Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TỘI ĐÁNH BẠC THEO LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 1.1 Khái niệm và các dấu hiệu pháp lý của tội đánh bạc trong luật hình sự Việt Nam 1.1 Khái niệm tội đánh bạc trong luật hình sự Việt Nam Theo GS.TSKH Lê Cảm, khái niệm về tội phạm như sau :”Tội phạm là một hiện tượng xã hội – pháp lý gắn liền với sự ra đời của nhà nước và pháp luật, cũng như với sự sở hữu tư nhân và sự phân chia xã hội thành các giai cấp đối kháng”[3, tr. Vì vậy, để bảo vệ đặc quyền của mình, Nhà nước sẽ quy định những hành vi nào là hành vi được xem là tội phạm và áp dụng trách nhiệm hình sự đối với hành vi đó. Khái niệm về tội phạm được quy định tại Điều 8 Bộ luật hình sự năm 2015 như sau: “ Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật hình sự, do người có năng lực trách nhiệm hình sự hoặc pháp nhân thương mại thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ Tổ quốc, xâm phạm chế độ chính trị, chế độ kinh tế, nền văn hóa, quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, xâm phạm quyền con người, quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, xâm phạm những lĩnh vực khác của trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa mà theo quy định của Bộ luật này phải bị xử lý hình sự”. Với định nghĩa này, các nhà làm luật định nghĩa tội phạm có bốn đặc điểm cơ bản đó là: hành vi nguy hiểm cho xã hội, do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện, và trái với pháp luật hình sự.
Về khái niệm tội phạm cụ thể, tội đánh bạc là sự cụ thể hóa khái niệm tội phạm, tuy nhiên hiện nay trong khoa học luật hình sự còn nhiều quan điểm khác nhau về khái niệm của tội đánh bạc, cụ thể: Theo từ điển Tiếng Việt:”Đánh bạc được hiểu là chơi các trò chơi ăn thua bằng tiền”[52] 7 Tác giả Đinh Văn Quế cho rằng:”Đánh bạc là tham gia trò chơi có được thua bằng tiền hoặc tài sản dưới bất kỳ hình thức nào” [28 tr.176]; Còn tác giả Nguyễn Ngọc Điệp cho rằng:”Đánh bạc được hiểu là nhiều người (ít nhất hai người trở lên) cùng tham gia thực hiện hành vi được thua bằng tiền hay hiện vật dưới bất kỳ hình thức nào” [17, tr.295] Cả ba quan điểm trên đều chưa làm rõ khái niệm về tội đánh bạc cũng như chưa làm nổi bật và đầy đủ những đặc trưng của tội phạm. Đặc biệt với bối cảnh công nghệ phát triển, người chơi có thể đánh bạc đổi thưởng ra tiền mặt với “máy tính” là các trò chơi trực tuyến, nên không thể quy định cứng nhắc đánh bạc là ít nhất hai người trở lên cùng tham gia được. Theo một quan điểm trong cuốn từ điển Luật học (2006):”Đánh bạc là (hành vi) tham gia vào trò chơi được tổ chức bất hợp pháp mà sự được (hoặc thua) kèm theo việc được (hoặc mất) lợi ích vật chất đáng kể (tiền, hiện vật hoặc các tài sản khác). Đánh bạc là hành vi nguy hiểm cho xã hội, không chỉ ảnh hướng xấu đến gia đình và cá nhân người chơi mà còn có thể là nguyên nhân của tệ nạn xã hội và tội phạm khác” [48, tr.
Quan điểm này đã nêu được khách thể của tội phạm xâm phạm đến, tuy nhiên vẫn chưa nêu cụ thể hành vi phạm tội và dấu hiệu chủ thể của tội phạm này. Cũng theo khoản 1 Điều 1 Nghị quyết 01/2010 ngày 22/10/2010 của HĐTP TANDTC:“Đánh bạc trái phép” là hành vi đánh bạc được thực hiện dưới bất kỳ hình thức nào với mục đích được thua bằng tiền hay hiện vật mà không được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cho phép hoặc được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cho phép nhưng thực hiện không đúng với quy định trong giấy phép được cấp.”[41] Theo tác giả, đây là quan điểm rõ ràng nhất về định nghĩa tội danh đánh bạc dưới góc độ khoa học hình sự, khái niệm về tội đánh bạc đã được thể hiện đầy đủ với toàn bộ các đặc điểm (dấu hiệu) của tội phạm, đồng thời cũng thể hiện sự trái pháp luật đối với các quy định của Nhà nước. Từ khái niệm trên có thể nhận ra được các đặc điểm của tội đánh bạc như sau: Thứ nhất, tội đánh bạc là hành vi tham gia trò chơi trái phép được thua bằng tiền hay hiện vật từ năm triệu đồng trở lên dưới nhiều hình thức khác nhau mà trái 8 pháp luật, xâm hại đến trật tự, an toàn công cộng, hoặc dưới năm triệu đồng, nhưng đã bị xử phạt vi phạm hành chính hoặc kết án về hành vi này hoặc về hành vi Tổ chức đánh bạc theo quy định tại Bộ luật hình sự chưa được xóa án tích mà còn vi phạm. Thứ hai, người thực hiện hành vi đánh bạc có đủ năng lực trách nhiệm hình sự và đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự dưới hình thức lỗi cố ý trực tiếp.
Thứ ba, Tội đánh bạc nằm trong nhóm tội xâm phạm đến trật tự công cộng. Trật tự công cộng là hệ thống các quan hệ xã hội được hình thành và điều chỉnh bởi các quy định của pháp luật và các nội quy, quy tắc về trật tự chung, an toàn chung, mà đòi hỏi mọi thành viên của xã hội phải tuân theo những quy định chung đó nhằm đảm bảo cho cuộc sống, lao động, sinh hoạt bình thường của mọi người trong xã hội. Vì vậy, đi ngược lại với điều này chính là xâm phạm trật tự công cộng và phải bị xử lý theo quy định tại Bộ luật hình sự của nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam trong trường hợp hành vi vi phạm đó đủ yếu tố cấu thành tội phạm.2 Các dấu hiệu pháp lý của tội đánh bạc Căn cứ Điều 321 Bộ luật hình sự năm 2015 quy định về tội đánh bạc như sau: “1. Người nào đánh bạc trái phép dưới bất kỳ hình thức nào được thua bằng tiền hay hiện vật trị giá từ 5.000 đồng đến dưới 50.000 đồng hoặc dưới 5.000 đồng, đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này hoặc hành vi quy định tại Điều 322 của Bộ luật này hoặc bị kết án về tội này hoặc tội quy định tại Điều 322 của Bộ luật này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm, thì bị phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm.
Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 03 năm đến 07 năm: a) Có tính chất chuyên nghiệp; b) Tiền hoặc hiện vật dùng đánh bạc trị giá 50.000 đồng trở lên; c) Sử dụng mạng internet, mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử để phạm tội; d) Tái phạm nguy hiểm. Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 10.”[36] Từ quy định nêu trên, chúng ta có thể thấy dấu hiệu pháp lý của tội đánh bạc có đặc điểm như sau: - Khách thể của tội phạm: Khách thể của tội phạm là một trong bốn yếu tố cấu thành tội phạm và được hiểu là đối tượng bị tội phạm xâm hại. Luật hình sự coi đối tượng bị tội phạm xâm hại là quan hệ xã hội. Bất cứ tội phạm nào cũng đều xâm hại một hoặc một số quan hệ xã hội nhất định được Luật hình sự bảo vệ.
Có thể hiểu: “Khách thể của tội phạm là quan hệ xã hội được luật hình sự bảo vệ và bị tội phạm xâm hại. Hoặc cũng có quan điểm khác về khách thể của tội phạm như sau: “Khách thể của tội phạm là các quan hệ xã hội được BLHS xác lập và bảo vệ, bị tội phạm xâm hại bằng cách gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại trong một chừng mực nhất định. Bất kỳ tội phạm nào cũng xâm phạm đến ít nhất một khách thể được BLHS xác lập bảo vệ. Khách thể của tội phạm là một trong bốn yếu tố cấu thành tội phạm, là quan hệ xã hội bị tội phạm xâm hại.
Luật hình sự coi khách thể của tội phạm xâm hại là các quan hệ xã hội. Bất cứ tội phạm nào cũng đều xâm hại một hoặc một số quan hệ xã hội nhất định được luật hình sự bảo vệ. Việc nhận thức như vậy về khách thể của tội phạm, về bản chất chính trị xã hội của nó liên quan hữu cơ với khái niệm vật chất về tội phạm. Pháp luật hình sự được xác lập để bảo vệ các quan hệ đó, góp phần phát triển và củng cố các quan hệ xã hội bằng cách đấu tranh với các hành vi xâm hại đến các quan hệ xã hội Xác định khách thể của tội phạm có ý nghĩa rất quan trọng đối với việc làm sáng tỏ bản chất giai cấp của luật hình sự của hệ thống pháp luật này hay hệ thống pháp luật khác.
Bản chất giai cấp của luật hình sự Việt Nam thể hiện rất rõ trong quy định về khách thể của tội phạm. Pháp luật hình sự nước ta quy định rõ các quan hệ xã hội bị hành vi nguy hiểm cho xã hội gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại (điều 8 BLHS năm 2015) là khách thể của tội phạm gồm: “độc lập, chủ quyền, 10 thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ Tổ quốc, xâm phạm chế độ chính trị, chế độ kinh tế, nền văn hóa, quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, xâm phạm quyền con người, quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, xâm phạm những lĩnh vực khác của trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa mà theo quy định của Bộ luật này phải bị xử lý hình sự.”[36] Tính chất của khách thể quy định nội dung chính trị xã hội của tội phạm và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi xâm phạm khách thể đó. Khách thể của tội phạm càng quan trọng thì hành vi xâm phạm khách thể đó càng nguy hiểm cho xã hội, do vậy biện pháp bảo vệ càng nghiêm khắc. Hành vi đánh bạc là tệ nạn xã hội tuy không trực tiếp xâm phạm đến sức khỏe, tính mạng, sở hữu của người khác nhưng cũng là một trong những hành vi gián tiếp gây ra các hành vi vi phạm dẫn đến các hậu quả nghiêm trọng như vì đánh bạc dẫn đến nợ nần, ép các “con bạc” đến cảnh túng quẫn phải đi trộm cắp, cướp giật, cưỡng đoạt tài sản, thậm chí lừa đảo, lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản, cũng như giết người để có tiền đánh bạc.