Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT VỀ TÌNH TIẾT PHẠM TỘI CÓ TÍNH CHẤT CHUYÊN NGHIỆP 1.1 Lý luận về tình tiết phạm tội có tính chất chuyên nghiệp 1. Khái niệm tình tiết phạm tội có tính chất chuyên nghiệp Phạm tội có tính chất chuyên nghiệp là một thuật ngữ pháp lý trong khoa học luật hình sự Việt Nam, được chính thức quy định trong Bộ luật Hình sự năm 1985 (sửa đổi, bổ sung lần thứ nhất ngày 28 tháng 12 năm 1989). Tuy nhiên, Bộ luật hình sự chưa quy định khái niệm pháp lý về phạm tội có tính chất chuyên nghiệp nên vấn đề này tồn tại nhiều quan điểm khác nhau trong nghiên cứu khoa học luật hình sự và chưa có sự thống nhất. Phạm tội có tính chất chuyên nghiệp là một dạng phạm tội khá phổ biến và tính chất nguy hiểm cao cho xã hội.
Tình tiết phạm tội có tính chất chuyên nghiệp được Bộ luật hình sự quy định là tình tiết định khung hình phạt trong nhiều điều luật trong phần các tội phạm và còn được quy định là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự. Theo Từ điển Tiếng Việt của Nhà xuất bản từ điển Bách Khoa năm 2007 thì từ “chuyên nghiệp” có nghĩa là chuyên một nghề làm ăn nhất định và có học hành về nghề đó hẳn hoi, “tội phạm” là hành vi nguy hiểm cho xã hội, có lỗi, trái pháp luật hình sự và phải chịu chế tài hình phạt. Khái niệm “chuyên nghiệp” ở đây không đồng nghĩa với khái niệm “nghề nghiệp” của con người trong xã hội mà nó có sự khác biệt, tính chuyên nghiệp của hành vi phạm tội thể hiện qua việc tội phạm đó được lặp đi lặp lại nhiều lần mà người phạm tội xem việc phạm tội là phương tiện kiếm sống, là nguồn thu nhập chính để nuôi sống bản thân và xét một góc độ khác thì đó cũng là một phần bản chất của họ. Trong khoa học luật hình sự Việt Nam đã có một số quan điểm và đưa ra khái niệm về phạm tội có tính chất chuyên nghiệp, cụ thể: 6 Theo GS.TSKH Lê Cảm thì phạm tội có tính chất chuyên nghiệp là một dạng của chế định đa tội phạm và bao gồm các dạng sau: phạm tội nhiều lần, phạm nhiều tội, tái phạm và phạm tội có tính chất chuyên nghiệp.
Theo đó, phạm tội có tính chất chuyên nghiệp là phạm tội nhiều lần, có tính chất liên tục và nhằm mục đích vụ lợi hay làm giàu bất chính mà hoạt động phạm tội đã trở thành hệ thống và tạo nên nguồn thu nhập cơ bản hoặc nguồn sống chủ yếu của người phạm tội [4, tr.TSKH Đào Trí Úc và GS.TS Võ Khánh Vinh thì phạm tội có tính chất chuyên nghiệp chỉ là một dạng đặc biệt của phạm tội nhiều lần và chế định nhiều tội phạm chỉ có 3 hình thức biểu hiện là: phạm nhiều tội, phạm tội nhiều lần và tái phạm, tái phạm nguy hiểm [51, tr. Nguyễn Thị Thanh Thủy thì phạm tội có tính chất chuyên nghiệp là phạm tội có tính chất liên tiếp từ năm lần trở lên, chuyên lấy việc phạm tội làm nghề sống và lấy tài sản, kết quả của việc phạm tội làm nguồn sống chính [37]. Theo ThS Lê Văn Luật thì phạm tội có tính chất chuyên nghiệp là người phạm tội trước hết có một nhân thân xấu, có khả năng lao động nhưng không chịu lao động, chỉ biết lấy việc chiếm đoạt tài sản của người khác để tiêu xài hoặc là người tuy có nghề nghiệp, có thu nhập nhưng vẫn nhiều lần thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản của người khác (cùng một nhóm khách thể), đã bị kết án nhiều lần chưa được xóa án tích lại tái phạm, sau khi ra tù lại phạm tội mới [15] Như vậy về cơ bản các quan điểm trên đây về khái niệm phạm tội có tính chất chuyên nghiệp dù diễn đạt có khác nhau, nhưng đều thể hiện khá đầy đủ, thống nhất về bản chất pháp lý cũng như nội dung của tình tiết phạm tội có tính chất chuyên nghiệp. Tình tiết phạm tội có tính chất chuyên nghiệp được đề cập trong các văn bản hướng dẫn của Tòa án nhân dân tối cao, thông tư liên tịch nhằm 7 hướng dẫn việc áp dụng thống nhất Bộ luật hình sự trong hoạt động điều tra, truy tố, xét xử.
Hội nghị tổng kết công tác ngành Tòa án năm 1991, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn xác định phạm tội có tính chất chuyên nghiệp “coi là lưu manh chuyên nghiệp những tên chuyên lấy việc trộm cắp, lừa đảo, chứa chấp, tiêu thụ của gian hoặc lấy các hành động phi pháp khác làm nguồn sống chính”. Khái niệm lưu manh chuyên nghiệp dùng để chỉ những phần tử xấu trong xã hội chuyên có hành vi vi phạm pháp luật, không có nghề nghiệp, không có nơi cư trú, sống lang thang… Những đối tượng này ở xã hội nào cũng tồn tại. Cùng với sự phát triển của xã hội hiện đại ngày nay thì các băng nhóm tội phạm phát triển với quy mô lớn hơn, thành lập các băng đảng xã hội đen, hoạt động tinh vi và có tổ chức hơn. Có thể nói khái niệm lưu manh chuyên nghiệp để nói đến những người có nhân thân xấu, có bề dày “thành tích” nhiều lần bị xét xử, xử lý, những người chuyên sử dụng thủ đoạn, chiêu thức nhằm chiếm đoạt tài sản của người khác để làm nguồn thu nhập chính nuôi sống bản thân, tiêu xài cá nhân.
Có thể nhận định rằng người phạm tội lưu manh chuyên nghiệp thì mức độ lỗi phải cao hơn so với những người phạm tội thông thường, do vậy cũng phải chịu trách nhiệm hình sự cao hơn. Tại Mục 5 Nghị quyết số 01/2006-HĐTP ngày 12/5/2006 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cáo hướng dẫn tình tiết phạm tội có tính chất chuyên nghiệp theo quy định tại điểm b khoản 1 Điều 48 và một số điều luật trong Phần các tội phạm của Bộ luật hình sự năm 1999 như sau: “Chỉ áp dụng tình tiết phạm tội có tính chất chuyên nghiệp khi có đầy đủ các điều kiện sau đây: a) Cố ý phạm tội từ năm lần trở lên về cùng một tội phạm không phân biệt đã bị truy cứu trách nhiệm hình sự hay chưa bị truy cứu trách nhiệm hình sự, nếu chưa hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc chưa được xóa án tích; b) Người phạm tội đều lấy các lần phạm tội làm nghề sống và lấy kết quả của việc phạm tội làm nguồn sống chính” 8 Theo Nghị quyết của Quốc hội về thi hành Bộ luật hình sự, Luật tổ chức Tòa án nhân dân, Luật ban hành các văn bản thì Tòa án nhân dân tối cao trong phạm vi chức năng nhiệm vụ của mình có trách nhiệm hướng dẫn thi hành áp dụng pháp luật. Do đó Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao là văn bản quy phạm pháp luật và có tính bắt buộc thi hành đối với các cơ quan tiến hành tố tụng trong quá trình giải quyết vụ án hình sự. Nội dung Nghị quyết thể hiện quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về phạm tội có tính chất chuyên nghiệp.
Trên cơ sở tổng kết các quan điểm khoa học kết hợp với việc phân tích các quy định của pháp luật hình sự có liên quan, dưới góc độ khoa học luật hình sự thì tình tiết phạm tội có tính chất chuyên nghiệp có thể được định nghĩa như sau “Tình tiết phạm tội có tính chất chuyên nghiệp là một trong những tình tiết được quy định trong Bộ luật hình sự. Theo đó tình tiết phạm tội có tính chất chuyên nghiệp là hành vi của một người lấy việc phạm tội làm nghề sống, lấy kết quả của việc phạm tội làm nguồn thu nhập chính và đã cố ý phạm tội nhiều lần về một hoặc các tội phạm không phân biệt đã bị truy cứu trách nhiệm hình sự hay chưa bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu chưa hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc chưa được xoá án tích” 1. Các dấu hiệu của tình tiết phạm tội có tính chất chuyên nghiệp Xuất phát từ khái niệm như nêu trên, có thể thấy tình tiết phạm tội có tính chất chuyên nghiệp có các dấu hiệu sau: Thứ nhất, phải là hành vi nguy hiểm cho xã hội và phải thỏa mãn các dấu hiệu cấu thành tội phạm độc lập được quy định trong Phần các tội phạm của bộ luật hình sự. Thứ hai, tội phạm được thực hiện lập lại cách nhau một khoảng thời gian nhất định đủ để phân biệt lần phạm tội trước và lần phạm tội sau, mỗi hành vi phạm tội đã thực hiện phải chịu hậu quả pháp lý hình sự, hành vi đó có thể đã bị truy cứu trách nhiệm hình sự hay chưa bị truy cứu trách nhiệm 9 hình sự nếu chưa hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc chưa được xoá án tích.
Dấu hiệu này cũng nhằm để phân biệt với các dạng tội phạm khác như tội phạm đơn nhất, tội phạm phức tạp, tội phạm kéo dài (bằng hành động hay không hành động, thời gian kéo dài từ khi thực hiện hành vi cho đến khi bị phát hiện, bắt giữ) và tội phạm liên tục (là tội phạm được hình thành do một loạt các hành vi nguy hiểm cho xã hội, có cùng mục đích chung, được thực hiện với một mục đích thống nhất, cùng xâm hại đến một khách thể, các hành vi đó cấu thành một tội độc lập). Thứ ba, hành vi phạm tội phải thực hiện nhiều lần với lỗi cố ý nhằm mục đích vụ lợi, làm giàu bất chính, bất chấp mọi thủ đoạn để thực hiện hành vi phạm tội thể hiện tính chống đối xã hội cao. Các tội phạm mà họ thực hiện thường là các tội liên quan đến xâm phạm sở hữu, tội phạm về ma túy, các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế, các tội xâm phạm trật tự xã hội… Như vậy đối với người phạm tội không phải do lỗi cố ý trực tiếp hoặc phạm tội do lỗi vô ý thì không áp dụng tình tiết phạm tội có tính chất chuyên nghiệp. Thứ tư, về động cơ phạm tội là vụ lợi hoặc làm giàu bất chính, từ việc thực hiện hành vi phạm tội người phạm tội lấy kết quả lợi ích vật chất làm nguồn thu nhập cơ bản hoặc nguồn sống chủ yếu của mình.
Mỗi hành vi phạm tội đều gắn với động cơ và mục đích nhất định. Động cơ phạm tội là động lực bên trong thúc đẩy chủ thể thực hiện hành vi còn mục đích là cái mà chủ thể đặt ra (cái mong muốn đạt được) khi thực hiện hành vi phạm tội.