CHƯƠNG I MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VÀ QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM VỀ TỘI SỬ DỤNG NGƯỜI DƯỚI 16 TUỔI VÀO MỤC ĐÍCH KHIÊU DÂM 1.1 Một số vấn đề chung về Tội sử dụng người dưới 16 tuổi vào mục đích khiêu dâm 1.1 Khái niệm về Tội sử dụng người dưới 16 tuổi vào mục đích khiêu dâm 1.1 Định nghĩa Tội sử dụng người dưới 16 tuổi vào mục đích khiêu dâm là một tội mới được ghi nhận vào BLHS năm 2015 là tội phạm thuộc nhóm các tội xâm phạm tình dục trẻ em. Theo quy định tại khoản 1 Điều 147 BLHS năm 2015, Tội sử dụng người dưới 16 tuổi vào mục đích khiêu dâm là hành vi của người dưới đủ 18 tuổi trở lên mà lôi kéo, dụ dỗ, ép buộc người dưới 16 tuổi trình diễn khiêu dâm hoặc trực tiếp chứng kiến việc trình diễn khiêu dâm dưới mọi hình thức. Hành vi của Tội sử dụng người dưới 16 tuổi vào mục đích khiêu dâm là hành vi xâm hại tình dục không xâm nhập và có thể được thực hiện trên cơ sở thuận tình hoặc trái với ý muốn của nạn nhân. Để đưa ra được định nghĩa về Tội sử dụng người dưới 16 tuổi vào mục đích khiêu dâm cần dựa vào định nghĩa về tội phạm.
Khoản 1 Điều 8 BLHS năm 2015 quy định về tội phạm: “Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật Hình sự, do người có năng lực trách nhiệm hình sự hoặc pháp nhân thương mại thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ Tổ quốc, xâm phạm chế độ chính trị, chế độ kinh tế, nền văn hóa, quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, xâm phạm quyền con người, quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, xâm phạm những lĩnh vực khác của trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa mà theo quy định của Bộ luật này phải bị xử lý hình sự.” Trên cơ sở quy định tại Điều 147 BLHS năm 2015 và khái niệm tội phạm tại khoản 1 Điều 8 BLHS năm 2015 có thể rút ra được định nghĩa về Tội sử dụng người dưới 16 tuổi vào mục đích khiêu dâm như sau: “Tội sử dụng người dưới 16 tuổi vào mục đích khiêu dâm là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật hình sự, do người đủ 18 tuổi trở lên và có đầy đủ năng lực trách nhiệm hình sự mà cố ý lôi kéo, dụ dỗ, ép buộc người dưới 16 tuổi 2 trình diễn khiêu dâm hoặc trực tiếp chứng kiến việc trình diễn khiêu dâm dưới mọi hình thức, xâm phạm đến danh dự, nhân phẩm, sự phát triển bình thường của người dưới 16 tuổi và phải bị xử lý hình sự”.2 Đặc điểm Tội phạm là hành vi nguy hiểm, có lỗi, trái pháp luật hình sự và phải chịu hình phat. Với tư cách là một tội phạm, Tội sử dụng người dưới 16 tuổi vào mục đích khiêu dâm cũng có đầy đủ 4 đặc điểm của tội phạm. Thứ nhất, Tội sử dụng người dưới 16 tuổi vào mục đích khiêu dâm là hành vi có tính nguy hiểm. Lý luận trong khoa học LHS và Điều 8 BLHS năm 2015 đã khẳng định hành vi nào có tính nguy hiểm đáng kể cho xã hội mới là tội phạm.
Mà ở đây, hành vi nguy hiểm cho xã hội được cho là “hành vi gây ra hoặc đe dọa gây thiệt hại cho các quan hệ xã hội được Luật hình sự bảo vệ”. Tính nguy hiểm đáng kể cho xã hội được xác định là “dấu hiệu cơ bản, quan trọng nhất quyết định các dấu hiệu khác của tội phạm, là tiêu chí để phân biệt tội phạm với các hành vi vi phạm pháp luật khác”.4 Hành vi đó được xác định qua việc xem xét các yếu tố như: mức độ thiệt hại về vật chất, tinh thần mà tội phạm gây ra hay động cơ, mục đích thực hiện hành vi phạm tội, nhân thân người phạm tội. mức độ lỗi và tính chất của hành vi… Nhưng để hiểu “tính nguy hiểm cho xã hội” về bản chất nó như thế nào cần phải hiểu theo nghĩa rộng hơn. Nó không chỉ thể hiện tính gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại (về khách quan) mà còn cả tính có lỗi (về chủ quan).
Tính gây nguy hiểm cho xã hội thường được dùng khi phân biệt giữa tội phạm và vi phạm pháp luật khác (tính nguy hiểm cho xã hội đáng kể và tính nguy hiểm xã hội chưa đáng kể).5 Theo quan điểm nhóm, tính gây nguy hiểm là phải có tính gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại. Vì đó chính là cơ sở để phân biệt ra mức độ phạm tội cũng như phân biệt với các hành vi vi phạm pháp luật khác. Ví dụ: Người nào mà có hành vi xúc phạm nghiêm trọng nhân phẩm, danh dự người khác sẽ bị xử lý theo Điều 155 BLHS năm 2015, tuy nhiên, nếu các hành vi xúc phạm đó chưa đến mức nguy hiểm, nghiêm trọng thì có thể cá nhân thực hiện hành vi tương tự chỉ phải bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng theo Điều 592 BLDS năm 2015. Do vậy, sau khi xem xét các yếu tố trên, nếu một hành vi dù nguy hiểm cho xã hội nhưng không đáng kể thì hành vi này không là tội phạm và được xử lý bằng các biện pháp khác.
Đối với Tội sử dụng 4 Trần Thị Quang Vinh (Chủ biên), Giáo trình Luật Hình sự Việt Nam (phần chung), trường Đại học Luật TP.HCM, nằm 2019, Nxb. Hồng Đức - Hội luật gia Việt Nam, tr. 5 Nguyễn Ngọc Hòa, Tội phạm và cấu thành tội phạm, Nxb. 3 người dưới 16 tuổi vào mục đích khiêu dâm, đây là hành vi có tính nguy hiểm đáng kể trong xã hội vì đã xâm phạm đến danh dự, nhân phẩm, sự phát triển lành mạnh của người dưới 16 tuổi - khách thể được LHS bảo vệ.
Nhưng trong trường hợp hành vi sử dụng người dưới 16 tuổi vào mục đích khiêu dâm không có tính nguy hiểm xã hội đáng kể thì hành vi này sẽ được điều chỉnh bởi các văn bản quy phạm pháp luật khác có liên quan. Thứ hai, Tội sử dụng người dưới 16 tuổi là hành vi có lỗi. Sự thừa nhận tính có lỗi của tội phạm là một nguyên tắc cơ bản của LHS Việt Nam - nguyên tắc có lỗi. Nguyên tắc này xuất phát từ mục đích giáo dục người phạm tội trong LHS.
Với nguyên tắc này LHS Việt Nam cấm truy tội khách quan.6 Lỗi được hiểu đơn giản là thái độ tâm lý của người phạm tội đối với hành vi và hậu quả mà hành vi đó gây ra, biểu hiện thông qua hai hình thức là lỗi cố ý hoặc lỗi vô ý. Một hành vi nếu được thực hiện bởi ý chí và lý trí của con người khi và chỉ khi có sự kiểm soát của hai yếu tố này thì mới được xem là có lỗi. Do đó, người phạm tội thực hiện hành vi khi họ ý thức được hành vi của mình là gây nguy hại cho xã hội nhưng vẫn cố ý hoặc vô ý gây ra hậu quả thì vẫn được xem là tội phạm vì hành vi của họ là hành vi nguy hiểm cho xã hội. xâm phạm trực tiếp đến khách thể mà LHS bảo vệ.
Ngược lại, nếu người phạm tội thực hiện hành vi nhưng không thể kiểm soát được ý chí là lý trí, nhận thức của mình chính thì hành vi đó được xem là không có lỗi và được miễn trừ trách nhiệm hình sự. Tội sử dụng người dưới 16 tuổi vào mục đích khiêu dâm cho thấy hành vi được thực hiện với lỗi cố ý vì người phạm tội ý thức được hành vi của mình là gây nguy hiểm cho xã hội và xâm phạm đến khách thể mà LHS bảo vệ nhưng vẫn cố tính thực hiện. Thứ ba, Tội sử dụng người dưới 16 tuổi vào mục đích khiêu dâm là hành vi có tính trái pháp luật hình sự. Tính trái pháp luật hình sự có nghĩa là tội phạm về mặt hình thức phải được quy định trong BLHS.
Cụ thể, dựa vào nguyên tắc pháp chế “không có tội nếu không có luật” được quy định tại khoản 1 Điều 2 BLHS năm 2015: “Chỉ người nào phạm một tội đã được Bộ luật Hình sự quy định mới phải chịu trách nhiệm hình sự”. Điều đó cho thấy, mối quan hệ giữa tính nguy hiểm cho xã hội và tính trái pháp luật hình sự là mối quan hệ giữa nội dung và hình thức. Chỉ khi thỏa mãn được hai tính này thì mới được xem là tội phạm. Một hành vi tuy nguy hiểm nhưng chưa được quy định trong BLHS thì hành vi đó không được xem là tội phạm.
Nhưng cũng có trường hợp, tuy có một hành vi đã được quy định trong BLHS nhưng không đảm bảo tính nguy 6 Nguyễn Ngọc Hòa, tlđd, (5) tr. 4 hiểm thì cũng không phải là tội phạm. Nhưng cũng có một số trường hợp thực hiện hành vi trái pháp luật được quy định trong LHS nhưng được miễn trách nhiệm hình sự và được luật cho phép (phòng vệ chính đáng hay tính thế cấp thiết hay các trường hợp tương tự). Ví dụ: Hành vi cố ý tước đoạt tính mạng người khác được quy định trong BLHS là tội phạm với tội danh là giết người theo Điều 123 nhưng cũng hành vi đó mà do phòng vệ chính đáng thì không phải là tội phạm vì được luật cho phép hay nói cách khác vì không trái LHS nên không đủ yếu tố cấu thành tội phạm.7 Do đó, việc xem xét để coi người đó có là tội phạm hay không thì cần phải thỏa mãn các yếu tố cấu thành tội phạm, các trường hợp không miễn trách nhiệm và được quy định rõ hành vi đối với từng điều khoản cụ thể trong BLHS.
Đối với Tội sử dụng người dưới 16 tuổi vào mục đích khiêu dâm quy định tại Điều 147 BLHS 2015 cũng tương tự, nếu như một người đủ các điều kiện cấu thành, thỏa mãn được các yếu tố CTTP, không thuộc trường hợp miễn trách nhiệm hình sự thì họ được xem là tội phạm và hành vi của họ có tính trái pháp luật hình sự. Thứ tư, Tội sử dụng người dưới 16 tuổi vào mục đích khiêu dâm là hành vi có tính phải chịu hình phạt. Tội phạm được xem là có tính chịu hình phạt có thể hiểu là bất cứ hành vi phạm tội nào cũng bị đe dọa phải chịu hành phạt. Đây được xem là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất trong hệ thống các biện pháp cưỡng chế của nhà nước.
Về mặt lý luận, tồn tại hai quan điểm về tính phải chịu hình phạt.