Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NGUYÊN NHÂN VÀ ĐIỀU KIỆN CỦA TÌNH HÌNH CÁC TỘI PHẠM DO PHẠM NHÂN THỰC HIỆN 1. Nhận thức chung về tội phạm do phạm nhân thực hiện tại các trại giam 1. Khái niệm tội phạm do phạm nhân thực hiện Trại giam là nơi trực tiếp quản lý và tổ chức thi hành án phạt tù buộc những người bị kết án tù có thời hạn, tù chung thân chấp hành hình phạt tại trại giam nhằm giáo dục họ trở thành người có ích cho xã hội, có ý thức tuân theo pháp luật và các quy tắc của cuộc sống xã hội chủ nghĩa, ngăn ngừa họ phạm tội mới. Người bị kết án tù chung thân hoặc tù có thời hạn phải chấp hành án ở các trại giam.
Kể từ khi người bị kết án tù được trại giam tiếp nhận để thi hành án phạt tù đến khi họ được trả tự do khỏi trại giam được gọi là phạm nhân. Luận văn thạc sĩ Luật học Phạm nhân là những người đã có hành vi vi phạm pháp luật, bị tòa án tuyên xử mức án tù có thời hạn, tù chung thân khi bản án đó đã có hiệu lực pháp luật. Họ bị cưỡng chế đưa vào các trại giam để chấp hành án phạt tù trong một khoảng thời gian luật định nhằm cải tạo, giáo dục họ sớm hoàn lương trở về với gia đình và xã hội. Theo quy định của Pháp lệnh Thi hành án phạt tù thì tất cả phạm nhân đều phải bị quản lý, giam giữ trong trại giam hoặc trại tạm giam hoặc nhà tạm giữ (trong phạm vi của luận văn chúng tôi chỉ đề cập đến những phạm nhân đang chấp hành án tại các trại giam), ở các trại giam họ phải bị giam giữ trong các nhà giam, buồng giam, thuộc khu giam (khu I hoặc khu II) và phải chịu sự quản lý, giám sát của cơ quan quản lý trại giam.
Tại Điều 3, Pháp lệnh Thi hành án phạt tù sửa đổi bổ sung năm 2007 quy định: "Trong thời gian chấp hành hình phạt, người bị kết án tù phải bị giam giữ, lao động và học tập theo quy định của pháp luật". Trong quá 8 trình cải tạo, phần lớn phạm nhân khi vào trại giam đã chấp hành tốt nội quy, quy chế trại giam; cố gắng lao động, cải tạo tốt để sớm được hoàn lương trở về với cộng đồng. Nhưng cũng có không ít phạm nhận do nhận thức kém, bản chất côn đồ, thuộc dạng lưu manh chuyên nghiệp, chây lười lao động, luôn tìm mọi cách vi phạm nội quy, quy chế trại giam, kể cả có những phạm nhân thực hiện những hành vi phạm tội trong thời gian chấp hành hình phạt tù như: tội trốn khỏi nơi giam, giết người, cố ý gây thương tích, tàng trữ, mua bán trái phép chất ma túy… những hành vi vi phạm của phạm nhân đã gây ảnh hưởng đến công tác quản lý, giáo dục, cải tạo phạm nhân và an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội. Do vậy, việc xác định khái niệm tội phạm do phạm nhân thực hiện là gì có ý nghĩa quan trọng trong công tác phòng ngừa của lực lượng Cảnh sát trại giam.
Điều 8, Bộ luật hình sự nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 1999 quyLuận văn định: “Tội thạc phạm sĩ Luật là hành vi nguy học hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật hình sự, do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ Tổ quốc, xâm phạm chế độ chính trị, chế độ kinh tế, nền văn hoá, quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tự do, tài sản, các quyền, lợi ích hợp pháp khác của công dân, xâm phạm những lĩnh vực khác của trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa”. Theo Điều 8, Bộ luật hình sự năm 1999, chủ thể thực hiện hành vi phạm tội là “do người có năng lực trách nhiệm hình sự” thực hiện “một cách cố ý hoặc vô ý”, xâm phạm vào những quan hệ xã hội được Luật hình sự bảo vệ “…xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tự do, tài sản, các quyền, lợi ích hợp pháp khác của công dân…”, do đó chúng ta thấy rằng chủ thể thực hiện hành vi phạm tội theo Bộ luật hình sự rất rộng bao gồm tất 9 cả những công dân Việt Nam, người nước ngoài, người không quốc tịch sống trên lãnh thổ Việt Nam có đủ năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện hành vi vi phạm pháp luật Hình sự Việt Nam; chủ thể này xâm phạm vào tất cả các khách thể được Luật Hình sự Việt Nam bảo vệ. Trong các chủ thể thực hiện hành phạm tội đó có những phạm nhân đang chấp hành án tại các trại giam, họ là những người bị tòa án kết án tù có thời hạn, tù chung thân phải vào trại giam để chấp hành hình phạt, họ bị ràng buộc bởi những quy định của pháp luật trong thời gian họ chấp hành án. Do đó, tội phạm do phạm nhân thực hiện trong thời gian họ chấp hành án ở trại giam chủ yếu là ở các trại giam.
Để phòng ngừa ngừa tội phạm nói chung hay tội phạm do phạm nhân thực hiện ở các trại giam nói riêng lực lượng Công an phải áp dụng tổng hợp các biện pháp phòng ngừa xã hội và phòng ngừa nghiệp vụ. Tuy nhiên, đối với phòng ngừa tội phạm do phạm nhân thực hiện ở trại giam sẽ có những đặc trưng Luận riêng, trong phạm văncứu vi nghiên thạc sĩ Luật của Luận học văn chúng tôi chỉ tập trung nghiên cứu hoạt động phòng ngừa tội phạm do phạm nhân thực hiện tại các trại giam thuộc Bộ Công an quản lý khu vực miền Đông Nam bộ. Do vậy, theo chúng tôi khái niệm tội phạm do phạm nhân thực hiện trong thời gian chấp hành án phạt tù tại trại giam theo phạm vi nghiên cứu của Luận văn là: Tội phạm do phạm nhân thực hiện là hành vi vi phạm của phạm nhân thực hiện trong thời gian chấp hành án phạt tù tại trại giam đến mức phải chịu trách nhiệm hình sự đối với những tội danh được quy định trong Bộ luật hình sự. Tội phạm do phạm nhân thực hiện trong thời gian chấp hành hình phạt tù bao gồm nhiều loại tội danh khác nhau và tác động đến sự ổn định của trại giam, nếu để xảy ra không những làm mất an toàn ở trại giam mà còn ảnh hưởng đến Trật tự an toàn xã hội.
Bởi vậy, phòng ngừa tội phạm do phạm 10 nhân thực hiện trong thời gian chấp hành hình phạt tù tại trại giam là nhiệm vụ rất quan trọng của lực lượng Cảnh sát trại giam. Ngoài các dấu hiệu pháp lý của tội phạm được quy định trong Bộ luật hình sự nói chung thì tội phạm do phạm nhân thực hiện trong thời họ chấp hành hình phạt tù tại trại giam có những đặc điểm riêng, được thể hiện ở các các dấu hiệu đặc trưng sau đây: - Khách thể của tội phạm: tội phạm nói chung thì khách thể là tất cả những quan hệ xã hội được Luật hình sự bảo vệ và bị tội phạm xâm hại còn khách thể bị xâm hại của tội phạm do phạm nhân thực hiện chỉ có một số khách thể tương ứng với các tội danh được quy định trong Bộ luật Hình sự mà phạm nhân đã thực hiện. Do đặc điểm của đối tượng chấp hành án trong các trại giam là phạm nhân, họ bị tước hoặc hạn chế một số quyền nhất định nên họ không có điều kiện xâm phạm tất cả các khách thể được Luật hình sự bảo Luận vệ mà chỉ có thể vănvào xâm phạm thạc sĩkhách một số Luật thểhọc trong điều kiện môi trường phạm nhân chấp hành án ở các trại giam như: sự an toàn của chế độ quản lý giam giữ và sự ổn định của trại giam, xâm phạm quyền được tôn trọng và bảo vệ về sức khỏe của con người… - Mặt khách quan của tội phạm: đây là tội phạm do những người đang chấp hành bản án phạt tù (tù có thời hạn hoặc tù chung thân) ở trại giam thực hiện. Các hành vi khách quan của tội phạm do phạm nhân thực hiện trong thời gian chấp hành án phạt tù tại trại giam có nhiều loại khác nhau.
Qua nghiên cứu khảo sát, chúng tôi thấy rằng những hành vi vi phạm pháp luật của phạm nhân đến mức phải truy cứu trách nhiệm hình sự theo các tội danh được quy định trong Bộ luật hình sự của Nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 1999, chủ yếu bao gồm các hành vi sau: + Hành vi bỏ trốn của phạm nhân nhằm thoát khỏi sự quản lý giam giữ của cơ quan thi hành án phạt tù để trốn tránh sự trừng phạt của pháp luật. 11 (Hành vi khách quan cấu thành tội “Trốn khỏi nơi giam” Điều 311, Bộ luật hình sự năm 1999) + Hành vi cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khoẻ của người khác của phạm nhân. (Hành vi khách quan cấu thành tội “Tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khoẻ của người khác” Điều 104, Bộ luật hình sự năm 1999) + Hành vi tàng trữ, vận chuyển, mua bán trái phép hoặc chiếm đoạt chất ma tuý. (Hành vi khách quan cấu thành tội “Tội tàng trữ, vận chuyển, mua bán trái phép hoặc chiếm đoạt chất ma tuý” Điều 194, Bộ luật hình sự năm 1999) Ngoài ra, phạm nhân còn thực hiện một số hành vi phạm tội khác như: hành vi giết người, chống người thi hành công vụ, gây rối trật tự công cộng…), những hành vi này chiếm tỷ lệ không lớn nhưng lại rơi vào các tội Luận nghiêm trọng và văn đặc biệt thạc nghiêm trọng.