CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TỘI HỦY HOẠI RỪNG THEO PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 1. Khái niệm, đặc điểm và ý nghĩa của việc quy định tội hủy hoại rừng 1. Khái niệm tội hủy hoại rừng Theo Phùng Ngọc Lan, Hoàng Kim Ngũ: Rừng là một bộ phận của cảnh quan địa lý, trong đó bao gồm một tổng thể các cây gỗ, cây bụi, cây cỏ, động vật và vi sinh vật.TS Morozov (Liên Bang Nga) đưa ra khái niệm: Rừng là một tổng thể cây gỗ, có mối liên hệ lẫn nhau, nó chiếm một phạm vi không gian nhất định ở mặt đất và trong khi quyển. Rừng chiếm phần lớn bề mặt Trái Đất và là một bộ phận của cảnh quan địa lý [46, tr.
Căn cứ vào mục đích sử dụng chủ yếu, rừng tự nhiên và rừng trồng được phân thành 03 loại: Rừng sản xuất, rừng phòng hộ, rừng đặc dụng. Trong đó: Rừng sản xuất được sử dụng chủ yếu để cung cấp lâm sản; sản xuất, kinh doanh lâm, nông, ngư nghiệp kết hợp du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, giải trí; cung ứng dịch vụ môi trường rừng [50]. Rừng là nguồn cung lương thực, nhiên liệu, nơi trú ẩn, quần áo và thuốc men cho rất nhiều người. Từ thời xa xưa, con người đã phụ thuộc rất nhiều vào rừng và vai trò của rừng trong việc giữ gìn không khí, đất và nước sạch sẽ là không thể chối bỏ.
Để ghi nhận vai trò sinh thái, văn hóa và kinh tế độc đáo của rừng, Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hiệp Quốc (FAO) đã chọn ngày 21/3 hằng năm làm Ngày quốc tế về rừng [60]. Theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hiệp Quốc (FAO) thì rừng giữ vai trò chủ đạo trong mối quan hệ tương tác giữa môi trường, sinh vật và có vai trò đặc trưng sau: Thứ nhất, Rừng được ví như lá phổi xanh của trái đất bởi chúng có nhiều cây xanh.Cây xanh trong quá trình quang hợp hấp thụ khí cacbonic và nhả ra khí oxi, đây là nguồn cung cấp phần lớn oxi để đảm bảo sự sống của con người và các loại sinh vật khác trên Trái đất. 9 luan an Thứ hai, Rừng có tác dụng lọc sạch không khí, giữ lại bụi bẩn và tiêu diệt các vi trùng gây hại trong không khí. Mang đến một không khí trong lành hơn cho con người và các loài sinh vật khác.
Thứ ba, Rừng nơi sinh sống của rất nhiều các loại động thực vật khác nhau, trong đó có rất nhiều loài quý hiếm. Đây là nơi cung cấp nguồn thực phẩm, nguyên liệu quý hiến cho con người, và đặc biệt cũng là nơi lưu trữ của nhiều nguồn gen quý hiếm Thứ tư, Rừng bảo vệ và ngăn chặn hiện tượng xói mòn đất nguy hiểm. Bảo vệ rừng là thực hiện việc bảo vệ và kiểm soát một cách có hiệu quả tình trạng suy thoái rừng trên phạm vi cả nuớc, trong đó quy định cụ thể nghĩa vụ của tổ chức, cá nhân khi khai thác sử dụng từng loại rừng [32, tr. Trong nhiều thập kỷ qua, với những nỗ lực không ngừng của Chính phủ Việt Nam và sự hỗ trợ có hiệu quả của cộng đồng Quốc tế, công tác bảo vệ rừng trong các khu rừng phòng hộ, đặc dụng đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng, nhận thức về rừng của toàn xã hội được nâng cao, quan điểm đổi mới xã hội hoá được triển khai thực hiện có hiệu quả; hệ thống pháp luật về bảo vệ và phát triển rừng ngày càng hoàn thiện; chế độ chính sách lâm nghiệp, nhất là chính sách về đa dạng hoá các thành phần kinh tế, tạo điều kiện cho các thành phần kinh tế và tổ chức xã hội tham gia vào các hoạt động lâm nghiệp, bảo vệ sinh thái môi trường; cung cấp các dịch vụ môi trường rừng; góp phần vào việc thích ứng và giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu.
Vai trò, trách nhiệm quản lý Nhà nước về rừng của các ngành, chính quyền các cấp, các tổ chức xã hội ngày càng được làm rõ và nâng cao. Nhà nước đã tăng cường đầu tư thông qua nhiều chương trình, dự án đã làm cho công tác bảo vệ rừng, bảo tồn thiên nhiên, ngày càng chuyển biến tích cực. Như vậy, chúng ta cần phải có những biện pháp cụ thể trong việc quản lý và bảo vệ rừng. Tuy nhiên, trên thực tế nhiều hành vi hủy hoại rừng đã xảy ra hết sức phức tạp với những thủ đoạn tinh vi, hậu quả của tội phạm gây ra hết sức nặng nề, trực tiếp ảnh hưởng đến môi trường và đời sống của nhân dân, làm môi trường sống 10 luan an của chúng ta đang ở mức báo động.
Do tính nguy hiểm của hành vi này, cho nên trong pháp luật hình sự của các quốc gia trên thế giới đều ban hành quy định pháp luật nhằm nghiêm trị hành vi hủy hoại rừng và áp dụng hình phạt đối với chủ thể thực hiện hành vi đó. Nếu hành vi hủy hoại rừng dù nguy hiểm đến đâu cũng chỉ dừng lại ở việc xử lý kỉ luật, xử phạt hành chính hay trách nhiệm dân sự… mà không truy cứu trách nhiệm hình sự thì sẽ không đủ sức răn đe, không tương xứng với tính nguy hiểm của hành vi dẫn đến không phòng ngừa và dần loại bỏ được những hành vi này trong thực tế. Pháp luật hình sự góp phần tích cực loại bỏ những yếu tố gây cản trở cho tiến trình đổi mới và sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, văn minh [65, tr. Do vậy, việc quy định tội hủy hoại rừng trong pháp luật hình sự để đấu tranh phòng ngừa và chống hành vi nguy hiểm này là thực sự đúng đắn và cần thiết đáp ứng đòi hỏi cả về mặt lý luận và thực tiễn [47, tr.
Theo Từ điển Tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học thì “hủy hoại” có nghĩa là làm cho hư hỏng đi, phá đi, cho tan nát [91, tr. Theo quy định của pháp luật nước ta thì rừng là một loại tài sản. BLDS năm 2015 định nghĩa tài sản bao gồm vật, tiền, giấy tờ có giá và quyền tài sản [52].Vật là một bộ phận quan trọng của thế giới vật chất, được tồn tại ở mọi trạng thái vật chất khác nhau như rắn; lỏng; khí. Vật được coi tài sản phải là vật hữu hình cảm nhận được bởi giác quan của con người.
Vật hữu hình được coi là tài sản khi nó đó đáp ứng được một phần hoặc toàn bộ nhu cầu của con người dưới dạng nhu cầu về tinh thần; hoặc các nhu cầu về vật chất [43, tr. Do đó, để hiểu được hành vi hủy hoại rừng thì cần hiểu thế nào là hành vi hủy hoại tài sản. Trong khoa học pháp lý, khái niệm tội hủy hoại rừng được các luật gia nhìn nhận dưới nhiều góc độ khác nhau. Tác giả Lê Thị Phương Minh định nghĩa Tội hủy hoại rừng là những hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong BLHS Việt Nam do người có năng lực TNHS thực hiện một cách cố ý, xâm phạm các quan hệ xã hội về bảo vệ rừng 11 luan an của Nhà nước, gây những thiệt hại cho môi trường sinh thái [47, tr.
Tác giả Hoàng Văn Vân nhận định tội phạm hủy hoại rừng là những hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong BLHS, do người có đủ năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện có lỗi, xâm hại tài nguyên rừng làm cho rừng mất hoàn toàn giá trị hoặc làm suy giảm đáng kể giá trị của rừng [87, tr. Dựa vào các định nghĩa trên, có thể đưa ra khái niệm huỷ hoại rừng là hành vi đốt, phá rừng trái phép rừng hoặc có hành vi khác làm cho rừng mất hoàn toàn giá trị hoặc làm cho rừng giảm giá trị đáng kể [66, tr. Tội phạm hủy hoại rừng có thể hiểu: “là những hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong BLHS, do người có năng lực trách nhiệm hình sự hoặc pháp nhân thương mại thực hiện có lỗi, xâm hại tài nguyên rừng làm cho rừng mất hoàn toàn giá trị hoặc làm suy giảm đáng kể giá trị của rừng”. Đặc điểm và ý nghĩa của việc quy định tội hủy hoại rừng 1.
Đặc điểm của tội hủy hoại rừng Từ định nghĩa trên cho thấy tội hủy hoại rừng có các đặc trưng của tội phạm theo quy định của pháp luật hình sự như sau: Thứ nhất, Tính nguy hiểm cho xã hội của hành vi, đây là dấu hiệu cơ bản, quan trọng nhất, quyết định, bởi nó là thuộc tính và nội dung của tội phạm. Một hành vi sở dĩ bị quy định là tội phạm bởi bản thân nó có tính nguy hiểm [72, tr. Tính nguy hiểm cho xã hội của hành vi hủy hoại rừng đó là những hành vi cố ý đốt, phá rừng trái phép hoặc có những hành vi khác làm cho rừng bị hủy hoại, bị hư hỏng. Từ đó dẫn đến hậu quả nghiêm trọng về mặt môi trường sinh thái, ảnh hưởng đến sự phát triển bình thường của rừng, đây là quan hệ xã hội được pháp luật hình sự bảo vệ.
Tuy nhiên, không phải hành vi hủy hoại rừng nào cũng được xem là tội phạm, mà hành vi đó phải gây ra hoặc đe dọa gây ra những thiệt hại “đáng kể” cho xã hội thì mới phải chịu trách nhiệm hình sự. Thứ hai, Tính trái pháp luật hình sự, là hành vi phạm tội trái với quy định của BLHS. Nghĩa là, khi BLHS quy định một hành vi nào đó bị cấm thì người phạm tội thực hiện hành vi đó. Quy định tính trái pháp luật của tội phạm là dấu hiệu về 12 luan an mặt hình thức pháp lý có tính độc lập tương đối và có ý nghĩa quan trọng, đảm bảo cho đường lối đấu tranh phòng, chống tội phạm được thống nhất [4, tr.
Hành vi hủy hoại rừng là hành vi trái pháp luật hình sự (còn gọi là hành vi “bị luật hình sự cấm”). Chỉ có hành vi nguy hiểm cho xã hội đáng kể bị luật hình sự cấm - bị nhà làm luật coi là tội phạm và quy định hình phạt đối với việc thực hiện hành vi đó trong pháp luậthình sự thì việc thực hiện một cách có lỗi nó (hành vi) mới bị coi là phạm tội. Có thể hiểu, khi thực hiện hành vi hủy hoại rừng tuy rằng có ảnh hưởng xã hội nhưng chưa quy định trong BLHS thì hành vi này không phải là tội phạm, đồng thời, nếu hành vi hủy hoại rừng được quy định trong BLHS nhưng không phải là hành vi nguy hiểm đáng kểthì cũng không phải là tội phạm.