Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NGUYÊN NHÂN VÀ ĐIỀU KIỆN CỦA TÌNH HÌNH TỘI CHỨA MẠI DÂM 1.1 Khái niệm, ý nghĩa của việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội chứa mại dâm 1.1 Khái niệm nguyên nhân và điều kiện của tội chứa mại dâm Theo giáo sư Võ Khánh Vinh: “Nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm được hiểu là hệ thống các hiện tượng xã hội tiêu cực trong hình thái kinh tế - xã hội tương ứng quyết định sự ra đời của tình hình tội phạm như là hậu quả của mình” và “Các nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm tạo thành một hệ thống gồm nhiều bộ phận cấu thành nó” [42,tr 77]. Tư tưởng hệ thống đã nêu cần phải được giải mã để áp dụng vào trường hợp cụ thể của đề tài, tức là tìm ra nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội chứa mại dâm trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh. Triết học Mác-xít khẳng định rằng, nguyên nhân là phạm trù chỉ sự tác động qua lại giữa các mặt trong một sự vật, một hiện tượng hoặc giữa các sự vật, các hiện tượng với nhau gây ra sự biến đổi nhất định gọi là kết quả. Không có sự tác động qua lại thì không có nguyên nhân.
Và để nguyên nhân sinh ra kết quả nhất định nào đó như tình hình tội phạm chẳng hạn, thì quá trình tương tác phải diễn ra trong điều kiện nhất định. Công thức của sự tác động này phải là Kích thích khách thể (S) – Kích thích Phương tiện (X) – Trả lời các kích thích (R). Kích thích khách thể (ký hiệu S) là thuật ngữ dùng để gọi các yếu tố tác động của môi trường bên ngoài như các yếu tố về kinh tế, chính trị, tư tưởng, văn hóa - giáo dục, các yếu tố tâm lý – xã hội thuộc các môi trường vĩ mô và vi mô. Kích thích phương tiện (ký hiệu là X) là thuật ngữ dùng để gọi chung đối với các yếu tố tâm - sinh lý (tâm lý và ý chí) của chủ thể hành vi giữ vai trò điều chỉnh bên trong của lối xử sự của chủ thể.
5 Hành động trả lời các kích thích (ký hiệu R) là thuật ngữ dùng để gọi chung cho các quá trình cơ bản của bản thân hành vi tội phạm, “Quá trình hình thành tính động cơ của tội phạm; Việc kế hoạch hóa các hoạt động tội phạm và việc trực tiếp thực hiện tội phạm” [42,tr 123]. Với cách nhìn nhận như vậy, điều kết luận được rút ra là: Thứ nhất, nguyên nhân của tình hình tội phạm phải là sự tác động qua lại giữa các yếu tố tiêu cực thuộc môi trường sống và các yếu tố tâm – sinh lý – xã hội tiêu cực thuộc cá nhân con người trong những hoàn cảnh, tình huống nhất định đã dẫn tới việc thực hiện một hành vi nguy hiểm cho xã hội mà pháp luật hình sự đã quy định là tội phạm. Thứ hai, nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội phạm là hai phạm trù khác nhau, giữ vai trò khác nhau trong việc sinh ra kết quả - tình hình tội phạm. Và sự phân biệt giũa chúng là hoàn toàn có thể.
Thế nhưng, vì nguyên nhân là sự tác động qua lại, cho nên “điều kiện” không thể tham gia vào sự tương tác này. Do đó, khi nói nguyên nhân đã bao hàm trong đó cả điểu kiện. Thực tế đấu tranh và phòng ngừa tội phạm lại luôn luôn đòi hỏi phải loại trừ cả hai. Như vậy có thể hiểu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội chứa mại dâm hay của hành vi phạm tội chứa mại dâm chỉ là một và là chính bản thân sự tác động qua lại giữa các yếu tố tiêu cực của môi trường bên ngoài với các yếu tố tâm – sinh lý tiêu cực bên trong cá nhân con người mà trong những tính huồng, hoàn cảnh nhất định đã dẫn đến việc thực hiện một hành vi nguy hiểm cho xã hội (hành động hoặc không hành động) mà Luật hình sự quy định là tội chứa mại dâm.
Trên cơ sở lý luận này, tác giả đi sâu vào nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của nguyên nhân và điều kiện tội chứa mại dâm trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh.2 Ý nghĩa của việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội chứa mại dâm 6 1.1 Ý nghĩa lý luận của việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội chứa mại dâm Tội phạm học với tư cách là một khoa học chuyên nghiên cứu về tội phạm và người phạm tội cùng với những nguyên nhân và điều kiện của nó để đề ra biện pháp phòng ngừa, cho nên vấn đê nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội phạm sở hữu để đề ra các biện pháp phòng ngừa, cho nên vấn đề nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội chứa mại dâm được nghiên cứu một cách sâu sắc, toàn diện sẽ mang lại nhiều ý nghĩa quan trọng cả về lý luận và thực tế [42, tr 75]. Thứ nhất, việc nghiên cứu làm rõ nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội chứa mại dâm góp phần hoàn thiện hệ thống lý luận của chính nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm. Bằng việc nguyên cứu tổng quát về nguyên nhân và tình hình các tội phạm sở hữu nói chung và nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội chứa mại dâm trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh nói riêng góp phần làm rõ thực trạng, cơ cấu, diễn biến của tình hình các tệ nạn xã hội và dự đoán xu hướng của nó trong thời gian tới. Thứ hai, nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội chứa mại dâm còn góp phần cung cấp những thông tin biện pháp hữu ích cho các ngành khoa học pháp lý khác sử dung làm tài liệu để tiếp tục đi sâu nghiên cứu, xem xét đối tượng của mình, đồng thời là cơ sở áp dụng các phương pháp, biện pháp trong thực tế phòng, chống tội phạm.
Đối với khoa học Luật hình sự, những thông tin về các đặc điểm, dấu hiệu khi nghiên cứu cơ chế của hình vi tội phạm có ý nghĩa quan trọng khi làm sáng tỏ các đặc điểm nhân thân của người phạm tội được khoa học luật hình sự khái quát hóa để nghiên cứu đưa ra những quy phạm pháp luật cụ thể quy định các vấn đề như: dấu hiệu của chủ thể tội phạm xâm phạm sở hữu, vấn đề truy cứu hay miễn trách nhiệm hình sự, những trường hợp cần được miễn trách nhiệm hình sự, những trường hợp cần được miễn, giảm hình phạt…. 7 Khoa học tố tụng hình sự dựa vào những thông tin phản ánh về nhân thân người phạm tội như độ tuổi, giới tính, dân tộc, tôn giáo, tiền án, tiền sự để nghiên cứu đưa ra những quy phạm pháp luật về trình tự, thủ tục tiến hành các hoạt động điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án đối với người phạm tội chứa mại dâm nhằm bảo vệ và lợi ích hợp pháp của công dân, xử lý đúng người, đúng tội, dảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật. Thứ ba, nghiên cứu làm rõ nguyên nhân, điều kiện của tình hình tội chứa mại dâm còn nhằm làm rõ, phát hiện các cơ sở thiếu sót trên các lĩnh vực với Nhà nước là chủ thể quản lý để kịp thời khắc phục bổ sung, chỉnh lý nhằm ngăn chặn tội phạm và đưa ra các giải pháp phòng ngừa tội phạm ưu việt nhất.2 Ý nghĩa thực tế của việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện cùa tình hình tội chứa mại dâm Thứ nhất, trên cơ sở nghiên cứu làm rõ nguyên nhân, điều kiện cùa tình hình tội chứa mại dâm để các chủ thể trong hoạt động phòng ngừa tội phạm tiến hành soạn thảo, đề xuất các phương pháp, giải pháp nhằm tác động làm mất đi nguyên nhân, điều kiện của tội phạm tội chứa mại dâm. Chẳng hạn như giải pháp về mặt chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội … hoặc các giải pháp phòng ngừa tội chứa mại dâm trên đường phố, các biện pháp phòng chống tội phạm ở các khu nhà tập thể và nhà cao tầng [23,tr 77] Thứ hai, trong hoạt động phòng ngừa tội phạm tội chứa mại dâm, những kết quả nghiên cứu về nguyên nhân, điều kiện của tình hình tội chứa mại dâm sẽ cho chúng ta cơ sở áp dụng các biện pháp phòng ngừa thích hợp đối với từng lĩnh vực, địa bàn, đối với từng loại người nhất định được tiến hành trên cơ sở nghiên cứu nguyên nhân, điều kiện của tình hình tội chứa mại dâm nói chung.
Thứ ba, nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội chứa mại dâm còn góp phần cung cấp những thông tin hữu ích cho khoa học quản lý, giáo dục người phạm tội và những phương pháp phân loại người phạm tội để nghiên cứu những hình thức, phương pháp quản lý, giáo dục người phạm tội, lập dự án 8 phát triển trại giam, cơ sở giáo dục, giáo dục người phạm tội, lập dự án phát triển trại giam, cơ sở giáo dục, trường giáo dưỡng xây dựng quy chế tại các trại giam 1.2 Phân loại nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội chứa mại dâm 1. Những nguyên nhân và điều kiện khách quan Khác với những nguyên nhân, điều kiện khác; nguyên nhân và điều kiện khách quan tồn tại trước khi đối tượng có động cơ tư tưởng phạm tội. Những nguyên nhân, điều kiện này tác động lên đối tượng trong một khoảng thới gian dài khi người do tham gia vào một môi trường hoạt động và giao tiếp không thuận lợi dẫn đến việc hình thành những nhu cầu lợi ích không phù hợp với các chuẩn mực xã hội và để thỏa mãn nhu cầu, lợi ích thì đối tượng thường phạm pháp mà người đó dự định sẽ làm khi có điều kiện thích hợp. Tuy nhiên, các yếu tố tác động từ bên ngoài không được xem là nguyên nhân của tội chứa mại dâm mà chỉ là điều kiện bởi vì không phài ai rơi vào môi trường không thuận lợi cũng đều phạm tội [42,tr 77].
Những yếu tiêu cực thuộc môi trường gia đình: Gia đình có vai trò quyết định nhân cách gốc của con người cho nên con người trở thành người tốt hay trở thành người tội phạm có nguyên nhân từ gia đình. Con người sinh ra không bẩm sinh là người có cò xu hướng phạm tội mà yếu tố dẫn đến việc phạm tội của con người khởi nguồn là sự thiếu sót trong quá trình phát triển nhân cách, mà sự thiếu sót này chủ yếu do gia đình gây ra. Như vậy để phòng ngừa cũng như đấu tranh chống tội chứa mại dâm, gia đình có vai trò rất quan trọng.