Đánh Giá và Hoàn Thiện Quy Định về Các Tội Phạm Môi Trường trong Luật Hình Sự Việt Nam

Tìm hiểu về các tội phạm môi trường trong Luật Hình sự Việt Nam. Luận án tiến sĩ phân tích, đánh giá và đề xuất giải pháp hoàn thiện pháp luật.

• Tác giả: Ngô Ngọc Diễm
• Người hướng dẫn: PGS.TS Trịnh Quốc Toản
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội Khoa Luật
• Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự
• Đề tài: Các Tội Phạm Về Môi Trường Trong Luật Hình Sự Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 0.1.1. Tình hình nghiên cứu ở trong nước
• 0.1.2. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài
• 0.1.3. Phân tích, đánh giá chung về tình hình nghiên cứu liên quan đến luận án
• 0.1.4. Giả thuyết nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu
• 0.2. Kết luận
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CÁC TỘI PHẠM VỀ MÔI TRƯỜNG TRONG LUẬT HÌNH SỰ
• 1.1. Khái niệm và đặc điểm của các tội phạm về môi trường
• 1.2. Cơ sở của việc quy định các tội phạm về môi trường trong luật hình sự
• 1.3. Phân loại các tội phạm về môi trường trong luật hình sự
• 1.4. Các quy định về tội phạm về môi trường trong pháp luật quốc tế và pháp luật một số nước trên thế giới
• 1.5. Kết luận
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM VỀ CÁC TỘI PHẠM VỀ MÔI TRƯỜNG VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG
• 2.1. Những quy định về các phạm về môi trường trong pháp luật hình sự Việt Nam kể từ sau Cách mạng tháng Tám năm 1945 đến trước khi ban hành Bộ luật hình sự năm 2015
• 2.2. Quy định về các tội phạm về môi trường trong Bộ luật hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017)
• 2.3. Thực tiễn áp dụng các quy định của pháp luật hình sự về các tội phạm về môi trường
• 2.4. Những vướng mắc, hạn chế, thiếu sót trong áp dụng các quy định của pháp luật hình sự đối với các tội phạm về môi trường và nguyên nhân của những vướng mắc, hạn chế, thiếu sót đó
• 2.5. Kết luận
• 3. CHƯƠNG 3: HOÀN THIỆN QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT HÌNH SỰ NĂM 2015 VỀ CÁC TỘI PHẠM VỀ MÔI TRƯỜNG VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ ÁP DỤNG
• 3.1. Hoàn thiện và nâng cao hiệu quả áp dụng các quy định của Bộ luật hình sự năm 2015 về các tội phạm về môi trường
• 3.2. Các giải pháp hoàn thiện các quy định của Bộ luật hình sự năm 2015 về các tội phạm về môi trường
• 3.3. Những giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng quy định của Bộ luật hình sự năm 2015 về các tội phạm về môi trường
• 3.4. Kết luận
• DANH MỤC NHỮNG CÔNG TRÌNH ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• P.1. DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Luận Án Tiến Sĩ Tổng Quan Về Tội Phạm Môi Trường 55 ký tự

Luận án tiến sĩ này tập trung nghiên cứu sâu về các tội phạm về môi trường trong hệ thống luật hình sự Việt Nam. Môi trường được xem là một trong ba trụ cột của phát triển bền vững, cùng với kinh tế và xã hội. Do đó, bảo vệ môi trường là vấn đề sống còn không chỉ ở Việt Nam mà còn trên toàn thế giới. Mối liên hệ giữa môi trường và con người là không thể tách rời. Tuyên bố của Liên Hợp Quốc năm 1972 nhấn mạnh quyền được sống trong môi trường trong lành là một trong những quyền cơ bản của con người. Việt Nam đã thể chế hóa vấn đề này trong nhiều văn bản pháp luật quan trọng như Hiến pháp 2013, Luật Bảo vệ Môi trường, Luật Đất đai, và Luật Bảo vệ và Phát triển Rừng.

1.1. Khái Niệm Cơ Bản về Tội Phạm Môi Trường 45 ký tự

Phần này tập trung làm rõ khái niệm tội phạm về môi trường theo quy định của pháp luật Việt Nam. Nghiên cứu này cũng sẽ đi sâu vào phân tích các yếu tố cấu thành tội phạm, bao gồm chủ thể, khách thể, mặt chủ quan và mặt khách quan. Việc xác định rõ các yếu tố này là rất quan trọng để phân biệt các hành vi vi phạm pháp luật về môi trường với các hành vi phạm tội. Cần làm rõ những hành vi nào bị coi là gây nguy hiểm cho xã hội và đáng bị trừng phạt hình sự, cũng như phân biệt với các hành vi vi phạm hành chính. Nghiên cứu này sẽ giúp cơ quan điều tra và tòa án có căn cứ vững chắc để xác định tội danh và áp dụng hình phạt phù hợp.

1.2. Tầm Quan Trọng của Nghiên Cứu Tội Phạm Môi Trường 58 ký tự

Nghiên cứu về tội phạm môi trường có vai trò quan trọng trong việc hoàn thiện hệ thống pháp luật. Việc nghiên cứu giúp phát hiện ra những bất cập, chồng chéo trong quy định pháp luật hiện hành. Từ đó, đề xuất các giải pháp sửa đổi, bổ sung luật để phù hợp với tình hình thực tế. Đồng thời, nghiên cứu giúp nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường và trách nhiệm của mỗi cá nhân, tổ chức trong việc ngăn ngừa tội phạm môi trường.

II. Thực Trạng Thách Thức Xử Lý Tội Phạm Môi Trường 59 ký tự

Mặc dù đã có những quy định pháp luật cụ thể, thực tế cho thấy việc xử lý tội phạm về môi trường còn nhiều khó khăn. Theo số liệu thống kê, số lượng vụ việc vi phạm pháp luật về môi trường được phát hiện là rất lớn, nhưng số vụ bị xử lý hình sự còn rất khiêm tốn. Nhiều vụ việc nghiêm trọng chỉ bị xử lý hành chính, chưa đủ sức răn đe. Tình trạng này gây bức xúc trong dư luận xã hội và ảnh hưởng tiêu cực đến công tác bảo vệ môi trường.

2.1. Khó Khăn Trong Chứng Minh Tội Phạm Môi Trường 55 ký tự

Tội phạm môi trường thường có tính ẩn, khó phát hiện và chứng minh. Việc thu thập chứng cứ, xác định thiệt hại gây ra cho môi trường đòi hỏi trình độ chuyên môn cao và sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng. Nhiều vụ việc kéo dài, gây khó khăn cho công tác điều tra, truy tố, xét xử. Cán bộ có trình độ chuyên môn cao còn hạn chế. Đồng thời việc hợp tác giữa các cơ quan chuyên môn, nghiệp vụ chưa thực sự hiệu quả.

2.2. Bất Cập Trong Quy Định Pháp Luật Về Môi Trường 59 ký tự

Hệ thống pháp luật về tội phạm về môi trường còn nhiều bất cập, chồng chéo, chưa theo kịp với diễn biến phức tạp của tình hình ô nhiễm môi trường. Nhiều quy định còn chung chung, thiếu tính cụ thể, gây khó khăn cho việc áp dụng. Cần cụ thể hóa hành vi và quy định mức định lượng vi phạm, để đảm bảo tính khả thi và thuận lợi cho cơ quan tố tụng. Đồng thời, việc định tội danh và quyết định hình phạt còn nhiều tranh cãi.

2.3. Thực Tiễn Áp Dụng Pháp Luật Về Tội Phạm Môi Trường 59 ký tự

Thực tiễn áp dụng pháp luật đối với các tội phạm về môi trường còn nhiều quan điểm khác nhau dẫn đến việc áp dụng các quy định đối với các tội phạm về môi trường ở cùng một thời điểm, ở các địa phương và ở các cơ quan tiến hành tố tụng khác nhau ảnh hưởng tới nguyên tắc công bằng trong xử lý tội phạm. Nhiều vụ án còn bỏ lọt tội phạm hoặc định tội danh sai. Có hành vi vi phạm pháp luật về môi trường lại được điều tra, truy tố sang tội danh thuộc chương khác của BLHS, chưa phân hóa về các giai đoạn thực hiện tội phạm; áp dụng hình phạt còn quá nhẹ.

III. Cách Hoàn Thiện Luật Hình Sự Về Tội Phạm Môi Trường 59 ký tự

Để nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm về môi trường, cần có những giải pháp đồng bộ, trong đó hoàn thiện pháp luật là một yếu tố then chốt. Cần rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định của luật hình sự để đảm bảo tính minh bạch, rõ ràng, dễ áp dụng. Đồng thời, cần tăng cường chế tài xử phạt, đảm bảo tính răn đe đối với các hành vi vi phạm.

3.1. Sửa Đổi Bổ Sung Các Quy Định Về Tội Danh 57 ký tự

Cần cụ thể hóa các yếu tố cấu thành tội phạm, đặc biệt là các dấu hiệu định tính và định lượng. Làm rõ các hành vi bị coi là ô nhiễm môi trường, mức độ gây hại cho môi trường và hậu quả gây ra cho sức khỏe con người. Đồng thời, cần bổ sung các tội danh mới để đáp ứng yêu cầu đấu tranh với các hành vi vi phạm pháp luật về môi trường chưa được quy định trong luật hiện hành.

3.2. Nâng Cao Mức Hình Phạt Đối Với Tội Phạm Môi Trường 59 ký tự

Mức hình phạt hiện hành đối với tội phạm môi trường còn thấp, chưa đủ sức răn đe. Cần nâng cao mức hình phạt tiền, hình phạt tù để tương xứng với tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội. Đồng thời, cần áp dụng các hình phạt bổ sung nghiêm khắc hơn, như cấm hành nghề, cấm hoạt động trong lĩnh vực môi trường.

3.3. Tăng Cường Trách Nhiệm Hình Sự Của Pháp Nhân 58 ký tự

Thực tế cho thấy, nhiều vụ tội phạm môi trường do pháp nhân thực hiện. Cần tăng cường trách nhiệm hình sự của pháp nhân, đảm bảo mọi hành vi vi phạm đều bị xử lý nghiêm minh. Cần quy định rõ các biện pháp xử lý đối với pháp nhân phạm tội, như phạt tiền, đình chỉ hoạt động, thu hồi giấy phép.

IV. Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Áp Dụng Luật Hình Sự 60 ký tự

Hoàn thiện pháp luật là một yếu tố quan trọng, nhưng để đạt được hiệu quả thực sự trong đấu tranh phòng, chống tội phạm về môi trường, cần có những giải pháp đồng bộ, toàn diện. Cần nâng cao năng lực của các cơ quan chức năng, tăng cường phối hợp giữa các bộ, ngành, địa phương và huy động sự tham gia của cộng đồng.

4.1. Nâng Cao Năng Lực Của Các Cơ Quan Chức Năng 58 ký tự

Cần tăng cường đào tạo, bồi dưỡng nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ cho đội ngũ cán bộ làm công tác điều tra, truy tố, xét xử tội phạm về môi trường. Trang bị đầy đủ phương tiện, kỹ thuật hiện đại phục vụ công tác giám định, thu thập chứng cứ. Công tác phòng chống tội phạm môi trường cần sự chuyên nghiệp từ đội ngũ cán bộ điều tra, kiểm sát, xét xử.

4.2. Tăng Cường Phối Hợp Giữa Các Cơ Quan Tổ Chức 58 ký tự

Cần thiết lập cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng, như công an, viện kiểm sát, tòa án, bộ tài nguyên và môi trường, ủy ban nhân dân các cấp. Chia sẻ thông tin, kinh nghiệm, hỗ trợ lẫn nhau trong công tác điều tra, truy tố, xét xử tội phạm về môi trường. Đồng thời, cần phát huy vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội nghề nghiệp trong công tác tuyên truyền, vận động nhân dân tham gia bảo vệ môi trường.

4.3. Nâng Cao Nhận Thức Cộng Đồng Về Bảo Vệ Môi Trường 59 ký tự

Tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường và trách nhiệm của mỗi cá nhân, tổ chức trong việc ngăn ngừa tội phạm về môi trường. Sử dụng nhiều hình thức tuyên truyền đa dạng, phong phú, phù hợp với từng đối tượng. Khuyến khích người dân tham gia giám sát, phát hiện và tố giác các hành vi vi phạm pháp luật về môi trường.

V. Ứng Dụng Nghiên Cứu Kết Quả Thực Tiễn Của Luận Án 58 ký tự

Luận án này không chỉ mang tính lý luận mà còn có giá trị ứng dụng thực tiễn cao. Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo cho các cơ quan nhà nước trong quá trình xây dựng, hoàn thiện pháp luật về tội phạm môi trường. Đồng thời, có thể được sử dụng trong công tác đào tạo, bồi dưỡng cán bộ và tuyên truyền, phổ biến pháp luật.

5.1. Đề Xuất Sửa Đổi Bổ Sung Luật Hình Sự Việt Nam 58 ký tự

Luận án đưa ra các đề xuất cụ thể về việc sửa đổi, bổ sung các quy định của luật hình sự về tội phạm môi trường, nhằm khắc phục những bất cập, hạn chế của pháp luật hiện hành. Các đề xuất này được xây dựng trên cơ sở phân tích sâu sắc thực tiễn áp dụng pháp luật và kinh nghiệm của các nước trên thế giới.

5.2. Nâng Cao Hiệu Quả Phòng Chống Tội Phạm Môi Trường 59 ký tự

Luận án đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả công tác phòng ngừa, phát hiện, điều tra, truy tố, xét xử tội phạm môi trường. Các giải pháp này bao gồm tăng cường năng lực của các cơ quan chức năng, nâng cao nhận thức của cộng đồng và tăng cường phối hợp giữa các bên liên quan.

VI. Tương Lai Nghiên Cứu Tội Phạm Về Môi Trường Ở VN 59 ký tự

Nghiên cứu về tội phạm về môi trường trong luật hình sự Việt Nam vẫn còn nhiều tiềm năng để phát triển. Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến loại tội phạm này. Cần chú trọng nghiên cứu các tội phạm mới, các phương thức thủ đoạn phạm tội tinh vi và các biện pháp phòng ngừa, đấu tranh hiệu quả.

6.1. Nghiên Cứu Tội Phạm Môi Trường Trong Bối Cảnh Mới 59 ký tự

Cần nghiên cứu tội phạm môi trường trong bối cảnh hội nhập quốc tế, biến đổi khí hậu và phát triển bền vững. Nghiên cứu các quy định của pháp luật quốc tế và kinh nghiệm của các nước trên thế giới để hoàn thiện pháp luật Việt Nam. Đồng thời, cần chú trọng nghiên cứu các vấn đề về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp và vai trò của cộng đồng trong việc bảo vệ môi trường.

6.2. Phát Triển Các Biện Pháp Phòng Ngừa Tội Phạm 58 ký tự

Cần phát triển các biện pháp phòng ngừa tội phạm môi trường dựa trên cơ sở khoa học và thực tiễn. Ứng dụng các thành tựu khoa học công nghệ vào công tác giám sát, phát hiện và ngăn chặn các hành vi vi phạm pháp luật về môi trường. Đồng thời, cần xây dựng cơ chế khuyến khích người dân tham gia bảo vệ môi trường và tố giác các hành vi vi phạm.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu "Các tội phạm về môi trường trong Luật hình sự Việt Nam" của tác giả Ngô Ngọc Diễm (chuyên ngành Luật hình sự và Tố tụng hình sự, mã số: 9380101.03, bảo vệ tại Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2021 dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Trịnh Quốc Toản) là luận án tiến sĩ luật học đầu tiên nghiên cứu toàn diện, có hệ thống về cơ sở lý luận và thực tiễn áp dụng quy định về các tội phạm về môi trường (TPMT) sau khi Bộ luật Hình sự (BLHS) năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) có hiệu lực thi hành.

Trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế sâu rộng, bảo vệ môi trường đã trở thành một trong ba trụ cột sống còn của phát triển bền vững cùng với kinh tế và xã hội. Tuyên bố của Hội nghị Liên hợp quốc về Môi trường con người (Stockholm, 1972) tại Nguyên tắc 1 đã khẳng định chuẩn mực nền tảng: "Con người có quyền cơ bản được tự do, bình đẳng và đầy đủ các điều kiện sống, trong một môi trường chất lượng cho phép cuộc sống có phẩm giá và phúc lợi mà con người có trách nhiệm trong bảo vệ và cải thiện cho các thế hệ hôm nay và mai sau". Tại Việt Nam, quyền sống trong môi trường trong lành đã được hiến định tại Điều 43 Hiến pháp năm 2013. Mặc dù BLHS năm 1999 lần đầu tiên thiết kế một chương riêng (Chương XVII) và BLHS năm 2015 tiếp tục hoàn thiện tại Chương XIX, khoảng trống nghiên cứu học thuật (research gap) vẫn tồn tại sâu sắc: các công trình trước đây chủ yếu tiếp cận dưới góc độ quản lý hành chính, tội phạm học cục bộ hoặc bình luận điều luật đơn lẻ; thiếu vắng một công trình lý luận đa ngành tích hợp học thuyết Luật hình sự, Tội phạm học xanh (Green Criminology) và phân tích định lượng tư pháp thực chứng.

Luận án xác lập hệ thống 04 giả thuyết nghiên cứu (H1: Lý luận về TPMT còn phân mảnh, thiếu nhất quán; H2: Pháp luật hình sự thực định bộc lộ nhiều bất cập so với chuẩn mực quốc tế; H3: Thực tiễn áp dụng tồn tại sự đứt gãy giữa phát hiện và truy cứu trách nhiệm hình sự; H4: Các giải pháp hoàn thiện trước đây thiếu tính đồng bộ với thể chế Nhà nước pháp quyền) nhằm trả lời 07 câu hỏi nghiên cứu cốt lõi (RQ1 đến RQ7) về bản chất pháp lý, mô hình cấu thành tội phạm và lộ trình lập pháp tối ưu. Phạm vi dữ liệu thực nghiệm bao quát toàn bộ 63 tỉnh, thành phố trong giai đoạn 11 năm (2010–2020), phân tích 170.875 vụ vi phạm pháp luật môi trường do Cục Cảnh sát phòng chống tội phạm về môi trường (C05) phát hiện và 2.842 vụ án do Tòa án nhân dân các cấp thụ lý xét xử đối với 2.145 bị cáo.

Literature Review và Positioning

Bức tranh tổng quan nghiên cứu về TPMT trong và ngoài nước phản ánh sự phát triển qua nhiều giai đoạn với các luồng tư tưởng lý luận chuyên sâu:

Trong nước, hướng tiếp cận Luật hình sự được mở đầu bằng luận án tiến sĩ của Dương Thành An (2011) về trách nhiệm hình sự (TNHS) đối với TPMT theo BLHS 1999, cùng hệ thống giáo trình chuyên khảo của Trịnh Quốc Toản (1994, 2016), Lê Cảm (2009, 2016), Đào Trí Úc & Võ Khánh Vinh (2010), Nguyễn Ngọc Hòa (2016), Phạm Hồng Hải (2009), Phạm Văn Lợi (2006) và Phạm Hữu Nghị (2010). Hướng tiếp cận Tội phạm học và phòng ngừa thực tiễn gắn liền với các công trình của Nguyễn Xuân Yêm (2010, 2014), Trần Quốc Tỏ (2013), Lê Quang Đồng (2019) và Đặng Thu Hiền (2017).

Trên trường quốc tế, các công trình học thuật đã phát triển vượt bậc với học thuyết Tội phạm học xanh (Green Criminology) của Michael J. Lynch & Nancy Frank (1990), Rob White & Diane Heckenberg (2014); lý thuyết kinh tế lượng trong kiểm soát tội phạm môi trường của Christian Alexander Almer (2009 tại Đại học Heidelberg); nghiên cứu tương tác giữa luật mềm và luật cứng của Cecilia Erba (2015 tại Đại học Bologna); tội phạm môi trường xuyên quốc gia của Hamdan Qudah (2014 tại Đại học Pace); và phân tích hệ thống tư pháp hình sự của Yingyi & David Emmons (2000), Samantha Bricknell (2010), Zhevlakov (2002).

Tổng thuật y văn chỉ ra 03 cuộc tranh luận lý luận (debates) then chốt chưa có lời giải đáp thống nhất:

1. Khách thể bảo vệ: Phái "Lấy con người làm trung tâm" (Anthropocentrism - bảo vệ trật tự quản lý nhà nước) đối lập với phái "Lấy sinh thái làm trung tâm" (Ecocentrism - bảo vệ an toàn sinh thái và quyền tự thân của thiên nhiên).
2. Kỹ thuật lập pháp: Xung đột giữa mô hình cấu thành vật chất (đòi hỏi chứng minh hậu quả thiệt hại thực tế - vốn là rào cản kỹ thuật lớn) và mô hình cấu thành hình thức/đe dọa gây nguy hại trừu tượng.
3. Chủ thể tội phạm: Tranh luận về tính độc lập trong TNHS của pháp nhân thương mại (PNTM) so với thể nhân đại diện.

So sánh với nghiên cứu thực nghiệm kinh tế lượng tại CHLB Đức của Christian Alexander Almer (2009) và khảo sát thực thi chất thải điện tử tại Liên minh châu Âu của Cecilia Erba (2015), luận án của Ngô Ngọc Diễm đã định vị vững chắc đóng góp mới: kết hợp phương pháp luận duy vật biện chứng mác-xít với phân tích quy phạm học hình sự thực định, giải quyết điểm nghẽn chuyển hóa từ vi phạm hành chính sang truy cứu hình sự tại một quốc gia đang phát triển có nền kinh tế chuyển đổi.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã tạo nên bước phát triển quan trọng đối với lý luận Luật hình sự Việt Nam thông qua việc mở rộng và tái định hình các học thuyết nền tảng:

Thứ nhất, luận án hoàn thiện học thuyết về khách thể của TPMT. Vượt qua quan điểm truyền thống chỉ coi khách thể là "trật tự quản lý hành chính nhà nước về bảo vệ môi trường", luận án xác lập cấu trúc khách thể 03 tầng bậc: (1) An ninh sinh thái và tính nguyên vẹn của môi trường tự nhiên; (2) Trật tự quản lý kinh tế - xã hội đối với tài nguyên thiên nhiên; (3) Quyền con người được sống trong môi trường an toàn, trong lành.

Thứ hai, công trình làm sâu sắc cơ sở lý luận về TNHS của pháp nhân thương mại (PNTM) – một chế định hoàn toàn mới trong BLHS 2015. Tác giả luận chứng rằng TNHS của PNTM mang tính độc lập tương đối, không loại trừ TNHS của cá nhân, xuất phát từ thuyết đồng nhất hóa (identification theory) và thuyết lỗi tổ chức (organizational fault), giải quyết triệt để sự lúng túng trong xác định lỗi hỗn hợp khi doanh nghiệp gây ô nhiễm công nghiệp quy mô lớn.

Thứ ba, luận án xác lập định nghĩa khoa học hoàn chỉnh về TPMT, kế thừa xuất sắc luận điểm của GS.TSKH Lê Cảm: "Tội phạm về môi trường là những hành vi nguy hiểm cho xã hội, bị luật hình sự cấm, do thể nhân (tức là người có năng lực trách nhiệm hình sự và đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự) hoặc pháp nhân thương mại thực hiện một cách có lỗi (cố ý hoặc vô ý), xâm phạm an toàn sinh thái của xã hội và gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại đáng kể cho môi trường thiên nhiên xung quanh, sức khỏe của con người, cũng như các lợi ích hợp pháp khác của trật tự pháp luật môi trường".

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp đa chiều của 03 lý thuyết trụ cột:

1. Học thuyết Cấu thành tội phạm hiện đại (Modern Dogmatics of Criminal Law): Chuẩn hóa 04 yếu tố (Khách thể, Mặt khách quan, Chủ thể, Mặt chủ quan) gắn với kỹ thuật lập pháp định lượng.
2. Tội phạm học xanh (Green Criminology) của Lynch, Frank và Rob White: Nhận diện tác hại sinh thái (environmental harm) vượt ra ngoài các ranh giới hành chính thông thường.
3. Học thuyết Không gian phòng thủ (Defensible Space Theory) của Oscar Newman do Dương Tuyết Miên (2013) phát triển: Ứng dụng trong việc khoanh vùng kiểm soát vi phạm tại các khu công nghiệp, đô thị và vành đai sinh quyển.

Khung phân tích này đặt ra điều kiện biên (boundary conditions) chặt chẽ: áp dụng trực tiếp cho 12 tội danh thuộc Chương XIX BLHS 2015 trong bối cảnh thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường triết học của Chủ nghĩa duy vật biện chứng và Chủ nghĩa duy vật lịch sử của Chủ nghĩa Mác - Lênin kết hợp với tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Đây là nền tảng bản thể luận (ontology) và nhận thức luận (epistemology) nhất quán, xem xét hiện tượng tội phạm môi trường trong sự vận động, phát triển không ngừng và chịu sự quy định chặt chẽ của các điều kiện kinh tế - xã hội.

Thiết kế nghiên cứu kết hợp đa cấp độ (Multi-level design):

• Cấp độ vĩ mô (Macro): Đánh giá chính sách hình sự, cam kết quốc tế (Công ước CITES, Basel, Stockholm) và hệ thống văn bản quy phạm pháp luật.
• Cấp độ trung mô (Meso): Phân tích cơ chế phối hợp liên ngành giữa lực lượng Cảnh sát môi trường (C05), Viện kiểm sát nhân dân và Tòa án nhân dân.
• Cấp độ vi mô (Micro): Giải phẫu hồ sơ 2.842 vụ án hình sự sơ thẩm, phúc thẩm và giám đốc thẩm trên toàn quốc.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được tiến hành nghiêm ngặt qua phương pháp tam giác đạc (triangulation):

• Tam giác đạc dữ liệu (Data triangulation): Đối chiếu chéo giữa số liệu xử lý vi phạm hành chính của lực lượng Công an nhân dân (170.875 vụ) với số liệu thụ lý, xét xử của Tòa án nhân dân tối cao (2.842 vụ án/2.145 bị cáo).
• Tam giác đạc phương pháp (Methodological triangulation): Kết hợp phương pháp so sánh luật học vi mô (Micro-comparative law) đối chiếu luật hình sự của Liên bang Nga, Thụy Điển, CHLB Đức, Úc, Trung Quốc, Thái Lan với phương pháp điều tra xã hội học và chuyên gia.
• Phương pháp nghiên cứu tình huống điển hình (Case-study): Điều tra sâu các đại án môi trường nghiêm trọng như vụ án Formosa Hà Tĩnh, Vedan xả thải trên sông Thị Vải, khai thác khoáng sản và buôn bán động vật hoang dã xuyên quốc gia.

Data và phân tích

Dữ liệu thống kê tư pháp được phân tích thông qua các ma trận so sánh pháp lý và phân tích thống kê mô tả (Descriptive Statistics), đo lường mức độ tương quan giữa tỷ lệ đô thị hóa, thu hút vốn đầu tư FDI với chỉ số gia tăng các vụ án xâm phạm an toàn sinh thái. Độ tin cậy (reliability) và giá trị cấu trúc (construct validity) của các luận cứ được bảo đảm thông qua việc đối chiếu với nguồn dữ liệu gốc của TANDTC (Báo cáo tổng kết công tác ngành Tòa án 2010–2020) và Báo cáo thường niên của Bộ Tài nguyên và Môi trường.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Qua khảo sát dữ liệu thực chứng 11 năm (2010–2020), luận án đã chỉ ra 05 phát hiện đột phá:

Thứ nhất, sự nghịch lý và bất cân xứng nghiêm trọng giữa vi phạm thực tế và xử lý hình sự. Toàn quốc phát hiện tới 170.875 vụ vi phạm pháp luật môi trường, xử lý hành chính 141.000 vụ, nhưng chỉ khởi tố điều tra 2.357 bị can. Hệ thống Tòa án nhân dân chỉ xét xử 2.145 bị cáo, chiếm vỏn vẹn 0,37% tổng số vụ án hình sự đã xét xử trong cùng thời kỳ. Điều này chứng minh "tính ẩn" (dark figure of crime) của tội phạm môi trường là cực kỳ lớn.

Thứ hai, sự "tê liệt" hoàn toàn trong thực thi TNHS đối với Pháp nhân thương mại. Mặc dù BLHS 2015 đã quy định TNHS của PNTM đối với phần lớn các tội danh tại Chương XIX, trong suốt giai đoạn khảo sát, chưa có bất kỳ một pháp nhân thương mại nào bị truy tố, xét xử hình sự về tội phạm môi trường; 100% các vi phạm của doanh nghiệp đều bị "hành chính hóa" thông qua phạt tiền và khắc phục hậu quả.

Thứ ba, điểm nghẽn kỹ thuật từ mô hình cấu thành vật chất và điều kiện "tiền sự hành chính". Việc luật định quá nhiều yếu tố định lượng phức tạp (như thông số môi trường vượt quy chuẩn, khối lượng chất thải nguy hại) và bắt buộc phải có tình tiết "đã bị xử phạt vi phạm hành chính mà còn vi phạm" đã tạo kẽ hở cho đối tượng né tránh truy cứu hình sự do thời hiệu xử phạt vi phạm hành chính ngắn (1–2 năm).

Thứ tư, tình trạng định tội danh sai và chuyển hóa tội danh bất hợp lý. Nhiều hành vi hủy hoại môi trường đặc biệt nghiêm trọng nhưng do khó khăn trong giám định tư pháp môi trường đã bị cơ quan tố tụng chuyển sang khởi tố về các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế (Điều 232 - Tội vi phạm quy định về khai thác, bảo vệ rừng và lâm sản) hoặc tội xâm phạm sở hữu.

Thứ năm, chế tài hình phạt chưa tương xứng với lợi nhuận phi pháp. Hình phạt tiền áp dụng đối với cá nhân còn quá nhẹ so với siêu lợi nhuận thu được từ hành vi xả thải trộm hay buôn lậu chất thải, triệt tiêu tính răn đe của luật hình sự.

       BẢNG SO SÁNH THỰC TIỄN ÁP DỤNG PHÁP LUẬT MÔI TRƯỜNG (2010 - 2020)

Implications đa chiều

• Về lý luận: Chuyển dịch căn bản từ tư duy bảo vệ "môi trường phục vụ con người" sang bảo vệ "an ninh sinh thái toàn cầu", cung cấp nền tảng khoa học cho việc nội luật hóa các công ước quốc tế.
• Về lập pháp: Cung cấp bản thiết kế sửa đổi Chương XIX BLHS 2015: chuyển đổi các tội phạm nguy hiểm cao (như xả chất phóng xạ, chất độc hại) từ cấu thành vật chất sang cấu thành hình thức; bãi bỏ điều kiện tiền sự hành chính bất hợp lý; quy định ngưỡng định lượng rõ ràng cho từng loại chất thải nguy hại.
• Về tư pháp và thực thi: Đề xuất xây dựng Nghị quyết chuyên đề của Hội đồng Thẩm phán TANDTC hướng dẫn thống nhất áp dụng TNHS của PNTM; thành lập lực lượng giám định tư pháp kỹ thuật môi trường độc lập trực thuộc Bộ Tư pháp nhằm rút ngắn thời gian trưng cầu giám định.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận 03 giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn thời gian: Dữ liệu thực nghiệm kết thúc ở năm 2020, chưa phản ánh đầy đủ tác động của Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 (có hiệu lực từ ngày 01/01/2022).
2. Khả năng tiếp cận dữ liệu ngầm: Chưa thể lượng hóa chính xác số liệu về dòng tiền phi pháp trong tội phạm môi trường có tổ chức xuyên quốc gia do hạn chế về bảo mật điều tra.
3. Độ phủ chủ thể: Chưa khảo sát thực tế quy trình tố tụng hình sự đối với pháp nhân nước ngoài hoạt động tại các đặc khu kinh tế.

Hướng nghiên cứu tương lai bao gồm:

• Tác động của chuyển đổi số và công nghệ chuỗi khối (Blockchain) trong truy xuất nguồn gốc lâm sản, khoáng sản nhằm ngăn ngừa tội phạm sinh thái.
• Trách nhiệm hình sự đối với hành vi gian lận hạn ngạch phát thải khí nhà kính (Carbon credit fraud) trong thị trường tài chính xanh.
• Xung đột pháp lý quốc tế trong xử lý tội phạm làm suy kiệt đa dạng sinh học đại dương và biến đổi khí hậu.

Tác động và ảnh hưởng

• Học thuật: Trở thành công trình tài liệu tham khảo chuẩn mực trong đào tạo sau đại học tại các cơ sở đào tạo luật hàng đầu như Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Luật Hà Nội, Học viện Cảnh sát nhân dân, Học viện Tòa án.
• Lập pháp: Các kiến nghị của luận án trực tiếp đóng góp luận cứ khoa học cho Ủy ban Tư pháp của Quốc hội và Ban Nội chính Trung ương trong các chương trình rà soát, sửa đổi, bổ sung BLHS.
• Kinh tế - Xã hội: Thúc đẩy các doanh nghiệp FDI và PNTM nội địa nâng cao chuẩn mực tuân thủ môi trường (ESG), giảm thiểu nguy cơ khủng hoảng sinh thái tại các lưu vực sông trọng điểm (sông Nhuệ - Đáy, sông Đồng Nai - Sài Gòn).

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh, Học viên cao học: Khai thác khung lý thuyết cấu thành tội phạm môi trường và nguồn dữ liệu tư pháp 11 năm phong phú.
• Thẩm phán, Kiểm sát viên, Điều tra viên C05: Áp dụng bộ cẩm nang nhận diện dấu hiệu pháp lý và tháo gỡ điểm nghẽn trong định tội danh, lượng hình và truy cứu PNTM.
• Doanh nghiệp và Cố vấn pháp lý: Định hình chiến lược quản trị rủi ro pháp lý môi trường, phòng ngừa TNHS của pháp nhân thương mại.
• Nhà hoạch định chính sách: Tham chiếu xây dựng chiến lược quốc gia về phòng chống tội phạm phi truyền thống.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đó là việc mở rộng học thuyết Cấu thành tội phạm thông qua tái cấu trúc khách thể của TPMT sang "An ninh sinh thái và Quyền con người về môi trường", đồng thời luận chứng cơ chế chịu TNHS độc lập của Pháp nhân thương mại tách rời khỏi trách nhiệm của người đại diện.

2. Điểm mới về phương pháp nghiên cứu so với các công trình trước đây? Luận án kết hợp phương pháp luận duy vật biện chứng với phân tích định lượng tư pháp toàn diện trên mẫu khảo sát 100% bản án môi trường toàn quốc giai đoạn 2010–2020 (2.842 vụ án), đối chiếu với nghiên cứu kinh tế lượng của Almer (2009) và luật so sánh của Cecilia Erba (2015).

3. Phát hiện thực nghiệm gây bất ngờ nhất là gì? Sự tê liệt tuyệt đối của chế định TNHS đối với PNTM trong lĩnh vực môi trường (0 vụ án bị khởi tố/xét xử trong 11 năm dù có 170.875 vụ vi phạm được phát hiện), phản ánh khoảng cách cực lớn giữa luật trên giấy (law in books) và luật trong thực tiễn (law in action).

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication protocol) không? Có. Hệ thống bảng biểu, mã hóa tội danh và quy trình thu thập dữ liệu từ C05 và TANDTC được minh bạch hóa hoàn toàn tại các Phụ lục từ số 01 đến số 10.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được đề xuất như thế nào? Tập trung nghiên cứu tội phạm gian lận phát thải carbon, tội phạm sinh thái xuyên biên giới gắn với tội phạm rửa tiền và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong giám định pháp y môi trường.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Ngô Ngọc Diễm đã hoàn thành xuất sắc mục tiêu nghiên cứu với 05 đóng góp nền tảng:

1. Xác lập hệ thống lý luận toàn diện, cập nhật và đồng bộ về các tội phạm môi trường trong Luật hình sự Việt Nam thời kỳ đổi mới và hội nhập.
2. Đưa ra định nghĩa khoa học chuẩn xác về TPMT, tích hợp chủ thể kép (cá nhân và pháp nhân thương mại) và khách thể an ninh sinh thái.
3. Giải mã toàn diện thực trạng 11 năm xét xử án môi trường tại Tòa án nhân dân, chỉ rõ nguyên nhân của tỷ lệ xử lý hình sự khiêm tốn (0,37%).
4. Đề xuất mô hình cấu thành hình thức cho các hành vi có nguy cơ hủy hoại môi trường thảm khốc và xóa bỏ rào cản hành chính hóa.
5. Cung cấp hệ thống giải pháp lập pháp, tư pháp và kỹ thuật điều tra đồng bộ, góp phần hiện thực hóa quyền hiến định của người dân được sống trong môi trường trong lành và bảo vệ nền tảng phát triển bền vững quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án. Những vấn đề lý luận về các tội phạm về môi trường trong Luật hình sự. Những quy định của pháp luật hình sự Việt Nam về các tội phạm về môi trường và thực tiễn áp dụng.

Hoàn thiện quy định của bộ luật hình sự năm 2015 về các tội phạm về môi trường và giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng 8 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Tình hình nghiên cứu ở trong nƣớc Các TPMT là chủ đề được nghiên cứu dưới nhiều góc độ khác nhau, song trong giới luật học Việt Nam nhận thức lý luận về loại tội phạm này vẫn chưa được thống nhất và toàn diện. Bởi vậy, tổng kết, đánh giá tình hình nghiên cứu các TPMT không có mục đích tự thân mà hướng vào làm rõ những vấn đề nào đã được các nhà luật học Việt Nam nghiên cứu? Nếu đã được nghiên cứu thì nghiên cứu đến đâu? Còn những vấn đề gì chưa được nghiên cứu và cần tiếp tục nghiên cứu?. Những công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về các TPMT đã được công bố rất đa dạng và phong phú.

Tuy nhiên, trong phạm vi đề tài, tác giả chỉ giới hạn tổng quan nghiên cứu các TPMT dưới góc độ LHS và tác giả cho là chủ yếu và quan trọng, còn một số công trình khoa học được nghiên cứu trong lĩnh vực tội phạm học, xã hội học về môi trường được tác giả tổng hợp và đánh giá ở chương này chỉ nhằm mục đích làm rõ hơn nội dung nghiên cứu đối với các TPMT trong LHS Việt Nam. Dưới góc độ luật hình sự 1. Các công trình nghiên cứu là luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ Luận án tiến sĩ chuyên ngành LHS và LTTHS đầu tiên và cũng là duy nhất cho đến nay nghiên cứu về các TPMT, đó là luận án với đề tài: Trách nhiệm hình sự đối với các tội phạm môi trường của NCS Dương Thành An, bảo vệ năm 2011[1]. Luận án đã nghiên cứu có hệ thống và mang tính toàn diện những vấn đề lý luận về TNHS đối với các TPMT, như: Khái niệm các TPMT, TNHS đối với các TPMT, phân tích một số vấn đề lý luận chung về TNHS đối với các TPMT.

Từ đó luận án khẳng định cơ sở TNHS của các TPMT chính là CTTP và hình thức thực hiện TNHS đối với TPMT được thể hiện chủ yếu là hình phạt, đồng thời xác định cơ sở và hình thức TNHS của TPMT có mối liên quan chặt chẽ với CSHS đối với TPMT; Từ việc nghiên cứu thực tiễn áp dụng các quy định của BLHS về TPMT, luận án đã chỉ ra được các nguyên nhân của những tồn tại, vướng mắc trong thực tiễn áp dụng và dự báo tình hình tội phạm trong thời gian tới; xác định phương hướng, đề xuất các biện pháp hoàn thiện pháp luật về TNHS đối với các TPMT. Ngoài ra, các TPMT cụ thể cũng được các tác giả của luận văn thạc sĩ luật lựa chọn làm đề tài nghiên cứu riêng lẻ, như: Phùng Trung Thắng (2014), Tội gây ô nhiễm môi trường trong Luật hình sự Việt Nam, luận văn, Khoa Luật - ĐHQGHN 9 [108]; Nguyễn Xuân Thắng (2015) Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về các tội làm lây lan dịch bệnh nguy hiểm cho người, động vật, thực vật trong Luật hình sự Việt Nam, luận văn, Khoa Luật - ĐHQGHN [109]; Nguyễn Chí Dũng (2015), Tội vi phạm quy định về quản lý chất thải nguy hại trong Luật hình sự Việt Nam (trên cơ sở nghiên cứu thực tiễn địa bàn thành phố Hà Nội) luận văn, Viện Khoa học xã hội [40]; Trần Quốc Việt (2018), Tội hủy hoại rừng trong pháp luật hình sự Việt Nam, luận văn, Học viện Khoa học xã hội [146]… 1. Các công trình là sách giáo trình, chuyên khảo, tham khảo, đề tài nghiên cứu khoa học Trước hết cần nhấn mạnh, các TPMT được tội phạm hóa muộn hơn so với các nhóm tội phạm khác. BLHS năm 1985 chỉ quy định một số TPMT tại các điều luật khác nhau của BLHS.

Bởi vậy, các công trình nghiên cứu về các TPMT chưa nhiều. Trong số những công trình nghiên cứu chính thống của các cơ sở đào tạo chuyên sâu về luật, có giáo trình của các trường đại học, như: Giáo trình Luật hình sự Việt Nam, do tập thể tác giả Trịnh Quốc Toản, Đỗ Ngọc Quang, Hoàng Văn Hùng biên soạn năm 1994, Phần các tội phạm - Chương VII các tội phạm về kinh tế [129, tr.212], Chương VII các tội phạm về trật tự công cộng và trật tự quản lý hành chính [129, tr. Thông qua việc phân tích các CTTP, các tác giả đã nêu ra khách thể của tội này là vi phạm các quy định của Nhà nước về BVMT và chỉ ra những hành vi vi phạm các quy định của Nhà nước về BVMT sống, bao gồm các quy định về vệ sinh công cộng, phòng chống dịch bệnh liên quan đến nguồn nước ngọt, nước thải, không khí, các chất thải công nghiệp. Tuy nhiên, BLHS năm 1985 quy định những hành vi nguy hiểm cho xã hội xâm hại đến môi trường sống nằm rải rác ở các điều luật như Điều 180 Tội vi phạm các quy định về quản lý đất đai; Điều 181 Tội vi phạm các quy định về quản lý và bảo vệ rừng; Điều 195 Tội vi phạm các quy định về BVMT gây hậu quả nghiêm trọng; Điều 216 Tội vi phạm các quy định về bảo vệ và sử dụng di tích lịch sử, văn hóa, danh lam, thắng cảnh, gây hậu quả nghiêm trọng, mà chưa tập hợp, xây dựng thành một chương riêng đối với các TPMT trong BLHS nên các tác giả thời kỳ này chưa khái quát để đưa ra khái niệm chung đối với các TPMT.

Trong lần pháp điển lần thứ hai với việc ban hành BLHS năm 1999, các TPMT đã được quy định thành một chương riêng (Chương XVII). Trên cơ sở quy định của BLHS năm 1999 về các TPMT, giáo trình LHS Việt Nam- Phần các tội 10 phạm của các cơ sở đào tạo luật đã dành một chương riêng phân tích khái niệm, đặc điểm pháp lý chung, riêng của từng tội danh đối với các TPMT và đường lối xử lý (hình phạt) đối với từng loại tội phạm cụ thể về môi trường, như: Giáo trình Luật hình sự Việt Nam - Phần các tội phạm của Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội, Chương IX phân tích quy định các TPMT [24, tr.420]; Giáo trình Luật hình sự Việt Nam, Nxb Công an nhân dân, của Trường Đại học Luật Hà Nội, năm 2002, đã dành chương XXIII - Các TPMT [121, tr.465]; Giáo trình Luật hình sự Việt Nam - Phần các tội phạm do TS. Cao Thị Oanh làm Chủ biên [90]; và sau khi pháp điển hóa PLHS lần thứ 3 có Giáo trình Luật hình sự Việt Nam - Phần các tội phạm của trường Đại học Kiểm sát do TS Phạm Mạnh Hùng làm Chủ biên dành Chương VII, phân tích các dấu hiệu pháp lý của các TPMT sau khi được sửa đổi bổ sung [61, tr. Giáo trình này phân tích nhiều điểm mới đối với các TPMT trong BLHS năm 2015.

Các giáo trình nêu trên đạt được kết quả nghiên cứu như: i) Định nghĩa “tội phạm về môi trường” không được ghi nhận trong pháp luật thực định, chính vì vậy được hiểu theo nhiều cách khác nhau trong từng bối cảnh và góc độ tiếp cận. Tuy nhiên, các giáo trình nghiên cứu đã đưa ra được định nghĩa của các TPMT, nêu được dấu hiệu nhận biết TPMT. Các TPMT có đặc điểm về dấu hiệu hành vi xâm hại QHXH thuộc lĩnh vực môi trường qua đó phân biệt được TPMT với các tội phạm khác quy định trong BLHS. Đặc điểm về chủ thể vẫn là chủ thể truyền thống là cá nhân có năng lực TNHS thực hiện và đạt độ tuổi theo PLHS quy định.

Đặc điểm tiếp theo xâm hại vào quy định của Nhà nước về BVMT; ii) Các công trình phân tích dấu hiệu pháp lý của nhóm tội phạm và dấu hiệu pháp lý của từng CTTP như: khách thể của tội phạm, mặt khách quan, mặt chủ quan, chủ thể của tội phạm cũng như hình phạt được quy định tương ứng đối với từng tội phạm cụ thể; iii) Ngoài ra, có một giáo trình nghiên cứu đã đề cập đến chủ thể mới thực hiện tội phạm là pháp nhân thương mại, lần đầu tiên được quy định trong BLHS năm 2015. - Bên cạnh sách giáo trình còn có sách bình luận từng TPMT được quy định trong BLHS qua các thời kỳ, như: Bình luận khoa học Luật sửa đổi bổ sung một số điều của BLHS năm 1999, của tác giả Nguyễn Ngọc Anh chủ biên (2010), Nxb. Công an nhân dân, Chương VII các TPMT [4]; Bình luận khoa học BLHS biên soạn theo BLHS 1999 sửa đổi, bổ sung năm 2009 của tác giả Nguyễn Ngọc Điệp, Nxb. Thanh niên, Phần VII các TPMT [42, tr.178]; Bình luận án của tác giả Đinh Văn Quế - Tập 8, các TPMT [93]; Tìm hiểu các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế và các TPMT của tác giả Nguyễn Đức 11 Mai, Nxb.

Chính trị quốc gia 2014, Chương II, các TPMT [85, tr.175]; Bình luận khoa học BLHS 2015 sửa đổi bổ sung năm 2017- Phần các tội phạm, Chương XIX của tác giả Nguyễn Ngọc Hòa làm chủ biên [57, tr. Các sách bình luận nêu trên đã giải quyết được một số vấn đề, như: i) nêu được những điểm mới về các TPMT qua các thời kỳ pháp điển hóa PLHS năm 1999, 2009, 2015; ii) phân tích dấu hiệu pháp lý của từng CTTP về môi trường; iii) quyết định hình phạt đối từng loại TPMT; iv) đề xuất kiến nghị sửa đổi, bổ sung một số CTTP về môi trường trong BLHS. Tuy nhiên, định nghĩa pháp lý TPMT của nhóm bình luận chưa chỉ ra được một đặc trưng cơ bản của tội phạm nói chung, TPMT nói riêng đó là “tội phạm là hành vi VPPL hình sự” [42]. - Những nghiên cứu về CSHS và những nghiên cứu không trực tiếp về TPMT nhưng có sự liên quan mật thiết, như: TPMT- một số vấn đề lý luận và thực tiễn, của tác giả Phạm Văn Lợi [75]; CSHS đối với các TPMT, của tác giả Đào Trí Úc và Võ Khánh Vinh [131]; Nhận thức khoa học về Phần chung PLHS Việt Nam sau pháp điển hóa lần thứ 3 của GS.