèo. Điều này kéo theo tình hình tội phạm diễn biến phức tạp. Hoạt động đấu tranh phòng, chống tội phạm do người dưới 18 tuổi thực hiện vẫn chưa thực sự hiệu quả.

4.1. Kiến Nghị Hoàn Thiện Pháp Luật Về Trách Nhiệm Hình Sự

Cần có các kiến nghị cụ thể để hoàn thiện quy định của pháp luật hình sự Việt Nam về trách nhiệm hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội. Ví dụ, cần sửa đổi, bổ sung các quy định về nguyên tắc xử lý đối với đối tượng này. Cần có quy định riêng về áp dụng hình phạt cảnh cáo. Cần quy định rõ thể thức thi hành hình phạt tiền. Cần có văn bản hướng dẫn về quyết định hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội chưa đạt. Việc hoàn thiện pháp luật sẽ góp phần bảo vệ quyền lợi của đối tượng này và nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm.

4.2. Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Tại Tỉnh Bình Dương

Cần có các giải pháp cụ thể để nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật về trách nhiệm hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội tại tỉnh Bình Dương. Ví dụ, cần tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật cho người dưới 18 tuổi. Cần nâng cao năng lực của cán bộ làm công tác tư pháp. Cần tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng. Cần có các biện pháp hỗ trợ người dưới 18 tuổi phạm tội tái hòa nhập cộng đồng. Việc thực hiện đồng bộ các giải pháp này sẽ góp phần giảm thiểu tình trạng tội phạm vị thành niên tại Bình Dương.

V. Ứng Dụng Nghiên Cứu Mô Hình Xử Lý Tại Bình Dương

Nghiên cứu này có thể ứng dụng vào việc xây dựng mô hình xử lý người dưới 18 tuổi phạm tội hiệu quả tại Bình Dương. Mô hình này cần dựa trên các nguyên tắc nhân đạo, giáo dục và tái hòa nhập cộng đồng. Cần có sự tham gia của các cơ quan chức năng, gia đình, nhà trường và cộng đồng. Mô hình cần tập trung vào việc phòng ngừa tội phạm, xử lý phù hợp và hỗ trợ tái hòa nhập cộng đồng. Nghiên cứu này cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng mô hình này.

5.1. Phòng Ngừa Tội Phạm Vị Thành Niên Giải Pháp Căn Cơ

Phòng ngừa tội phạm vị thành niên là giải pháp căn cơ để giảm thiểu tình trạng người dưới 18 tuổi phạm tội. Cần tập trung vào việc giáo dục, định hướng giá trị và tạo cơ hội phát triển cho thanh thiếu niên. Các biện pháp phòng ngừa cần được thực hiện trong gia đình, nhà trường và cộng đồng. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các lực lượng xã hội để đạt được hiệu quả cao nhất. Phòng ngừa tội phạm vị thành niên không chỉ giúp bảo vệ người dưới 18 tuổi mà còn góp phần xây dựng một xã hội an toàn và lành mạnh.

5.2. Tái Hòa Nhập Cộng Đồng Hỗ Trợ Người Lầm Lỡ

Tái hòa nhập cộng đồng là một giai đoạn quan trọng trong quá trình xử lý người dưới 18 tuổi phạm tội. Cần có các biện pháp hỗ trợ để giúp họ trở lại cuộc sống bình thường. Các biện pháp này bao gồm việc cung cấp giáo dục, đào tạo nghề, hỗ trợ tâm lý và tìm kiếm việc làm. Sự hỗ trợ từ gia đình, bạn bè và cộng đồng là rất quan trọng. Tái hòa nhập cộng đồng thành công sẽ giúp người dưới 18 tuổi phạm tội tránh tái phạm và trở thành công dân có ích cho xã hội.

VI. Kết Luận Tiếp Tục Nghiên Cứu Trách Nhiệm Hình Sự

Nghiên cứu trách nhiệm hình sự người dưới 18 tuổi phạm tội là một quá trình liên tục. Cần tiếp tục nghiên cứu để hoàn thiện hệ thống pháp luật hình sự và nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm. Các nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào việc đánh giá hiệu quả của các biện pháp xử lý, phân tích các yếu tố nguy cơ và đề xuất các giải pháp phòng ngừa hiệu quả hơn. Nghiên cứu này là một đóng góp nhỏ vào quá trình đó.

6.1. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Tội Phạm Vị Thành Niên

Các nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào các vấn đề cụ thể hơn. Ví dụ, nghiên cứu về các loại tội phạm mà người dưới 18 tuổi thường mắc phải. Nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định phạm tội của họ. Nghiên cứu về hiệu quả của các biện pháp can thiệp sớm. Các nghiên cứu này cần được thực hiện trên cơ sở khoa học và thực tiễn, để có thể đưa ra các giải pháp hiệu quả.

6.2. Tầm Quan Trọng Của Chính Sách Hình Sự Nhân Đạo

Chính sách hình sự nhân đạo đối với người dưới 18 tuổi phạm tội là rất quan trọng. Cần tiếp tục xây dựng và hoàn thiện chính sách này. Chính sách cần dựa trên các nguyên tắc nhân đạo, giáo dục và tái hòa nhập cộng đồng. Cần đảm bảo quyền lợi của người dưới 18 tuổi phạm tội và tạo cơ hội cho họ sửa chữa lỗi lầm. Một chính sách hình sự nhân đạo sẽ góp phần xây dựng một xã hội công bằng, dân chủ và văn minh.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu khoa học "Trách nhiệm hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội từ thực tiễn tỉnh Bình Dương" do nghiên cứu sinh Trần Minh Thảo thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Đinh Thị Mai tại Học viện Khoa học Xã hội (Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam), mã số chuyên ngành Luật Hình sự và tố tụng hình sự 9 38 01 04, đặt trong bối cảnh cải cách tư pháp toàn diện và yêu cầu nội luật hóa các chuẩn mực quốc tế theo Công ước Liên Hợp Quốc về Quyền trẻ em năm 1989 (CRC). Tính tiên phong của luận án được định hình từ việc giải quyết xung đột căn bản giữa mục tiêu trừng trị và mục tiêu giáo dục, phục hồi trong chính sách xử lý hình sự đối với người chưa thành niên tại các đô thị công nghiệp hóa nhanh.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng tâm mà luận án nhận diện nằm ở sự thiếu vắng một khung lý luận hoàn chỉnh, đa chiều về trách nhiệm hình sự (TNHS) đối với người dưới 18 tuổi, cùng với sự phân mảnh và bất cập kỹ thuật lập pháp trong Bộ luật Hình sự (BLHS) năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017). Mặc dù các học giả như GS. Nguyễn Ngọc Hòa (2022), PGS. Trịnh Tiến Việt (2019, 2022) và TS. Trần Thị Quang Vinh (2019) đã phân tích khái niệm và cơ sở của TNHS, việc lý giải mối quan hệ tương hỗ giữa hai khía cạnh chủ động (quyền, nghĩa vụ của Nhà nước) và bị động (nghĩa vụ của người phạm tội) đối với chủ thể người chưa thành niên vẫn chưa được hệ thống hóa chuẩn xác. Đồng thời, các công trình trước đây chưa giải quyết thấu đáo thực tiễn xét xử người chưa thành niên phạm tội tại một địa bàn đặc thù có biến động cơ học dân số cực lớn như tỉnh Bình Dương.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học được thiết lập chặt chẽ:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Bản chất pháp lý, nội dung và giới hạn của TNHS đối với người dưới 18 tuổi phạm tội trong khoa học luật hình sự Việt Nam được cấu thành như thế nào?
2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Quy định của BLHS năm 2015 về TNHS đối với người dưới 18 tuổi có những khoảng trống và mâu thuẫn nội tại nào so với chuẩn mực quốc tế và thực tiễn thi hành?
3. Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Thực tiễn áp dụng pháp luật tại Tòa án nhân dân tỉnh Bình Dương giai đoạn 2014–2023 bộc lộ những hạn chế, lệch lạc nào trong việc lựa chọn hình phạt tù và các biện pháp thay thế?
4. Câu hỏi nghiên cứu 4 (RQ4): Những định hướng lập pháp và giải pháp thực thi nào mang tính đột phá nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng TNHS và mở rộng xử lý chuyển hướng tại địa phương?

Tương ứng với các câu hỏi là 4 giả thuyết nghiên cứu ($H_1$ đến $H_4$), khẳng định rằng khoa học luật hình sự Việt Nam hiện chưa có sự thống nhất về khung lý thuyết TNHS người chưa thành niên; BLHS năm 2015 còn tồn tại nhiều điểm nghẽn kỹ thuật; thực tiễn xét xử tại Bình Dương bị chi phối bởi khuynh hướng lạm dụng hình phạt tù có thời hạn; và việc đổi mới mô hình lập pháp theo hướng tiếp cận tư pháp phục hồi là điều kiện tiên quyết.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp giữa Lý thuyết về quyền tự do ý chí và trách nhiệm thể chế của Victor Tadros (2007), Lý thuyết cấu trúc thể chế của Nicola Lacey (2016), cùng quan điểm tư pháp phục hồi và thuyết dán nhãn của Siegel & Welsh (2014). Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ 661 vụ án với 851 bị cáo là người dưới 18 tuổi được đưa ra xét xử sơ thẩm tại Tòa án nhân dân hai cấp tỉnh Bình Dương trong khung thời gian 10 năm (2014–2023). Ý nghĩa của luận án thể hiện ở việc lượng hóa thực trạng tư pháp hình sự địa phương, cung cấp luận cứ thực chứng trực tiếp phục vụ việc xây dựng Dự thảo Luật Tư pháp người chưa thành niên tại Việt Nam.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước cho thấy sự phân hóa sâu sắc thành các dòng nghiên cứu (research streams) chính yếu về trách nhiệm hình sự và tư pháp người chưa thành niên:

                            TIẾP CẬN Y VĂN QUỐC TẾ & TRONG NƯỚC
                                              │
         ┌────────────────────────────────────┼────────────────────────────────────┐
         ▼                                    ▼                                    ▼
[Dòng Lý thuyết Thể chế & Trách nhiệm]  [Dòng Tư pháp Phục hồi & Xử lý Chuyển hướng]  [Dòng Khoa học Hình sự Việt Nam]
- Victor Tadros (2007): Quyền tự do ý chí  - Weijers & Duff (2002): Trừng phạt & Giáo dục - GS. Nguyễn Ngọc Hòa (2022)
- Nicola Lacey (2016): Năng lực & Rủi ro  - UNODC (2007) / Quy tắc Tokyo (1990)        - PGS. Trịnh Tiến Việt (2019, 2022)
- Siegel & Welsh (2014, 2016): Xã hội học - Franklin E. Zimring (2005): Tòa án riêng     - TS. Trần Thị Quang Vinh (2019)

1. Dòng nghiên cứu lý thuyết nền tảng về bản chất và ranh giới TNHS: Victor Tadros (2007) trong công trình "Criminal Responsibility" đã phân tích bản chất TNHS từ học thuyết quyền tự do ý chí (free will), khẳng định TNHS là cơ chế thể chế ràng buộc hành vi cá nhân trong mối quan hệ với quyền lực nhà nước. Nicola Lacey (2016) trong "In Search of Criminal Responsibility: Ideas, Interests and Institutions" đã mở rộng cách tiếp cận thể chế, chỉ ra bốn nguyên tắc trụ cột cấu thành TNHS: năng lực chủ thể (capacity), hậu quả tổn hại (outcome), phẩm chất cá nhân (character) và đánh giá rủi ro (risk). Lacey lập luận rằng TNHS không chỉ là câu hỏi "TNHS là gì" mà phải trả lời câu hỏi "TNHS được thiết lập để làm gì" trong bối cảnh hình sự hóa.

2. Dòng nghiên cứu tư pháp phục hồi và các biện pháp thay thế hình phạt tù: Nghiên cứu của Ido Weijers và Antony Duff (2002) trong "Punishing Juveniles: Principle and Critique" phê phán quan niệm trừng phạt thuần túy, đề xuất hệ thống tư pháp chuyển trọng tâm sang giáo dục và phục hồi dựa trên việc thức tỉnh trách nhiệm đạo đức, đồng thời đối thoại với lý thuyết tái hòa nhập của John Braithwaite. Cẩm nang của UNODC (2007) về các biện pháp thay thế giam giữ giải thích Quy tắc Tokyo 1990, khẳng định giam giữ chỉ là biện pháp cuối cùng (detention as a last resort). Larry J. Siegel và Brandon C. Welsh (2014, 2016) cùng Robert Agnew và Timothy Brezina (2017) đã sử dụng thuyết căng thẳng tổng quát (General Strain Theory) và lý thuyết phát triển vòng đời để chứng minh tính chất dễ bị tổn thương và khả năng uốn nắn của tâm lý vị thành niên.

3. Dòng nghiên cứu học thuật luật hình sự tại Việt Nam: Các học giả trong nước tập trung giải quyết khái niệm, cơ sở và hình thức của TNHS. GS. Nguyễn Ngọc Hòa (2022) xác định cơ sở thực tế là hành vi phạm tội và cơ sở pháp lý là cấu thành tội phạm; PGS. Trịnh Tiến Việt (2019, 2022) phân tích TNHS dưới góc độ triết học và trách nhiệm pháp lý nghiêm khắc nhất của cá nhân và pháp nhân; TS. Trần Thị Quang Vinh (2019) và GS. Lê Văn Cảm phân định hai khía cạnh chủ động và bị động trong nội dung quan hệ pháp luật hình sự. Về chế định xử lý chuyển hướng, TS. Mai Thị Thủy (2022, 2023) đã mở đường phân tích cơ sở áp dụng các biện pháp giám sát, giáo dục tại cộng đồng.

Tranh luận học thuật cốt lõi tồn tại giữa hai trường phái: Trường phái Trừng phạt - Răn đe truyền thống (Gardner & Singer, 2006) cho rằng TNHS phải tương xứng tuyệt đối với hậu quả nguy hại để duy trì trật tự xã hội; ngược lại, Trường phái Bảo vệ - Phục hồi (Zimring, 2005; Bode, 2019) khẳng định người chưa thành niên chưa hoàn thiện về nhận thức sinh học - xã hội, do đó áp dụng hình phạt tù khắc nghiệt sẽ tạo ra hiệu ứng dán nhãn tiêu cực (labeling effect) và gia tăng tỷ lệ tái phạm.

Nghiên cứu của tác giả Trần Minh Thảo định vị chính xác vào giao điểm của hai trường phái này: Luận án không phủ nhận tính cưỡng chế nghiêm khắc của TNHS nhưng xây dựng luận cứ khoa học để tái định vị mục đích xử lý, ưu tiên giáo dục, phòng ngừa và cá thể hóa hình phạt. Luận án tạo bước tiến vượt bậc so với y văn bằng việc so sánh trực tiếp với hai nghiên cứu quốc tế:

• Nghiên cứu thực chứng của Megan C. Kurlychek và Brian D. Johnson (2004) tại Tòa án Pennsylvania (Hoa Kỳ) chứng minh người chưa thành niên bị xét xử tại tòa án hình sự thông thường chịu mức án bất lợi và nghiêm khắc hơn nhiều so với tòa án chuyên biệt.
• Nghiên cứu của Jola Bode (2019) về hệ thống hình phạt người chưa thành niên tại Albania cho thấy việc xây dựng một bộ luật riêng biệt tập trung vào tái hòa nhập cộng đồng là xu thế tất yếu của các nền tư pháp tiến bộ.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã kế thừa, phản biện và mở rộng các học thuyết pháp lý hình sự kinh điển:

                            MÔ HÌNH LÝ THUYẾT TNHS ĐA CHIỀU
                                          │
       ┌──────────────────────────────────┴──────────────────────────────────┐
       ▼                                                                     ▼
[Khía cạnh Chủ động (Nhà nước)]                                       [Khía cạnh Bị động (Người phạm tội)]
- Quyền nhân danh xã hội truy cứu TNHS                                - Nghĩa vụ pháp lý gánh chịu hậu quả bất lợi
- Nghĩa vụ tuân thủ giới hạn luật định                                - Quyền yêu cầu bảo đảm quyền con người
- Nghĩa vụ bảo đảm lợi ích tốt nhất cho trẻ                           - Quyền được hưởng chính sách khoan hồng, giáo dục

Luận án thách thức quan điểm đồng nhất TNHS với hình phạt hoặc chỉ nhìn nhận TNHS thuần túy là nghĩa vụ đơn phương của người phạm tội. Tác giả hoàn thiện định nghĩa khoa học mang tính chuẩn mực:

"Trách nhiệm hình sự là dạng trách nhiệm pháp lý nghiêm khắc nhất, là hậu quả pháp lý bất lợi mà người phạm tội phải chịu trước Nhà nước do việc người đó thực hiện tội phạm và là kết quả của việc áp dụng các quy phạm pháp luật hình sự, được thể hiện ở bản án kết tội của Tòa án có hiệu lực pháp luật, hình phạt, biện pháp tư pháp và án tích".

Đóng góp lý thuyết của công trình thể hiện qua 4 mệnh đề khoa học ($P_1 - P_4$):

• Mệnh đề $P_1$ (Tính lưỡng diện của quan hệ pháp luật hình sự): Nội dung TNHS phản ánh mối quan hệ pháp luật song phương nhưng bất bình đẳng, trong đó quyền truy cứu của Nhà nước bị giới hạn nghiêm ngặt bởi nghĩa vụ bảo đảm quyền trẻ em theo chuẩn mực quốc tế.
• Mệnh đề $P_2$ (Cơ cấu nội dung và hình thức): Nội dung TNHS hẹp hơn phạm vi tác động của pháp luật hình sự; sự tác động mang tính khuyến khích, phòng ngừa hoặc miễn TNHS không thuộc nội dung TNHS mà thuộc chính sách xử lý hình sự rộng hơn.
• Mệnh đề $P_3$ (Giới hạn thời gian pháp lý): TNHS phát sinh từ thời điểm hành vi phạm tội được thực hiện trên thực tế (làm xuất hiện quan hệ pháp luật hình sự), nhưng chỉ được hiện thực hóa khi có bản án kết tội có hiệu lực pháp luật và chấm dứt khi người bị kết án hoàn thành xong nghĩa vụ hoặc được xóa án tích.
• Mệnh đề $P_4$ (Tính chuyển hướng ưu tiên): Đối với người dưới 18 tuổi, bản chất phản ứng của Nhà nước phải chuyển dịch từ chế tài trừng phạt sang chế tài mang tính phục hồi và bảo trợ phát triển nhân cách.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đồng thời 3 lý thuyết nền tảng: Lý thuyết Trách nhiệm pháp lý hình sự, Lý thuyết Cấu trúc - Thể chế (Lacey, 2016) và Lý thuyết Kiểm soát xã hội / Dán nhãn (Siegel & Welsh, 2014). Phương pháp tiếp cận này cho phép giải phẫu các quy định của BLHS năm 2015 dưới góc độ mối tương quan giữa điều kiện kinh tế - xã hội và hành vi phạm tội.

graph TD
    A[Bối cảnh KT-XH Bình Dương: Di cư cao, Đô thị hóa] --> B[Nguyên nhân tâm sinh lý & Môi trường sống]
    B --> C[Hành vi phạm tội của người dưới 18 tuổi]
    C --> D{Cơ chế phản ứng của Nhà nước}
    D -->|Hình thức 1: Miễn TNHS| E[Xử lý chuyển hướng: Khiển trách, Hòa giải, GSGD]
    D -->|Hình thức 2: Truy cứu TNHS| F[Bản án kết tội của Tòa án]
    F --> G[Biện pháp tư pháp: Giáo dục tại trường giáo dưỡng]
    F --> H[Hệ thống hình phạt: Cảnh cáo, Phạt tiền, CTKGG, Tù có thời hạn]
    G --> I[Tái hòa nhập cộng đồng & Xóa án tích]
    H --> I
    E --> I

Khung phân tích xác lập rõ các điều kiện biên (boundary conditions): Nghiên cứu chỉ tập trung vào giai đoạn xét xử và áp dụng pháp luật hình sự thực định đối với cá nhân người chưa thành niên phạm tội, không bao quát giai đoạn tiền tố tụng điều tra, truy tố hoặc pháp nhân thương mại.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường triết học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử (Marxist-Leninist jurisprudence) kết hợp chủ nghĩa hiện thực phê phán (Critical Realism) trong khoa học pháp lý. Thiết kế nghiên cứu đa tầng kết hợp phương pháp định tính và định lượng (mixed-methods research design) nhằm kiểm chứng các quy định pháp luật thực định thông qua số liệu xét xử thực tế.

Đơn vị phân tích (unit of analysis) được thiết kế ở 3 cấp độ:

• Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Chuẩn mực quốc tế (CRC 1989, Quy tắc Tokyo 1990) và hệ thống chính sách hình sự của Đảng, Nhà nước Việt Nam.
• Cấp độ trung mô (Meso-level): Các điều khoản thực định của BLHS năm 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) và BLTTHS năm 2015 liên quan đến người dưới 18 tuổi.
• Cấp độ vi mô (Micro-level): 661 bản án hình sự sơ thẩm và các quyết định tố tụng cụ thể tại Tòa án nhân dân tỉnh Bình Dương.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được tiến hành nghiêm ngặt qua 4 bước:

┌────────────────────────┐     ┌────────────────────────┐     ┌────────────────────────┐     ┌────────────────────────┐
│  1. Rà soát Văn bản    │ ──> │  2. Thu thập Bản án    │ ──> │  3. Mã hóa & Thống kê  │ ──> │  4. Phân tích Án mẫu   │
│ Luật quốc tế & BLHS   │     │ N=661 vụ, N=851 bị cáo │     │ Phân loại tội, hình phạt│    │ So sánh đối chiếu sai sót│
└────────────────────────┘     └────────────────────────┘     └────────────────────────┘     └────────────────────────┘

1. Thu thập dữ liệu pháp lý: Rà soát toàn bộ các văn bản quy phạm pháp luật hình sự từ BLHS 1985, 1999 đến 2015 (sửa đổi 2017), các nghị quyết hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán TANDTC và Dự thảo Luật Tư pháp người chưa thành niên (Dự thảo 2 ngày 19/3/2024).
2. Thu thập dữ liệu thực chứng: Trích xuất toàn bộ hồ sơ thống kê xét xử sơ thẩm người dưới 18 tuổi tại TAND tỉnh Bình Dương giai đoạn 2014–2023. Tiêu chí chọn mẫu (inclusion criteria): Tất cả các vụ án hình sự sơ thẩm có ít nhất một bị cáo dưới 18 tuổi tại thời điểm thực hiện hành vi phạm tội. Tiêu chí loại trừ (exclusion criteria): Các vụ án bị hủy để điều tra lại hoặc chuyển thẩm quyền ngoài tỉnh.
3. Kỹ thuật tam giác đạc (Triangulation): Kết hợp tam giác đạc dữ liệu (số liệu thống kê tư pháp, báo cáo dân số di cư của Tổng cục Thống kê), tam giác đạc phương pháp (phân tích luật học so sánh đối chiếu với phân tích thống kê mô tả) và tam giác đạc chuyên gia (phỏng vấn, đối chiếu quan điểm thẩm phán, kiểm sát viên).
4. Độ tin cậy và giá trị pháp lý: Dữ liệu bản án được xác thực trực tiếp từ nguồn lưu trữ chính thức của TAND tỉnh Bình Dương, đảm bảo tính toàn vẹn (construct validity) và tính đại diện tuyệt đối cho địa bàn nghiên cứu.

Data và phân tích

Dữ liệu thực nghiệm của luận án phản ánh đặc điểm dân số và tội phạm học tại Bình Dương – trung tâm công nghiệp lớn với 28 khu/cụm công nghiệp tập trung và hơn 8.200 doanh nghiệp hoạt động.

Số liệu trích xuất từ nguồn thống kê chính thức của luận án cho thấy:

• Tỷ suất di cư thuần dương: Bình Dương dẫn đầu cả nước với mức $200,4‰$, tiếp nhận hơn 489.000 người nhập cư trong khi chỉ có khoảng 38.000 người xuất cư trong vòng 5 năm trước năm 2019.
• Quy mô mẫu xét xử: Tổng cộng có 661 vụ án với 851 bị cáo là người dưới 18 tuổi bị đưa ra xét xử sơ thẩm trong giai đoạn 2014–2023.

                    CƠ CẤU BỊ CÁO DƯỚI 18 TUỔI XÉT XỬ TẠI BÌNH DƯƠNG (2014-2023)
────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
Giai đoạn       Số vụ án sơ thẩm       Số bị cáo dưới 18 tuổi       Tỷ lệ bị cáo/vụ án
────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
2014 – 2017           287                        362                       1.26
2018 – 2023           374                        489                       1.31
────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
Tổng cộng (10 năm)    661                        851                       1.29
────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────

Phân tích định lượng được thực hiện thông qua thống kê phân loại cấu trúc tội phạm (10 nhóm tội phổ biến nhất: Cướp tài sản, Trộm cắp tài sản, Cố ý gây thương tích, Gây rối trật tự công cộng, Tội phạm ma túy...) và phân tích cơ cấu chế tài (tỷ lệ áp dụng hình phạt tù có thời hạn, án treo, cải tạo không giam giữ, phạt tiền và các biện pháp tư pháp).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Phát hiện 1 - Hiện tượng "Tuyệt đối hóa hình phạt tù": Dữ liệu xét xử sơ thẩm 851 bị cáo giai đoạn 2014–2023 tại Bình Dương chỉ ra rằng Tòa án nhân dân hai cấp có khuynh hướng áp dụng áp đảo hình phạt tù có thời hạn. Các chế tài phi giam giữ như phạt tiền, cải tạo không giam giữ và các biện pháp giám sát, giáo dục tại cộng đồng (Điều 93, 94, 95 BLHS 2015) chiếm tỷ lệ rất thấp hoặc hầu như không được kích hoạt. Điều này đi ngược lại nguyên tắc "giam giữ là biện pháp cuối cùng" quy định tại khoản 6 Điều 91 BLHS và Điều 37 Công ước CRC.
2. Phát hiện 2 - Điểm nghẽn kỹ thuật lập pháp tại BLHS năm 2015:
   • Khoản 4 và khoản 6 Điều 91 chưa thiết lập thứ tự ưu tiên bắt buộc áp dụng các biện pháp chuyển hướng trước khi truy cứu TNHS.
   • Khoản 3 Điều 102 (quyết định hình phạt đối với trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt) thiếu hướng dẫn áp dụng cụ thể dẫn đến tình trạng áp dụng tùy nghi, không đồng nhất giữa các Hội đồng xét xử.
   • Quy định tại Điều 103 và Điều 104 về tổng hợp hình phạt của nhiều bản án đối với người dưới 18 tuổi bộc lộ sự bất cập sâu sắc khi không quy định rõ nhóm tuổi và mức trần hình phạt tối đa trong từng trường hợp phạm nhiều tội.
   • Hình phạt tiền không thể áp dụng đối với người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi ngay cả khi họ có tài sản riêng hoặc có thu nhập hợp pháp; đồng thời BLHS thiếu cơ chế và thể thức thi hành hình phạt tiền đối với người chưa thành niên.
3. Phát hiện 3 - Lệch lạc trong xác định dấu hiệu định tội và cá thể hóa hình phạt: Phân tích án điển hình cho thấy Tòa án thường xác định chưa đầy đủ các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự đặc thù của lứa tuổi vị thành niên (sự nông nổi, thiếu hiểu biết, bị người lớn lôi kéo kích động), dẫn đến việc quyết định hình phạt chưa tương xứng với tính chất nguy hiểm của hành vi.
4. Phát hiện 4 - Tác động kép từ biến động di cư công nghiệp: Tình trạng người chưa thành niên phạm tội tại Bình Dương gắn liền với làn sóng nhập cư lao động. Sự thiếu vắng mạng lưới an sinh xã hội, thiếu quản lý từ gia đình công nhân làm việc theo ca kíp và sự phân hóa giàu nghèo đô thị là nguyên nhân gốc rễ thúc đẩy hành vi lệch chuẩn xã hội.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Cung cấp hệ thống khái niệm chuẩn mực về TNHS, ranh giới và nội hàm của các hình thức TNHS, giải quyết triệt để các tranh biện học thuật kéo dài nhiều thập kỷ trong khoa học luật hình sự Việt Nam.
• Về mặt lập pháp: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp phục vụ việc sửa đổi Chương XII BLHS năm 2015 và hoàn thiện Dự thảo Luật Tư pháp người chưa thành niên, cụ thể hóa các điều kiện miễn TNHS và mở rộng diện áp dụng các biện pháp xử lý chuyển hướng.
• Về mặt thực thi tư pháp: Đưa ra cẩm nang chẩn đoán sai sót trong công tác xét xử của Thẩm phán và Hội đồng xét xử; khuyến nghị TAND Tối cao ban hành Nghị quyết hướng dẫn thống nhất áp dụng các Điều 91, 102, 103, 104 BLHS 2015.
• Về chính sách xã hội: Định hướng chính quyền tỉnh Bình Dương và các đô thị công nghiệp xây dựng mạng lưới can thiệp xã hội tại cơ sở (xã, phường, khu công nghiệp) để tiếp nhận và giáo dục người chưa thành niên phạm tội được miễn hình phạt hoặc áp dụng xử lý chuyển hướng.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận 3 giới hạn nghiên cứu chính yếu:

1. Giới hạn không gian và dữ liệu: Mẫu nghiên cứu thực chứng tập trung tại tỉnh Bình Dương. Mặc dù Bình Dương mang tính đại diện cao cho các đô thị công nghiệp phía Nam, kết quả có thể có độ chênh lệch nhất định khi khái quát hóa cho các vùng nông thôn hoặc miền núi phía Bắc nơi có cơ cấu tội phạm và điều kiện xã hội khác biệt.
2. Giới hạn phạm vi tố tụng: Do khó khăn trong tiếp cận hồ sơ bảo mật đối với người chưa thành niên, luận án chưa phân tích sâu giai đoạn điều tra của Cơ quan Công an và giai đoạn truy tố của Viện Kiểm sát nhân dân, mà trọng tâm đặt vào giai đoạn xét xử sơ thẩm tại Tòa án.
3. Giới hạn về đo lường tác động dài hạn: Luận án chưa thể thực hiện nghiên cứu theo dõi dọc (longitudinal study) về tỷ lệ tái phạm của các bị cáo sau khi chấp hành xong hình phạt tù hoặc biện pháp tư pháp do thiếu cơ sở dữ liệu quốc gia liên thông.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Mở rộng nghiên cứu so sánh liên tỉnh giữa các vùng kinh tế trọng điểm (TP. Hồ Chí Minh, Bình Dương, Đồng Nai, Hà Nội, Hải Phòng).
• Nghiên cứu thực nghiệm về hiệu quả tái hòa nhập cộng đồng của các mô hình tư pháp phục hồi phi tư pháp giam giữ.
• Ứng dụng trí tuệ nhân tạo và khoa học dữ liệu trong việc dự báo nguy cơ tái phạm và hỗ trợ lượng hình cá thể hóa cho người chưa thành niên phạm tội.

Tác động và ảnh hưởng

Nghiên cứu mang lại tác động sâu rộng trên 4 phương diện chủ chốt:

• Ảnh hưởng học thuật (Academic Impact): Trở thành tài liệu tham khảo nền tảng cho các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Luật Hình sự tại các cơ sở đào tạo hàng đầu (Học viện Khoa học Xã hội, Trường Đại học Luật Hà Nội, Trường Đại học Luật TP.HCM, Khoa Luật - ĐHQGHN). Ước tính công trình sẽ đóng góp hàng chục trích dẫn cho các nghiên cứu tiếp nối về tư pháp vị thành niên.
• Tác động lập pháp và chính sách (Policy Impact): Trực tiếp đóng góp các luận điểm sửa đổi mang tính khả thi cao cho Ban soạn thảo Luật Tư pháp người chưa thành niên của TAND Tối cao và Ủy ban Tư pháp của Quốc hội.
• Chuyển đổi thực tiễn xét xử (Judicial Transformation): Thúc đẩy Tòa Gia đình và Người chưa thành niên tại các địa phương thay đổi tư duy lượng hình, giảm tỷ lệ tuyên án tù giam, tăng cường áp dụng án treo và cải tạo không giam giữ.
• Lợi ích xã hội (Societal Benefits): Giảm thiểu chi phí giam giữ ngân sách công, hạn chế nguy cơ "lây nhiễm tội phạm" trong trại giam, tạo cơ hội cho hàng trăm thanh thiếu niên lầm lỡ sửa chữa sai lầm, tiếp tục học tập và tái hòa nhập đời sống lành mạnh.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận khung lý thuyết chuẩn hóa, phương pháp tiếp cận án điển hình và nguồn dữ liệu thực chứng 10 năm tại Bình Dương để mở rộng đề tài nghiên cứu.
• Các nhà khoa học và giảng viên luật: Sử dụng các luận điểm phân tích sâu sắc về mối quan hệ giữa bản chất, nội dung, giới hạn TNHS làm tài liệu giảng dạy chuyên đề Luật Hình sự nâng cao.
• Thẩm phán, Kiểm sát viên, Điều tra viên: Trang bị công cụ nhận diện các lỗi áp dụng pháp luật phổ biến, nắm vững kỹ thuật lượng hình và phương pháp áp dụng các quy định phức tạp (Điều 102, 103, 104 BLHS).
• Cơ quan hoạch định chính sách và Đại biểu Quốc hội: Có căn cứ thực tiễn vững chắc để xem xét thông qua các dự án luật bảo vệ quyền trẻ em và hoàn thiện tư pháp người chưa thành niên.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng học thuyết nào?

Đóng góp độc đáo nhất là việc luận án đã xây dựng hoàn chỉnh mô hình lý thuyết TNHS hai chiều (lưỡng diện), mở rộng trực tiếp Lý thuyết về Trách nhiệm và Quyền tự do ý chí của Victor Tadros (2007) và Lý thuyết Thể chế của Nicola Lacey (2016). Luận án chứng minh rằng TNHS không đơn thuần là sự trừng phạt mang tính trả đũa của Nhà nước mà là một quan hệ pháp luật đặc thù, trong đó sự lên án của Nhà nước đối với người chưa thành niên bị ràng buộc bởi nghĩa vụ bảo đảm sự phát triển thể chất và tinh thần tối ưu của đối tượng này.

2. Điểm đổi mới về phương pháp luận khi so sánh với các công trình trước đây?

So sánh với các nghiên cứu trước đây vốn chủ yếu phân tích quy phạm trừu tượng (như công trình của Hoàng Minh Đức, 2016), luận án đã kết hợp phương pháp luật học thực chứng (empirical legal studies) với nghiên cứu án điển hình toàn diện trong 10 năm (2014–2023, $N=661$ vụ án, $851$ bị cáo). Phương pháp này cho phép định lượng hóa độ lệch pha giữa ý chí của nhà làm luật và thực tiễn áp dụng tại Tòa án cấp tỉnh.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực chứng là gì?

Phát hiện bất ngờ và đáng báo động nhất là sự tương phản sâu sắc giữa tinh thần nhân đạo của BLHS năm 2015 và thực tế xét xử: Mặc dù luật quy định hình phạt tù chỉ là biện pháp sau cùng, nhưng trên thực tế tại Bình Dương, Tòa án có xu hướng "tuyệt đối hóa hình phạt tù có thời hạn", trong khi các chế tài thay thế như phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc các biện pháp giám sát giáo dục khi miễn TNHS hầu như bị "vô hiệu hóa" trong thực tiễn do thiếu cơ chế hướng dẫn thi hành khả thi.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng (Replication Protocol) không?

Có. Quy trình thu thập, mã hóa bản án và phân tích cơ cấu chế tài của luận án được chuẩn hóa theo các tiêu chí rõ ràng (tội danh, nhóm tuổi, loại hình phạt, căn cứ tăng nặng/giảm nhẹ, hoàn cảnh di cư), cho phép các nhà nghiên cứu khác áp dụng hoàn toàn tương tự để khảo sát thực tiễn tại các tỉnh, thành phố khác như Đồng Nai, Bắc Ninh hay Hải Phòng.

5. Định hướng chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được phác thảo thế nào?

Chương trình 10 năm tới tập trung vào: (1) Xây dựng bộ chỉ số đánh giá tác động thực thi sau khi Luật Tư pháp người chưa thành niên được ban hành; (2) Thiết lập mô hình can thiệp chuyển hướng dựa vào cộng đồng dành riêng cho con em lao động nhập cư tại các khu công nghiệp; (3) Nghiên cứu liên ngành Tâm lý học tội phạm - Xã hội học pháp luật về cơ chế phục hồi hành vi cho người chưa thành niên sau chấp hành biện pháp tư pháp.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Trần Minh Thảo đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu đề ra, mang lại những giá trị khoa học và thực tiễn cốt lõi:

1. Chuẩn hóa hệ thống lý luận: Định nghĩa chính xác và làm sáng tỏ bản chất, nội dung, giới hạn, cơ sở và các yếu tố bảo đảm hiệu quả của TNHS đối với người dưới 18 tuổi phạm tội trong khoa học luật hình sự Việt Nam.
2. Đánh giá toàn diện luật thực định: Chỉ rõ những lỗ hổng kỹ thuật lập pháp trong BLHS năm 2015 liên quan đến nguyên tắc xử lý, chế tài phạt tiền, quyết định hình phạt trong trường hợp phạm tội chưa đạt và tổng hợp hình phạt nhiều bản án.
3. Lượng hóa thực tiễn tư pháp địa phương: Phân tích dữ liệu thực chứng 661 vụ án và 851 bị cáo trong 10 năm (2014–2023) tại tỉnh Bình Dương, phơi bày khuynh hướng lạm dụng hình phạt tù và chỉ ra nguyên nhân từ áp lực gia tăng dân số cơ học công nghiệp.
4. Đề xuất hệ thống giải pháp lập pháp đột phá: Đưa ra các kiến nghị sửa đổi cụ thể cho từng điều khoản trong BLHS và đóng góp trực tiếp vào việc hoàn thiện Dự thảo Luật Tư pháp người chưa thành niên.
5. Đổi mới mô hình thực thi: Kiến nghị Tòa án nhân dân Tối cao ban hành nghị quyết hướng dẫn áp dụng thống nhất pháp luật, đồng thời đề xuất chính quyền địa phương hoàn thiện cơ chế giám sát, giáo dục người chưa thành niên tại cộng đồng.
6. Mở ra các dòng nghiên cứu mới: Tạo tiền đề vững chắc cho việc phát triển các nghiên cứu chuyên sâu về tư pháp phục hồi, luật học so sánh và xã hội học tội phạm vị thành niên tại Việt Nam trong kỷ nguyên hội nhập quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu. - Chương 2: Những vấn đề lý luận về trách nhiệm hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội. - Chương 3: Quy định của Bộ luật Hình sự năm 2015 về trách nhiệm hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội và thực tiễn áp dụng tại tỉnh Bình Dương. - Chương 4: Kiến nghị hoàn thiện pháp luật hình sự về trách nhiệm hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội và giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật tại tỉnh Bình Dương.

8 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu ở nƣớc ngoài Thứ nhất, nhóm các công trình nghiên cứu những vấn đề lý luận chung về TNHS và hình phạt, có thể kể đến như: - Các công trình nghiên cứu về khái niệm, bản chất của TNHS: Cuốn sách “Criminal Responsibility” (tạm dịch: TNHS) của tác giả Victor Tadros, năm 2007, Nhà xuất bản (Nxb) Oxford University Press. Cuốn sách này xem xét khái niệm, bản chất và phạm vi của TNHS dưới góc độ vai trò thể chế và chính trị của nó. Tadros bắt đầu bằng việc trình bày các nền tảng, cả đạo đức và chính trị của TNHS, đồng thời, phân tích một số học thuyết trọng tâm về TNHS.

Cụ thể, cuốn sách đưa ra khái niệm và xem xét bản chất của TNHS bằng cách áp dụng một quan niệm mới đặc biệt về quyền tự do ý chí. Dựa trên việc xem xét quyền tự do ý chí này, Tadros sau đó khám phá các điều kiện trọng tâm của TNHS. Ông đưa ra sự xem xét một cách có hệ thống về mối quan hệ giữa TNHS và lý thuyết của sự tự do, cho thấy các điều kiện của TNHS được quy định và hạn chế như thế nào trong bối cảnh thể chế của luật hình sự. Đồng thời, cuốn sách cũng phân tích một số học thuyết trọng tâm về TNHS và giải thích về các cách thức, các điều kiện khác nhau mà một người cần phải đáp ứng được để có thể được miễn TNHS hoặc không phải chịu TNHS theo quy định của pháp luật [97].

Cuốn sách chuyên khảo “In search of criminal responsibility: Ideas, interests and institutions” (tạm dịch: Tìm kiếm TNHS: Ý tưởng, lợi ích và thể chế) của tác giả Nicola Lacey, năm 2016, Nxb Oxford University Press. Lacey cho rằng, TNHS thường được coi là hình thức hoặc cấu trúc của luật hình sự và là khái niệm nền tảng của luật hình sự. TNHS thường được xem xét nhiều nhất bởi các học giả theo truyền thống học thuật pháp lý, triết học về lý thuyết luật hình sự. Theo truyền thống này, TNHS có xu hướng được tiếp cận như một vấn đề trừu tượng, với các quy tắc về trách nhiệm được giải thích gắn liền với các chuẩn mực đạo đức với việc trả lời câu hỏi trọng tâm mang tính định hướng “ai phải chịu trách nhiệm theo luật hình sự”.

Tìm kiếm TNHS thúc đẩy việc phân tích khái niệm TNHS ở các khía cạnh khác nhau. Đầu tiên, Lacey thúc đẩy các học giả suy ngẫm về những giả định tiềm ẩn đằng sau việc nghiên cứu TNHS. Tiến hành theo hướng quan trọng hơn so 9 với công trình nghiên cứu triết học - pháp lý về TNHS, phân tích của Lacey tiến hành trên cơ sở cho rằng các học giả luật hình sự phải vượt ra ngoài sự tập trung vào TNHS “là gì” và đặt câu hỏi đặt ra TNHS là “để làm gì”. Lacey nhìn xa hơn các quan niệm về TNHS và bản chất của TNHS liên quan đến việc đánh giá và xét xử các cá nhân theo quy trình tố tụng hình sự truyền thống.

Điều này đặt ra các câu hỏi về TNHS khác nhau, chẳng hạn như “các cá nhân phải chịu TNHS theo những cách nào” và gồm những hình thức nào. Theo Lacey, TNHS là vấn đề trọng tâm của hệ thống pháp luật hình sự. Lacey lập luận rằng TNHS thường phải được hiểu trong bối cảnh hình sự hóa. TNHS là một khái niệm tích cực được hình thành bởi quyền lực Nhà nước và quyền, lợi ích của các chủ thể có liên quan.

Lacey giải thích lập luận của mình về chức năng điều phối và hợp pháp hóa của luật hình sự trong khuôn khổ ý tưởng, lợi ích và thể chế. Đối với Lacey, chính những ý tưởng, lợi ích và thể chế đã hình thành nên khái niệm và vai trò của TNHS. Liên quan đến các ý tưởng, Lacey lập luận rằng có bốn khái niệm hoặc nguyên tắc chính tạo thành nền tảng cho cách thức mà các cá nhân phải chịu TNHS, đó là: năng lực của chủ thể (đại diện cho mối quan tâm với cơ quan, sự lựa chọn và quyền tự chủ của cá nhân), hậu quả (liên quan đến những tổn hại do tội phạm gây ra cho xã hội), phẩm chất (đòi hỏi một sự đánh giá hoặc ước tính về phẩm chất của một người) và những rủi ro [88]. Cuốn sách “Crimes and Punishment: Cases, Materials, and Readings in Criminal Law” (tạm dịch: Tội phạm và hình phạt: Các vụ án, tài liệu và bài đọc trong Luật hình sự) của tác giả Martin R.

Gardner và Richard G. Singer, tái bản lần thứ 4, năm 2006, Nxb Lexis Nexis. Nội dung cuốn sách tập trung nghiên cứu các nguyên tắc cơ bản của luật hình sự, TNHS và những vấn đề cơ bản về hình phạt, hành vi tái phạm tội. Cuốn sách phản ánh quan điểm của các tác giả cho rằng mục đích của luật hình sự và TNHS là phản ánh các chuẩn mực đạo đức của xã hội, trừng phạt những người có lỗi và nhận thức được rằng họ đã vi phạm các chuẩn mực đạo đức này.

Cuốn sách không nghiên cứu về tất cả các tội phạm cụ thể mà chỉ tập trung vào phân tích một số tội phạm để làm sáng tỏ những nội dung nền tảng và nguyên tắc cơ bản của luật hình sự như tội giết người, các tội xâm phạm tình dục [87]. - Các công trình nghiên cứu về các lý thuyết của hình phạt, các loại hình phạt: Bài viết “Role of Theories of punishment in the policy of sentencing” (tạm dịch: Vai trò của các học thuyết về hình phạt đối với chính sách kết án) của tác giả 10 Areti Krishna Kumari, năm 2007, đăng trên tạp chí Electronic Journal. Trong bài viết, tác giả phân tích các lý thuyết khác nhau về hình phạt như học thuyết trừng trị, học thuyết phòng ngừa, học thuyết ngăn ngừa, học thuyết cải tạo làm cơ sở để xác định TNHS đối với người phạm tội. Areti coi hình phạt là một phần thiết yếu của luật hình sự.

Chỉ thông qua hình phạt thì việc tuân thủ pháp luật mới có thể được đảm bảo. Hình phạt được coi là hậu quả trực tiếp của việc thực hiện hành vi phạm tội. Thuật ngữ hình phạt được định nghĩa là sự đau đớn, khổ đau, mất mát, giam cầm hoặc các hình khác tương tự gây ra cho một người vì hành vi phạm tội mà người phạm tội phải chịu [73]. Tài liệu “Hanbook of Basic Principles and Promising Practices on Alternatives to Imprisonment” (tạm dịch: Sổ tay về Các nguyên tắc cơ bản và yêu cầu thực tiễn của các biện pháp thay thế hình phạt tù) của UNODC, năm 2007 là tài liệu chính thức của LHQ nhằm giải thích và hướng dẫn Các quy tắc tiêu chuẩn tối thiểu của LHQ về các biện pháp không giam giữ năm 1990 (Quy tắc Tokyo).

Tài liệu đã đề cập đến một số lý do của việc sử dụng các biện pháp, các hình phạt thay thế cho hình phạt tù khi xác định TNHS đối với người phạm tội. Theo đó, cuốn sổ tay giới thiệu những nguyên tắc cơ bản để hiểu các phương án thay thế hình phạt tù cũng như mô tả các thực tiễn đầy hứa hẹn được áp dụng ở một số quốc gia trên thế giới. Tài liệu cung cấp thông tin về các lựa chọn thay thế cho việc áp dụng hình phạt tù ở mọi giai đoạn của quá trình tố tụng hình sự; những cân nhắc quan trọng đối với việc thực hiện các giải pháp thay thế. Cuốn sổ tay này được viết cho các quan chức tư pháp hình sự, các tổ chức phi chính phủ và thành viên cộng đồng đang nỗ lực giảm bớt sự phụ thuộc quá mức vào hình phạt tù; cải thiện việc thực thi công lý, bao gồm cả việc phục hồi và tái hòa nhập cộng đồng; tích hợp các tiêu chuẩn và chuẩn mực quốc tế dựa trên nhân quyền vào các chính sách và thực tiễn ở địa phương.

Cuốn sổ tay tập trung một cách có hệ thống vào việc thực hiện các lựa chọn thay thế ở các giai đoạn của hệ thống tư pháp hình sự, gồm: trước khi xét xử; giai đoạn tuyên án và trả tự do sớm cho tù nhân bị kết án. Cuốn tài liệu cũng nhấn mạnh các chiến lược nhằm giảm bớt hình phạt tù đối với bốn nhóm đối tượng chính mà việc giam giữ có thể gây ra tác động đặc biệt nguy hại gồm trẻ em, người nghiện 11 ma túy, người bị bệnh tâm thần và phụ nữ, mà đặc biệt là trẻ em [96]. Thứ hai, nhóm các công trình nghiên cứu liên quan trực tiếp đến vấn đề TNHS đối với người dưới 18 tuổi phạm tội. - Các công trình nghiên cứu về hệ thống tư pháp hình sự NCTN và vấn đề TNHS đối với NCTN phạm tội nói chung: Cuốn sách “Juvenile Justice: An Introduction” (tạm dịch: Tư pháp NCTN: Giới thiệu) của hai tác giả John T.

Whitehead và Steven P. Lab, năm 2013, Nxb Anderson đã phân tích về các khía cạnh của hệ thống tư pháp NCTN. Cuốn sách đề cập đến lịch sử và sự phát triển của hệ thống tư pháp dành cho NCTN cũng như các vấn đề đặc biệt liên quan đến trẻ vị thành niên, bao gồm sự tiếp xúc với cảnh sát, quy trình tòa án, thủ tục tố tụng tư pháp, các biện pháp và chương trình xử lý chuyển hướng (XLCH), các biện pháp xử lý phi hình sự cũng như các biện pháp can thiệp ngoài cộng đồng. Cuốn sách này cũng xem xét các vấn đề cụ thể trong lĩnh vực tư pháp dành cho NCTN như các băng nhóm tội phạm, không áp dụng hình phạt tử hình và tù chung thân không ân xá với NCTN.

Cuốn sách đưa ra những giải pháp để can thiệp và điều trị hiệu quả đối với NCTN phạm tội. Cuối cùng, cuốn sách kết thúc với cái nhìn viễn cảnh về khả năng bãi bỏ tòa án dành cho NCTN trong tương lai để tăng cường việc bảo đảm quyền, lợi ích tốt nhất cho NCTN phạm tội. Trong công trình nghiên cứu “Justice for children: Detention as a last resort. Innovative initiatives in the East Asia and Pacific region” (tạm dịch: Tư pháp trẻ em: Giam giữ là biện pháp cuối cùng.