Đánh Giá và Hoàn Thiện Quy Định về Các Tội Phạm Môi Trường trong Luật Hình Sự Việt Nam

Tìm hiểu về các tội phạm môi trường trong Luật Hình sự Việt Nam. Luận án tiến sĩ phân tích, đánh giá và đề xuất giải pháp hoàn thiện pháp luật.

• Tác giả: Ngô Ngọc Diễm
• Người hướng dẫn: PGS.TS Trịnh Quốc Toản
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội Khoa Luật
• Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự
• Đề tài: Các Tội Phạm Về Môi Trường Trong Luật Hình Sự Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 0.1.1. Tình hình nghiên cứu ở trong nước
• 0.1.2. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài
• 0.1.3. Phân tích, đánh giá chung về tình hình nghiên cứu liên quan đến luận án
• 0.1.4. Giả thuyết nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu
• 0.2. Kết luận
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CÁC TỘI PHẠM VỀ MÔI TRƯỜNG TRONG LUẬT HÌNH SỰ
• 1.1. Khái niệm và đặc điểm của các tội phạm về môi trường
• 1.2. Cơ sở của việc quy định các tội phạm về môi trường trong luật hình sự
• 1.3. Phân loại các tội phạm về môi trường trong luật hình sự
• 1.4. Các quy định về tội phạm về môi trường trong pháp luật quốc tế và pháp luật một số nước trên thế giới
• 1.5. Kết luận
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM VỀ CÁC TỘI PHẠM VỀ MÔI TRƯỜNG VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG
• 2.1. Những quy định về các phạm về môi trường trong pháp luật hình sự Việt Nam kể từ sau Cách mạng tháng Tám năm 1945 đến trước khi ban hành Bộ luật hình sự năm 2015
• 2.2. Quy định về các tội phạm về môi trường trong Bộ luật hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017)
• 2.3. Thực tiễn áp dụng các quy định của pháp luật hình sự về các tội phạm về môi trường
• 2.4. Những vướng mắc, hạn chế, thiếu sót trong áp dụng các quy định của pháp luật hình sự đối với các tội phạm về môi trường và nguyên nhân của những vướng mắc, hạn chế, thiếu sót đó
• 2.5. Kết luận
• 3. CHƯƠNG 3: HOÀN THIỆN QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT HÌNH SỰ NĂM 2015 VỀ CÁC TỘI PHẠM VỀ MÔI TRƯỜNG VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ ÁP DỤNG
• 3.1. Hoàn thiện và nâng cao hiệu quả áp dụng các quy định của Bộ luật hình sự năm 2015 về các tội phạm về môi trường
• 3.2. Các giải pháp hoàn thiện các quy định của Bộ luật hình sự năm 2015 về các tội phạm về môi trường
• 3.3. Những giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng quy định của Bộ luật hình sự năm 2015 về các tội phạm về môi trường
• 3.4. Kết luận
• DANH MỤC NHỮNG CÔNG TRÌNH ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• P.1. DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Luận Án Tiến Sĩ Tổng Quan Về Tội Phạm Môi Trường 55 ký tự

Luận án tiến sĩ này tập trung nghiên cứu sâu về các tội phạm về môi trường trong hệ thống luật hình sự Việt Nam. Môi trường được xem là một trong ba trụ cột của phát triển bền vững, cùng với kinh tế và xã hội. Do đó, bảo vệ môi trường là vấn đề sống còn không chỉ ở Việt Nam mà còn trên toàn thế giới. Mối liên hệ giữa môi trường và con người là không thể tách rời. Tuyên bố của Liên Hợp Quốc năm 1972 nhấn mạnh quyền được sống trong môi trường trong lành là một trong những quyền cơ bản của con người. Việt Nam đã thể chế hóa vấn đề này trong nhiều văn bản pháp luật quan trọng như Hiến pháp 2013, Luật Bảo vệ Môi trường, Luật Đất đai, và Luật Bảo vệ và Phát triển Rừng.

1.1. Khái Niệm Cơ Bản về Tội Phạm Môi Trường 45 ký tự

Phần này tập trung làm rõ khái niệm tội phạm về môi trường theo quy định của pháp luật Việt Nam. Nghiên cứu này cũng sẽ đi sâu vào phân tích các yếu tố cấu thành tội phạm, bao gồm chủ thể, khách thể, mặt chủ quan và mặt khách quan. Việc xác định rõ các yếu tố này là rất quan trọng để phân biệt các hành vi vi phạm pháp luật về môi trường với các hành vi phạm tội. Cần làm rõ những hành vi nào bị coi là gây nguy hiểm cho xã hội và đáng bị trừng phạt hình sự, cũng như phân biệt với các hành vi vi phạm hành chính. Nghiên cứu này sẽ giúp cơ quan điều tra và tòa án có căn cứ vững chắc để xác định tội danh và áp dụng hình phạt phù hợp.

1.2. Tầm Quan Trọng của Nghiên Cứu Tội Phạm Môi Trường 58 ký tự

Nghiên cứu về tội phạm môi trường có vai trò quan trọng trong việc hoàn thiện hệ thống pháp luật. Việc nghiên cứu giúp phát hiện ra những bất cập, chồng chéo trong quy định pháp luật hiện hành. Từ đó, đề xuất các giải pháp sửa đổi, bổ sung luật để phù hợp với tình hình thực tế. Đồng thời, nghiên cứu giúp nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường và trách nhiệm của mỗi cá nhân, tổ chức trong việc ngăn ngừa tội phạm môi trường.

II. Thực Trạng Thách Thức Xử Lý Tội Phạm Môi Trường 59 ký tự

Mặc dù đã có những quy định pháp luật cụ thể, thực tế cho thấy việc xử lý tội phạm về môi trường còn nhiều khó khăn. Theo số liệu thống kê, số lượng vụ việc vi phạm pháp luật về môi trường được phát hiện là rất lớn, nhưng số vụ bị xử lý hình sự còn rất khiêm tốn. Nhiều vụ việc nghiêm trọng chỉ bị xử lý hành chính, chưa đủ sức răn đe. Tình trạng này gây bức xúc trong dư luận xã hội và ảnh hưởng tiêu cực đến công tác bảo vệ môi trường.

2.1. Khó Khăn Trong Chứng Minh Tội Phạm Môi Trường 55 ký tự

Tội phạm môi trường thường có tính ẩn, khó phát hiện và chứng minh. Việc thu thập chứng cứ, xác định thiệt hại gây ra cho môi trường đòi hỏi trình độ chuyên môn cao và sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng. Nhiều vụ việc kéo dài, gây khó khăn cho công tác điều tra, truy tố, xét xử. Cán bộ có trình độ chuyên môn cao còn hạn chế. Đồng thời việc hợp tác giữa các cơ quan chuyên môn, nghiệp vụ chưa thực sự hiệu quả.

2.2. Bất Cập Trong Quy Định Pháp Luật Về Môi Trường 59 ký tự

Hệ thống pháp luật về tội phạm về môi trường còn nhiều bất cập, chồng chéo, chưa theo kịp với diễn biến phức tạp của tình hình ô nhiễm môi trường. Nhiều quy định còn chung chung, thiếu tính cụ thể, gây khó khăn cho việc áp dụng. Cần cụ thể hóa hành vi và quy định mức định lượng vi phạm, để đảm bảo tính khả thi và thuận lợi cho cơ quan tố tụng. Đồng thời, việc định tội danh và quyết định hình phạt còn nhiều tranh cãi.

2.3. Thực Tiễn Áp Dụng Pháp Luật Về Tội Phạm Môi Trường 59 ký tự

Thực tiễn áp dụng pháp luật đối với các tội phạm về môi trường còn nhiều quan điểm khác nhau dẫn đến việc áp dụng các quy định đối với các tội phạm về môi trường ở cùng một thời điểm, ở các địa phương và ở các cơ quan tiến hành tố tụng khác nhau ảnh hưởng tới nguyên tắc công bằng trong xử lý tội phạm. Nhiều vụ án còn bỏ lọt tội phạm hoặc định tội danh sai. Có hành vi vi phạm pháp luật về môi trường lại được điều tra, truy tố sang tội danh thuộc chương khác của BLHS, chưa phân hóa về các giai đoạn thực hiện tội phạm; áp dụng hình phạt còn quá nhẹ.

III. Cách Hoàn Thiện Luật Hình Sự Về Tội Phạm Môi Trường 59 ký tự

Để nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm về môi trường, cần có những giải pháp đồng bộ, trong đó hoàn thiện pháp luật là một yếu tố then chốt. Cần rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định của luật hình sự để đảm bảo tính minh bạch, rõ ràng, dễ áp dụng. Đồng thời, cần tăng cường chế tài xử phạt, đảm bảo tính răn đe đối với các hành vi vi phạm.

3.1. Sửa Đổi Bổ Sung Các Quy Định Về Tội Danh 57 ký tự

Cần cụ thể hóa các yếu tố cấu thành tội phạm, đặc biệt là các dấu hiệu định tính và định lượng. Làm rõ các hành vi bị coi là ô nhiễm môi trường, mức độ gây hại cho môi trường và hậu quả gây ra cho sức khỏe con người. Đồng thời, cần bổ sung các tội danh mới để đáp ứng yêu cầu đấu tranh với các hành vi vi phạm pháp luật về môi trường chưa được quy định trong luật hiện hành.

3.2. Nâng Cao Mức Hình Phạt Đối Với Tội Phạm Môi Trường 59 ký tự

Mức hình phạt hiện hành đối với tội phạm môi trường còn thấp, chưa đủ sức răn đe. Cần nâng cao mức hình phạt tiền, hình phạt tù để tương xứng với tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội. Đồng thời, cần áp dụng các hình phạt bổ sung nghiêm khắc hơn, như cấm hành nghề, cấm hoạt động trong lĩnh vực môi trường.

3.3. Tăng Cường Trách Nhiệm Hình Sự Của Pháp Nhân 58 ký tự

Thực tế cho thấy, nhiều vụ tội phạm môi trường do pháp nhân thực hiện. Cần tăng cường trách nhiệm hình sự của pháp nhân, đảm bảo mọi hành vi vi phạm đều bị xử lý nghiêm minh. Cần quy định rõ các biện pháp xử lý đối với pháp nhân phạm tội, như phạt tiền, đình chỉ hoạt động, thu hồi giấy phép.

IV. Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Áp Dụng Luật Hình Sự 60 ký tự

Hoàn thiện pháp luật là một yếu tố quan trọng, nhưng để đạt được hiệu quả thực sự trong đấu tranh phòng, chống tội phạm về môi trường, cần có những giải pháp đồng bộ, toàn diện. Cần nâng cao năng lực của các cơ quan chức năng, tăng cường phối hợp giữa các bộ, ngành, địa phương và huy động sự tham gia của cộng đồng.

4.1. Nâng Cao Năng Lực Của Các Cơ Quan Chức Năng 58 ký tự

Cần tăng cường đào tạo, bồi dưỡng nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ cho đội ngũ cán bộ làm công tác điều tra, truy tố, xét xử tội phạm về môi trường. Trang bị đầy đủ phương tiện, kỹ thuật hiện đại phục vụ công tác giám định, thu thập chứng cứ. Công tác phòng chống tội phạm môi trường cần sự chuyên nghiệp từ đội ngũ cán bộ điều tra, kiểm sát, xét xử.

4.2. Tăng Cường Phối Hợp Giữa Các Cơ Quan Tổ Chức 58 ký tự

Cần thiết lập cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng, như công an, viện kiểm sát, tòa án, bộ tài nguyên và môi trường, ủy ban nhân dân các cấp. Chia sẻ thông tin, kinh nghiệm, hỗ trợ lẫn nhau trong công tác điều tra, truy tố, xét xử tội phạm về môi trường. Đồng thời, cần phát huy vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội nghề nghiệp trong công tác tuyên truyền, vận động nhân dân tham gia bảo vệ môi trường.

4.3. Nâng Cao Nhận Thức Cộng Đồng Về Bảo Vệ Môi Trường 59 ký tự

Tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường và trách nhiệm của mỗi cá nhân, tổ chức trong việc ngăn ngừa tội phạm về môi trường. Sử dụng nhiều hình thức tuyên truyền đa dạng, phong phú, phù hợp với từng đối tượng. Khuyến khích người dân tham gia giám sát, phát hiện và tố giác các hành vi vi phạm pháp luật về môi trường.

V. Ứng Dụng Nghiên Cứu Kết Quả Thực Tiễn Của Luận Án 58 ký tự

Luận án này không chỉ mang tính lý luận mà còn có giá trị ứng dụng thực tiễn cao. Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo cho các cơ quan nhà nước trong quá trình xây dựng, hoàn thiện pháp luật về tội phạm môi trường. Đồng thời, có thể được sử dụng trong công tác đào tạo, bồi dưỡng cán bộ và tuyên truyền, phổ biến pháp luật.

5.1. Đề Xuất Sửa Đổi Bổ Sung Luật Hình Sự Việt Nam 58 ký tự

Luận án đưa ra các đề xuất cụ thể về việc sửa đổi, bổ sung các quy định của luật hình sự về tội phạm môi trường, nhằm khắc phục những bất cập, hạn chế của pháp luật hiện hành. Các đề xuất này được xây dựng trên cơ sở phân tích sâu sắc thực tiễn áp dụng pháp luật và kinh nghiệm của các nước trên thế giới.

5.2. Nâng Cao Hiệu Quả Phòng Chống Tội Phạm Môi Trường 59 ký tự

Luận án đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả công tác phòng ngừa, phát hiện, điều tra, truy tố, xét xử tội phạm môi trường. Các giải pháp này bao gồm tăng cường năng lực của các cơ quan chức năng, nâng cao nhận thức của cộng đồng và tăng cường phối hợp giữa các bên liên quan.

VI. Tương Lai Nghiên Cứu Tội Phạm Về Môi Trường Ở VN 59 ký tự

Nghiên cứu về tội phạm về môi trường trong luật hình sự Việt Nam vẫn còn nhiều tiềm năng để phát triển. Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến loại tội phạm này. Cần chú trọng nghiên cứu các tội phạm mới, các phương thức thủ đoạn phạm tội tinh vi và các biện pháp phòng ngừa, đấu tranh hiệu quả.

6.1. Nghiên Cứu Tội Phạm Môi Trường Trong Bối Cảnh Mới 59 ký tự

Cần nghiên cứu tội phạm môi trường trong bối cảnh hội nhập quốc tế, biến đổi khí hậu và phát triển bền vững. Nghiên cứu các quy định của pháp luật quốc tế và kinh nghiệm của các nước trên thế giới để hoàn thiện pháp luật Việt Nam. Đồng thời, cần chú trọng nghiên cứu các vấn đề về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp và vai trò của cộng đồng trong việc bảo vệ môi trường.

6.2. Phát Triển Các Biện Pháp Phòng Ngừa Tội Phạm 58 ký tự

Cần phát triển các biện pháp phòng ngừa tội phạm môi trường dựa trên cơ sở khoa học và thực tiễn. Ứng dụng các thành tựu khoa học công nghệ vào công tác giám sát, phát hiện và ngăn chặn các hành vi vi phạm pháp luật về môi trường. Đồng thời, cần xây dựng cơ chế khuyến khích người dân tham gia bảo vệ môi trường và tố giác các hành vi vi phạm.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ luật học với đề tài "Các tội phạm về môi trường trong Luật hình sự Việt Nam" do nghiên cứu sinh Ngô Ngọc Diễm thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Trịnh Quốc Toản, bảo vệ tại Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2021, thuộc chuyên ngành Luật hình sự và tố tụng hình sự (mã số: 9380101.03).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Bảo vệ môi trường được xác định là một trong ba trụ cột của phát triển bền vững cùng với kinh tế và xã hội. Tuyên bố của Hội nghị Liên hợp quốc về Môi trường con người (Stockholm, 1972) tại Nguyên tắc 1 đã khẳng định quyền cơ bản của con người được sống trong một môi trường chất lượng. Tại Việt Nam, các tội phạm về môi trường lần đầu tiên được quy định thành một chương riêng trong Bộ luật Hình sự (BLHS) năm 1999 (Chương XVII). Tuy nhiên, sau hơn 15 năm thi hành, hiệu quả xử lý hình sự đối với nhóm tội phạm này còn thấp, nhiều tội danh chưa từng được áp dụng trên thực tế.

Mặc dù BLHS năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) đã sửa đổi cấu thành tội phạm theo hướng định lượng hóa hành vi, bổ sung 01 tội danh mới, tăng mức phạt tiền và lần đầu quy định trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại đối với đa số các tội phạm về môi trường, thực tiễn thi hành vẫn bộc lộ nhiều hạn chế:

• Các hành vi vi phạm nghiêm trọng do pháp nhân thực hiện phần lớn chỉ bị xử lý hành chính, chưa có trường hợp nào bị xử lý hình sự;
• Tỷ lệ đưa ra xét xử hình sự đối với cá nhân còn thấp so với số vụ vi phạm bị phát hiện;
• Nhiều tội danh về môi trường trên thực tế chưa từng được đưa ra xét xử;
• Còn tồn tại sai sót trong định tội danh, áp dụng hình phạt còn nhẹ hoặc chuyển sang các tội danh thuộc chương khác.

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định là: Cho đến thời điểm thực hiện luận án, chưa có công trình nào ở cấp độ luận án tiến sĩ nghiên cứu một cách có hệ thống, toàn diện cơ sở lý luận và thực tiễn áp dụng các quy định về tội phạm môi trường trong luật hình sự Việt Nam kể từ sau khi BLHS năm 2015 có hiệu lực thi hành.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án là làm sâu sắc những vấn đề lý luận và thực tiễn áp dụng quy định về các tội phạm về môi trường; từ đó đề xuất các kiến nghị hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả áp dụng trong công tác phòng ngừa, đấu tranh chống tội phạm.

Để đạt được mục đích trên, luận án thực hiện 6 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Phân tích, đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài ở trong và ngoài nước;
2. Nghiên cứu, hệ thống hóa những vấn đề lý luận về các tội phạm về môi trường (khái niệm, đặc điểm, cơ sở quy định, phân loại, kinh nghiệm pháp luật quốc tế và một số nước);
3. Khái quát các đặc điểm và quá trình phát triển của luật hình sự Việt Nam về tội phạm môi trường từ sau Cách mạng tháng Tám năm 1945 đến trước BLHS năm 2015;
4. Phân tích các quy định của BLHS năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) về tội phạm môi trường, chỉ ra ưu điểm và hạn chế;
5. Đánh giá thực tiễn xét xử các tội phạm về môi trường tại Việt Nam trong giai đoạn 11 năm (2010–2020), đánh giá việc áp dụng hình phạt và các biện pháp cưỡng chế hình sự;
6. Xác định định hướng và đề xuất giải pháp hoàn thiện quy định của BLHS năm 2015 cũng như nâng cao hiệu quả áp dụng trong thực tiễn.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các quan điểm, học thuyết về tội phạm môi trường trong và ngoài nước; các quy định của pháp luật hình sự quốc tế, một số quốc gia và pháp luật hình sự Việt Nam (trọng tâm là BLHS năm 2015); thực tiễn áp dụng các quy định của pháp luật hình sự Việt Nam đối với tội phạm môi trường.
• Phạm vi nghiên cứu: Luận án tiếp cận dưới góc độ chuyên ngành Luật hình sự và tố tụng hình sự. Dữ liệu thực tiễn được thu thập trên phạm vi toàn quốc trong khoảng thời gian 11 năm, từ năm 2010 đến hết năm 2020. Việc nghiên cứu các công ước quốc tế, pháp luật nước ngoài, khía cạnh trách nhiệm dân sự hay tội phạm học giữ vai trò bổ trợ, tham khảo.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trong nước

Tác giả phân loại tình hình nghiên cứu trong nước thành hai nhóm tiếp cận chính:

Nhóm nghiên cứu dưới góc độ luật hình sự:

• Luận án và luận văn: Luận án tiến sĩ của Dương Thành An (2011) nghiên cứu về trách nhiệm hình sự đối với các tội phạm môi trường theo BLHS năm 1999; các luận văn thạc sĩ nghiên cứu từng tội danh cụ thể như Phùng Trung Thắng (2014) về tội gây ô nhiễm môi trường, Nguyễn Xuân Thắng (2015) về tội làm lây lan dịch bệnh nguy hiểm, Nguyễn Chí Dũng (2015) về tội vi phạm quy định quản lý chất thải nguy hại, Trần Quốc Việt (2018) về tội hủy hoại rừng.
• Giáo trình và sách chuyên khảo: Giáo trình Luật hình sự Việt Nam của Trịnh Quốc Toản, Đỗ Ngọc Quang, Hoàng Văn Hùng (1994); Giáo trình của Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội; Trường Đại học Luật Hà Nội (2002); Giáo trình do Cao Thị Oanh chủ biên; Giáo trình Đại học Kiểm sát do Phạm Mạnh Hùng chủ biên (2015). Sách bình luận khoa học của Nguyễn Ngọc Anh (2010), Nguyễn Ngọc Điệp (2009), Đinh Văn Quế, Nguyễn Đức Mai (2014), Nguyễn Ngọc Hòa (chủ biên, bình luận BLHS năm 2015).
• Các công trình về chính sách hình sự và liên quan: Đề tài khoa học cấp bộ của Phạm Văn Lợi, Phạm Hữu Nghị; công trình của Đào Trí Úc và Võ Khánh Vinh; Lê Văn Cảm (2009); Trịnh Quốc Toản; Vũ Cao Đàm (2009); Nguyễn Thị Tố Uyên; Nguyễn Thế Chinh.
• Bài báo khoa học: Các bài viết của Phạm Hồng Hải, Lê Cảm, Trần Lê Hồng, Đào Lệ Thu, Lê Anh Xuân, Võ Khánh Vinh, Nguyễn Hải Anh, Dương Thành An, Nguyễn Thanh Huyền và Vũ Quang, Phạm Văn Beo (2011), Nguyễn Văn Nghiệp, Lưu Hải Yến, Nguyễn Ngọc Hòa, Mai Thị Thu Hằng, Nguyễn Văn Hương.

Nhóm nghiên cứu dưới góc độ tội phạm học:

• Luận án tiến sĩ: Lê Quang Đồng (2019) về phòng ngừa tội phạm môi trường tại các tỉnh biên giới phía Bắc; Trần Quốc Tỏ (2013) về phòng ngừa vi phạm pháp luật và tội phạm môi trường tại Hà Nội; Đặng Thu Hiền về phòng ngừa tại các khu công nghiệp.
• Sách chuyên khảo, đề tài: Công trình của Nguyễn Văn Hưởng, Nguyễn Xuân Yêm và Nguyễn Minh Đức, Nguyễn Xuân Lý.
• Bài viết tạp chí: Hồ Thế Hòe và Nguyễn Thị Thư (2012), Nguyễn Xuân Lý (2007), Dương Tuyết Miên (2013) với bài viết về tội phạm học môi trường và học thuyết không gian phòng thủ.

Các hướng nghiên cứu ngoài nước

• Luận án tiến sĩ: Christian Alexander Almer (2009, Đại học Heidelberg) tiếp cận yếu tố kinh tế của tội phạm môi trường; Hamdan Qudah (2014, Đại học Pace) về hình sự hóa tội phạm môi trường xuyên quốc gia; Cecilia Erba (2015, Đại học Bologna) về sự kết hợp giữa luật cứng và luật mềm trong xử lý tội phạm môi trường.
• Sách chuyên khảo: Yingyi và David Emmons (2000) về vai trò của hệ thống tư pháp hình sự; Samantha Bricknell (2010) về pháp luật tội phạm môi trường tại Úc; Rob White và Diane Hekenberg (2014) với tác phẩm "Green Criminology".
• Bài báo khoa học: Nghiên cứu của Avi Brisman (2008), Michael Faure (2009), David Kamweti và cộng sự (2009), Masoud Heidari và Noshin Dorri (2016), Maria Marquès-Banque (2019).
• Tổ chức và học thuyết quốc tế: Interpol và UNEP (định nghĩa gắn với hoạt động bất hợp pháp và tội phạm xuyên quốc gia); EIA (tiếp cận theo 5 nhóm hành vi cụ thể); Lynch và Nancy Frank (khái niệm "tội phạm xanh"); quan điểm của Zhevlakov.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Tổng hợp các nghiên cứu trước đây cho thấy:

1. Thiếu một khái niệm thống nhất mang tính xã hội – pháp lý về các tội phạm về môi trường có thể bao quát bản chất và phân định rõ với vi phạm hành chính;
2. Chưa có sự đồng thuận về cơ cấu khách thể (bảo vệ môi trường tự nhiên, trật tự quản lý nhà nước, hay an ninh sinh thái và sức khỏe con người), mặt khách quan và quy chế pháp lý của pháp nhân thương mại khi chịu trách nhiệm hình sự;
3. Chưa có công trình nào đánh giá toàn diện quá trình chuyển biến lập pháp hình sự Việt Nam qua các giai đoạn 1985, 1999, 2015/2017 gắn liền với việc nội luật hóa các điều ước quốc tế và phân tích thực tiễn xét xử giai đoạn 2010–2020.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

• Hệ thống lý luận: Luận án dựa trên quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, các chủ trương của Đảng Cộng sản Việt Nam về Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, quyền con người, cải cách tư pháp và chính sách hình sự.
• Khái niệm công cụ:
  • Tiếp cận khái niệm môi trường từ Tuyên bố Hội nghị Stockholm (1972), Tuyên ngôn UNESCO (1981) và lý thuyết hệ thống sinh thái.
  • Phân định đối tượng tác động (môi trường tự nhiên, hệ sinh thái) và khách thể của tội phạm (các quan hệ xã hội về bảo vệ và quản lý môi trường).
  • Khung cấu thành tội phạm: Bốn yếu tố cấu thành (khách thể, mặt khách quan, chủ thể, mặt chủ quan) áp dụng cho cả thể nhân và pháp nhân thương mại.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành luật học:

• Phương pháp so sánh luật học vi mô: Sử dụng trong Chương 1 và Chương 2 để so sánh quy định pháp luật của các quốc gia (Nga, Đức, Thụy Điển, Úc, Trung Quốc, Thái Lan) và các công ước quốc tế.
• Phương pháp lịch sử: Áp dụng tại Chương 2 và Chương 3 nhằm phân tích tiến trình lập pháp hình sự Việt Nam từ năm 1945 đến trước năm 2015.
• Phương pháp thống kê, phân tích và tổng hợp: Sử dụng tại Chương 3 để xử lý số liệu vụ án, bị cáo từ Tòa án nhân dân tối cao và số liệu vi phạm từ Cục Cảnh sát phòng chống tội phạm về môi trường.
• Phương pháp điều tra án điển hình: Phân tích các bản án thực tế nhằm phát hiện bất cập trong định tội danh và áp dụng hình phạt.
• Phương pháp điều tra xã hội học: Lấy ý kiến của cán bộ làm việc trong các cơ quan tiến hành tố tụng về thực trạng quy định và áp dụng pháp luật.
• Phương pháp dự báo: Đưa ra dự báo xu hướng tội phạm môi trường phục vụ đề xuất giải pháp ở Chương 4.

Nguồn tư liệu và dữ liệu thực tế

• Dữ liệu tư pháp từ Tòa án nhân dân tối cao: 2.842 vụ án thụ lý và 2.145 bị cáo bị xét xử về các tội phạm môi trường trong giai đoạn 2010–2020.
• Dữ liệu nghiệp vụ từ Cục Cảnh sát phòng chống tội phạm về môi trường (C05) – Bộ Công an giai đoạn 2010–2020.
• Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật: BLHS năm 1985, BLHS năm 1999 (sửa đổi 2009), BLHS năm 2015 (sửa đổi 2017), Luật Bảo vệ môi trường và các văn bản hướng dẫn thi hành.

Cơ quan thu thập số liệu	Thời gian theo dõi	Số vụ việc / vụ án ghi nhận	Kết quả xử lý
Cục Cảnh sát PCTP về môi trường (C05)	2010 – 2020 (11 năm)	170.875 vụ vi phạm pháp luật môi trường	Xử lý hành chính 141.000 vụ (xử phạt 97.000 vụ); Khởi tố hình sự 2.357 bị can
Tòa án nhân dân tối cao	2010 – 2020 (11 năm)	2.842 vụ án thụ lý	Xét xử 2.145 bị cáo (chiếm 0,37% tổng số vụ án hình sự đã xét xử)

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án

Chương này điểm lại các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo hai nhánh: luật hình sự và tội phạm học. Tác giả chỉ ra rằng các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam chủ yếu tập trung vào giai đoạn BLHS năm 1999 hoặc phân tích đơn lẻ từng tội danh, khu vực địa lý cụ thể. Ở nước ngoài, các công trình tập trung vào tội phạm xuyên quốc gia, khía cạnh kinh tế lượng hoặc tội phạm học xanh. Trên cơ sở đó, tác giả xác định 4 giả thuyết nghiên cứu và 7 câu hỏi nghiên cứu làm định hướng cho toàn bộ luận án.

Chương 2: Những vấn đề lý luận về các tội phạm về môi trường trong Luật hình sự

Chương 2 tập trung xây dựng cơ sở lý luận cho nhóm tội phạm môi trường:

• Khái niệm: Phân tích các cách tiếp cận từ sinh thái học, tội phạm học ("tội phạm xanh") và luật hình sự. Luận án nhấn mạnh định nghĩa tội phạm môi trường phải thể hiện đầy đủ tính nguy hiểm cho xã hội, tính trái pháp luật hình sự, yếu tố lỗi, đối tượng tác động là môi trường tự nhiên và chủ thể gồm cả cá nhân lẫn pháp nhân thương mại.
• Đặc điểm pháp lý: Khách thể của tội phạm gồm quan hệ xã hội về an toàn sinh thái, quản lý nhà nước về môi trường và quyền được sống trong môi trường trong lành; mặt khách quan gồm các hành vi gây ô nhiễm, hủy hoại tài nguyên, vi phạm quy định bảo vệ động thực vật hoang dã; chủ thể là thể nhân có năng lực trách nhiệm hình sự và pháp nhân thương mại; mặt chủ quan bao gồm cả lỗi cố ý và vô ý.
• Cơ sở quy định và phân loại: Làm rõ cơ sở kinh tế, xã hội, pháp lý quốc tế đòi hỏi phải hình sự hóa hành vi xâm hại môi trường; phân loại tội phạm theo nhóm đối tượng tác động (đất, nước, không khí, rừng, đa dạng sinh học, chất thải).
• Kinh nghiệm quốc tế: Khảo sát các công ước quốc tế và quy định pháp luật hình sự của các nước như Nga, Đức, Thụy Điển, Úc, Trung Quốc, Thái Lan để rút ra bài học cho Việt Nam.

Chương 3: Những quy định của pháp luật hình sự Việt Nam về các tội phạm về môi trường và thực tiễn áp dụng

Chương 3 đi sâu vào phân tích pháp luật thực định và thực tiễn thi hành:

• Lịch sử lập pháp: Đánh giá các quy định từ sau năm 1945, sự xuất hiện rải rác của các tội phạm môi trường trong BLHS năm 1985 (các điều 180, 181, 195, 216), việc hình thành Chương XVII riêng biệt trong BLHS năm 1999 và bước chuyển sang Chương XIX của BLHS năm 2015.
• Quy định của BLHS năm 2015: Phân tích cụ thể các cấu thành tội phạm, những điểm mới về kỹ thuật lập pháp (chuyển nhiều cấu thành vật chất sang cấu thành hình thức, định lượng mức độ vi phạm, bổ sung tội danh) và chế định trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại.
• Thực tiễn áp dụng (2010–2020): Đánh giá số liệu xét xử cho thấy tỷ lệ tội phạm môi trường được đưa ra xét xử hình sự rất thấp (chiếm 0,37% tổng số vụ án hình sự); chưa có pháp nhân thương mại nào bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
• Vướng mắc, hạn chế: Chỉ ra các khó khăn trong giám định tư pháp về môi trường, mâu thuẫn giữa luật hình sự và các luật chuyên ngành (Luật Bảo vệ môi trường, Luật Xử lý vi phạm hành chính), hiện tượng hình sự hóa chưa đồng bộ, xu hướng phạt hành chính thay cho truy cứu hình sự và năng lực chuyên môn của cán bộ tố tụng.

Chương 4: Hoàn thiện quy định của Bộ luật hình sự năm 2015 về các tội phạm về môi trường và giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng

Chương này đề xuất các định hướng và giải pháp cụ thể:

• Hoàn thiện quy định pháp luật: Đề xuất sửa đổi, bổ sung các điều luật trong Chương XIX BLHS năm 2015; làm rõ các dấu hiệu định lượng, sửa đổi các quy định còn vướng mắc về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại; bổ sung một số hành vi nguy hiểm mới chưa được tội phạm hóa (như vi phạm về phát thải khí nhà kính, bụi mịn, xâm hại môi trường biển); xây dựng mô hình cấu thành tội phạm chuẩn hóa.
• Giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng: Ban hành văn bản hướng dẫn áp dụng thống nhất của Hội đồng Thẩm phán TANDTC; tăng cường công tác giám định thiệt hại môi trường; hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa Cảnh sát môi trường, Viện kiểm sát, Tòa án và cơ quan quản lý nhà nước về môi trường; nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ tư pháp.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

1. Luận án tiếp cận nghiên cứu tội phạm môi trường trong sự gắn kết giữa khoa học luật hình sự và tội phạm học, làm sáng tỏ các khái niệm, đặc điểm, khách thể, phân loại và cơ sở của việc quy định tội phạm môi trường trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế.
2. Luận giải tính kế thừa và phát triển của pháp luật hình sự Việt Nam qua các lần pháp điển hóa (1985, 1999, 2015/2017), đưa các quy luật tự nhiên và bảo đảm quyền con người được sống trong môi trường trong lành (theo Hiến pháp năm 2013) vào nội hàm các quy phạm pháp luật hình sự.
3. Xây dựng mô hình cấu thành tội phạm chuẩn hóa cho các tội phạm về môi trường trong luật hình sự Việt Nam.

Đóng góp về mặt thực tiễn

1. Tổng hợp, phân tích toàn diện số liệu thực tiễn xử lý vi phạm hành chính và xét xử hình sự trong giai đoạn 11 năm (2010–2020), đối chiếu giữa quy định thực định và thực tế thi hành, chỉ ra nguyên nhân dẫn đến tỷ lệ xử lý hình sự thấp và chưa áp dụng được trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại.
2. Đề xuất hệ thống các giải pháp hoàn thiện các điều luật cụ thể trong Chương XIX BLHS năm 2015 và các giải pháp tổ chức thực hiện, hướng dẫn áp dụng pháp luật nhằm nâng cao hiệu quả phòng ngừa, phát hiện và xử lý tội phạm môi trường.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án giới hạn phạm vi nghiên cứu thực tiễn trong giai đoạn 2010–2020; nguồn số liệu xét xử chủ yếu phản ánh việc áp dụng BLHS năm 1999 và giai đoạn đầu thi hành BLHS năm 2015 (sửa đổi 2017). Do thực tiễn chưa có tiền lệ xét xử pháp nhân thương mại về tội phạm môi trường trong khoảng thời gian khảo sát, việc đánh giá trách nhiệm hình sự của pháp nhân chủ yếu dựa trên phân tích quy phạm và so sánh quốc tế.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Tiếp tục theo dõi, đánh giá thực tiễn áp dụng BLHS năm 2015 đối với pháp nhân thương mại khi các vụ án cụ thể phát sinh; nghiên cứu sâu hơn về tội phạm môi trường phi truyền thống, tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia, tội phạm công nghệ cao liên quan đến môi trường và các giải pháp bồi thường thiệt hại sinh thái trong tố tụng hình sự.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với cơ quan lập pháp và cơ quan tư pháp: Cung cấp luận cứ khoa học phục vụ việc rà soát, sửa đổi, bổ sung Chương XIX BLHS năm 2015; hỗ trợ Tòa án nhân dân tối cao trong việc ban hành Nghị quyết hướng dẫn áp dụng thống nhất các quy định về tội phạm môi trường.
• Đối với cơ quan tiến hành tố tụng và lực lượng thực thi: Cung cấp cơ sở lý luận và kỹ năng nhận diện cấu thành tội phạm, phân biệt tội phạm hình sự với vi phạm hành chính, hỗ trợ hoạt động điều tra, truy tố, xét xử của Công an (đặc biệt là Cảnh sát môi trường), Viện kiểm sát và Tòa án các cấp.
• Đối với nghiên cứu và đào tạo: Là tài liệu tham khảo cho giảng viên, học viên cao học, nghiên cứu sinh chuyên ngành Luật hình sự, Tố tụng hình sự và Tội phạm học tại các cơ sở đào tạo luật.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án khảo sát dữ liệu thực tiễn trong khoảng thời gian nào và có số liệu xét xử cụ thể ra sao?

Luận án khảo sát dữ liệu trong 11 năm, từ năm 2010 đến năm 2020 trên phạm vi cả nước. Theo số liệu của Tòa án nhân dân tối cao được trích dẫn trong luận án, hệ thống Tòa án nhân dân đã thụ lý 2.842 vụ án về môi trường và đưa ra xét xử 2.145 bị cáo, chiếm tỷ lệ 0,37% tổng số vụ án hình sự đã xét xử trong cùng thời kỳ.

2. Theo số liệu của lực lượng Cảnh sát môi trường (C05), tình hình vi phạm pháp luật môi trường giai đoạn 2010–2020 diễn ra như thế nào?

Theo thống kê của Cục Cảnh sát phòng chống tội phạm về môi trường (C05) Bộ Công an được nêu trong luận án, trong 11 năm (2010–2020), toàn lực lượng đã phát hiện hơn 170.875 vụ vi phạm pháp luật về môi trường, trong đó xử lý hành chính 141.000 vụ (xử phạt 97.000 vụ) và xử lý hình sự, khởi tố hơn 2.357 bị can.

3. Những hạn chế lớn nhất trong thực tiễn áp dụng BLHS đối với tội phạm môi trường được luận án chỉ ra là gì?

Luận án chỉ ra bốn hạn chế nổi bật: (i) Nhiều vụ việc xâm phạm môi trường nghiêm trọng do pháp nhân thực hiện nhưng chỉ bị xử lý hành chính, chưa có trường hợp nào bị xử lý hình sự; (ii) Tỷ lệ xử lý hình sự đối với cá nhân còn thấp so với số vụ phát hiện; (iii) Nhiều tội danh trong BLHS chưa từng được đưa ra xét xử; (iv) Tồn tại sai sót trong định tội danh, bỏ lọt tội phạm hoặc xử phạt quá nhẹ.

4. Điểm mới cơ bản của BLHS năm 2015 về các tội phạm môi trường so với BLHS năm 1999 là gì?

BLHS năm 2015 (sửa đổi 2017) đã: cụ thể hóa các hành vi và định lượng hóa các mức độ vi phạm trong cấu thành tội phạm nhằm tạo thuận lợi cho cơ quan tố tụng; bổ sung 01 tội danh mới; mở rộng phạm vi áp dụng hình phạt tiền và nâng mức phạt tiền để tăng tính răn đe; lần đầu tiên quy định trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại đối với phần lớn các tội phạm về môi trường.

---

Kết luận

Luận án "Các tội phạm về môi trường trong Luật hình sự Việt Nam" của tác giả Ngô Ngọc Diễm là công trình nghiên cứu chuyên khảo có hệ thống về cơ sở lý luận và thực tiễn áp dụng các quy định của pháp luật hình sự đối với nhóm tội phạm môi trường sau khi BLHS năm 2015 có hiệu lực. Thông qua việc phân tích dữ liệu thực tiễn xét xử 11 năm (2010–2020) và so sánh với chuẩn mực pháp luật quốc tế, luận án đã làm rõ những bất cập trong quy định thực định và công tác áp dụng pháp luật. Công trình đã đề xuất hệ thống giải pháp lập pháp và tổ chức thi hành nhằm hoàn thiện Bộ luật Hình sự và nâng cao hiệu quả đấu tranh, phòng ngừa tội phạm môi trường tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án. Những vấn đề lý luận về các tội phạm về môi trường trong Luật hình sự. Những quy định của pháp luật hình sự Việt Nam về các tội phạm về môi trường và thực tiễn áp dụng.

Hoàn thiện quy định của bộ luật hình sự năm 2015 về các tội phạm về môi trường và giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng 8 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Tình hình nghiên cứu ở trong nƣớc Các TPMT là chủ đề được nghiên cứu dưới nhiều góc độ khác nhau, song trong giới luật học Việt Nam nhận thức lý luận về loại tội phạm này vẫn chưa được thống nhất và toàn diện. Bởi vậy, tổng kết, đánh giá tình hình nghiên cứu các TPMT không có mục đích tự thân mà hướng vào làm rõ những vấn đề nào đã được các nhà luật học Việt Nam nghiên cứu? Nếu đã được nghiên cứu thì nghiên cứu đến đâu? Còn những vấn đề gì chưa được nghiên cứu và cần tiếp tục nghiên cứu?. Những công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về các TPMT đã được công bố rất đa dạng và phong phú.

Tuy nhiên, trong phạm vi đề tài, tác giả chỉ giới hạn tổng quan nghiên cứu các TPMT dưới góc độ LHS và tác giả cho là chủ yếu và quan trọng, còn một số công trình khoa học được nghiên cứu trong lĩnh vực tội phạm học, xã hội học về môi trường được tác giả tổng hợp và đánh giá ở chương này chỉ nhằm mục đích làm rõ hơn nội dung nghiên cứu đối với các TPMT trong LHS Việt Nam. Dưới góc độ luật hình sự 1. Các công trình nghiên cứu là luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ Luận án tiến sĩ chuyên ngành LHS và LTTHS đầu tiên và cũng là duy nhất cho đến nay nghiên cứu về các TPMT, đó là luận án với đề tài: Trách nhiệm hình sự đối với các tội phạm môi trường của NCS Dương Thành An, bảo vệ năm 2011[1]. Luận án đã nghiên cứu có hệ thống và mang tính toàn diện những vấn đề lý luận về TNHS đối với các TPMT, như: Khái niệm các TPMT, TNHS đối với các TPMT, phân tích một số vấn đề lý luận chung về TNHS đối với các TPMT.

Từ đó luận án khẳng định cơ sở TNHS của các TPMT chính là CTTP và hình thức thực hiện TNHS đối với TPMT được thể hiện chủ yếu là hình phạt, đồng thời xác định cơ sở và hình thức TNHS của TPMT có mối liên quan chặt chẽ với CSHS đối với TPMT; Từ việc nghiên cứu thực tiễn áp dụng các quy định của BLHS về TPMT, luận án đã chỉ ra được các nguyên nhân của những tồn tại, vướng mắc trong thực tiễn áp dụng và dự báo tình hình tội phạm trong thời gian tới; xác định phương hướng, đề xuất các biện pháp hoàn thiện pháp luật về TNHS đối với các TPMT.