Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TÌNH HÌNH CÁC TỘI XÂM PHẠM SỞ HỮU 1. Khái niệm, đặc điểm của tình hình các tội xâm phạm sở hữu 1. Khái niệm tình hình các tội xâm phạm sở hữu a) Khái niệm các tội xâm phạm sở hữu theo pháp luật hình sự Việt Nam Các tội xâm phạm sở hữu là những hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật Hình sự, do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện một cách cố ý và vô ý xâm phạm chế độ sở hữu tài sản của Nhà nước, cơ quan, tổ chức và cá nhân. Xâm phạm vào quyền sở hữu đối với tài sản có nghĩa là làm mất đi quyền chiếm hữu, quyền sử dụng, hoặc quyền định đoạt đối với tài sản.
Đối tượng tác động của nhóm tội này là tài sản, quyền sở hữu ở đây là sở hữu về tài sản. Các tội phạm cụ thể XPSH được quy định tại chương XIV BLHS năm 1999 (sửa đổi, bổ sung năm 2009) và chương XVI Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) Nghiên cứu về cấu thành tội phạm của các tội XPSH, có thể chỉ ra một số dấu hiệu pháp lý chung như sau: - Khách thể của các tội XPSH là các quan hệ sở hữu đối với tài sản. Nội dungcủa quan hệ sở hữu thể hiện quyền của chủ sở hữu về tài sản, bao gồm quyền chiếmhữu, sử dụng, định đoạt tài sản và được quy định trong Luật Dân sự [10, tr. Đối tượng tác động của các tội XPSH.
Theo quy định tại Điều 105 BLDS năm 2015, thì tài sản bao gồm vật, tiền, giấy tờ có giá và các quyền tài sản. Trong đó, giấy tờ có giá là giấy tờ được xác định mệnh giá và có thể lưu thông dân sự được (mua bán). Quyền tài sản là quyền trị giá được bằng tiền, bao gồm quyền tài sản đối với đối tượng quyền sở hữu trí tuệ và quyền tài sản khác. Tài sản với tư cách là đối tượng tác động của các tội XPSH bao gồm vật, tiền và giấy tờ có giá.
Trong các loại tài sản thì một số tài sản đặc biệt không phải là đối tượng của tộiXPSH mà là đối tượng của một số tội phạm khác. Ví dụ: Công trình, phương tiện giaothông vận tải, thông tin liên lạc, các loại vũ khí quân dụng… 5 - Mặt khách quan của các tội XPSH thể hiện ở các hành vi: + Hành vi chiếm đoạt tài sản: người phạm tội cố ý chuyển dịch một cách trái pháp luật tài sản đang thuộc truyền sở hữu của chủ thể khác thành tài sản “của minh”… Hành vi chiếm đoạt bao giờ cũng thực hiện bằng hành động tích cực, cụ thể và luôn là cố ý trực tiếp: Mong muốn biến tài sản của người khác thành tài sản của mình. + Hành vi chiếm giữ trái phép tài sản: Một hình thức thấp hơn, cũng được thể hiện bằng sự chuyển dịch tài sản từ chủ thể khác, chủ thể quản lý tài sản đã mất khả năng thực tế thực hiện quyền chiếm hữu đối với tài sản. Ở đây chủ thể phạm tội khẳng định sự mong muốn chiếm hữu tài sản không phải của mình bằng cách tỏ những thái độ định đoạt đối với tài sản kể trên.
+ Hành vi sử dụng trái phép tài sản: Đó là việc khai thác giá trị, giá trị sử dụng các tài sản mà không được phép, không được sự đồng ý của chủ sở hữu hoặc người có chức năng quản lý về nghiệp vụ đối với loại tài sản bị khai thác trái phép đó. + Hành vi hủy hoại, làm hư hỏng tài sản, làm mất mát, lãng phí tài sản: Đó là những hành vi được thể hiện thông qua đối tượng tác động làm mất hoàn toàn giá trị, giá trị sử dụng của tài sản (hủy hoại), làm mất giá trị từng phần có thể khôi phục được (làm hư hỏng), làm thất thoát gây thiệt hại cho chủ sở hữu… Hậu quả tài sản bị chiếm đoạt, bị hủy hoại xảy ra là dấu hiệu bắt buộc của một số cấu thành tội phạm như: trộm cắp tài sản, lừa đảo chiếm đoạt tài sản…. Các tội cướp tài sản, bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản, cưỡng đoạt tài sản,cướp giật tài sản là những tội phạm có cấu thành hình thức, nên dấu hiệu về mặt khách quan của các tội phạm này chỉ bao gồm một yếu tố là hành vi phạm tội mà không gồmhậu quả của tội phạm và mối quan hệ giữa hành vi phạm tội với hậu quả do tội phạm gây ra. Về thời điểm hoàn thành của tội phạm, tùy thuộc vào từng cấu thành tội phạm cụ thể mà thời điểm hoàn thành tội phạm có thể khác nhau.
- Chủ thể của tội phạm XPSH 6 Người từ đủ 16 tuổi trở lên có năng lực trách nhiệm hình sự là chủ thể của tấtcả các tội XPSH quy định tại các Điều từ 168 đến 180 BLHS năm 2015. Người từ đủ14 tuổi trở lên nhưng chưa đủ 16 tuổi có năng lực trách nhiệm hình sự chỉ phải chịutrách nhiệm hình sự về tội cướp tài sản, tội bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản; về tội rấtnghiêm trọng và tội đặc biệt nghiêm trọng quy định tại: khoản 2, 3 Điều 170 (tộicưỡng đoạt tài sản; khoản 2, 3, 4 Điều 171 (tội cướp giật tài sản); khoản 3, 4 của cácĐiều 173 (tội trộm cắp tài sản), Điều 178 (tội hủy hoại hoặc cố ý làm hư hỏng tài sản BLHS. Ngoài hai dấu hiệu (năng lực trách nhiệm hình sự và độ tuổi chịu trách nhiệmhình sự) nêu trên, chủ thể của tội thiếu trách nhiệm gây thiệt hại nghiêm trọng đến tàisản của Nhà nước, cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp còn đòi hỏi dấu hiệu đặt biệt là “Người có nhiệm vụ trực tiếp trong công tác quản lý tài sản của Nhà nước, cơ quan, tổchức, doanh nghiệp”. - Mặt chủ quan của tội phạm XPSH: Về lỗi, các tội XPSH sau đây được thực hiện do lỗi cố ý như: tội cướp tài sản;tội bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản; tội cưỡng đoạt tài sản; tội cướp giật tài sản; tộicông nhiên chiếm đoạt tài sản; tội trộm cắp tài sản; tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản; tộilạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản; tội chiếm giữ trái phép tài sản; tội sử dụng tráiphép tài sản; tội hủy hoại hoặc cố ý làm hư hỏng tài sản.
Chỉ có hai tội là tội thiếu trách nhiệm gây thiệt hại nghiêm trọng đến tài sản củaNhà nước, cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp và tội vô ý gây thiệt hại nghiêm trọng đếntài sản là những tội phạm được thực hiện do lỗi vô ý. Về động cơ phạm tội, thì chỉ có tội sử dụng trái phép tài sản được quy định tạiĐiều 177 BLHS đòi hỏi dấu hiệu động cơ vụ lợi là dấu hiệu bắt buộc. Còn ở tội hủyhoại hoặc cố ý làm hư hỏng tài sản quy định tại Điều 178 BLHS, dấu hiệu động cơ “vìlý do công vụ của người bị hại” được phản ánh cấu thành tăng nặng trách nhiệm hình sự. Về mục đích phạm tội, thì chỉ có các tội XPSH đươc quy định tại các Điều 168,169, 170 BLHS đòi hỏi dấu hiệu mục đích “chiếm đoạt tài sản” là yếu tố bắt 7 buộc củacấu thành tội phạm.
Còn tội hủy hoại hoặc cố ý làm hư hỏng tài sản quy định tại Điều178 BLHS, dấu hiệu mục đích “để che dấu tội phạm khác” được phản ánh trong cấuthành tăng nặng trách nhiệm hình sự. - Đường lối xử lý đối với các tội XPSH Các hình phạt được quy định tại Chương XVI “Các tội xâm phạm sở hữu” củaBLHS năm 2015 là cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ, tù có thời hạn, tùchung thân, không có tội nào quy định hình phạt tử hình. Tội cướp tài sản trong Điều133 BLHS năm 1999 có quy định hình phạt cao nhất đến tử hình, đến nay BLHS năm2015 đã bỏ hình phạt này trong tội cướp tài sản. b) Khái niệm tình hình các tội xâm phạm sở hữu Tình hình tội phạm là đối tượng nghiên cứu cơ bản, đầu tiên của tội phạm học, “khái niệm tình hình tội phạm được hình thành bằng cách chuyển mức độ nhận thức từ sự kiện, hành vi và khái niệm tội phạm đơn nhất đến một khái niệm chung hơn, khái quát hơn, phức tạp hơn” [44, tr.
54] THTP là khái niệm đang được tranh luận, chưa thống nhất về tên khái niệm cũng như cách định nghĩa. “Tình hình tội phạm là trạng thái, xu thế vận động của (các) tội phạm (hoặc nhóm tội phạm hoặc một loại tội phạm) đã xảy ra trong một đơn vị không gian và đơn vị thời gian nhất định” [15, tr. 174] “Tình hình tội phạm là hiện tượng tâm- sinh lý- xã hội tiêu cực, vừa mang tính lịch sử và lịch sử cụ thể, vừa mang tính pháp lý hình sự với hạt nhân là tính giai cấp, được biểu hiện thông qua tổng thể các hành vi phạm tội cùng chủ thể thực hiện các hành vi đó trong một đơn vị thời gian và không gian nhất định” [6, tr. 107] “Tình hình tội phạm là toàn bộ tình hình, cơ cấu, động thái, diễn biến của các loại tội phạm hay từng loại tội phạm trong một giai đoạn nhất định xảy ra trong một lĩnh vực, một địa phương, trong phạm vi quốc gia, khu vực hoặc toàn thế giới trong khoảng thời gian nhất định” [15, tr.
171] THTP là hiện tượng xã hội, pháp lý – hình sự được thay đổi về mặt lịch sử mang tính chất giai cấp bao gồm tổng thể thống nhất (hệ thống) các tội phạm thực 8 hiện trong một xã hội (quốc gia) nhất định [42, tr. Do đó, tình hình các tội XPSH là một hiện tượng tiêu cực gây nguy hiểm cho xã hội, nó là hiện tượng tiêu cực rất nghiêm trọng bởi lẽ nó gây ra thiệt hại cho các quan hệ tồn tại trong xã hội, xâm phạm đến các giá trị vật chất và tinh thần mà xã hội đã có được.Tình hình các tội XPSH là trạng thái, xu thế vận động của tội phạm XPSH đã xảy ra trong một đơn vị không gian và thời gian xác định. Tình hình các tội XPSH được phản ánh thông qua số liệu về tình hình các tội XPSH, số liệu về cơ cấu tình hình các tội XPSH, số liệu về diễn biến tình hình các tội XPSH, số liệu về hậu quả của tình hình các tội XPSH gây ra cho xã hội. Bằng các số liệu tổng hợp của tình hình các tội XPSH trong một khoảng thời gian nhất định và ở một phạm vi nhất định có thể đưa ra những đánh giá, nhận định, kết luận về mức độ nghiêm trọng hay không nghiêm trọng của tội phạm XPSH, căn cứ vào đó để đưa ra các biện pháp đấu tranh phù hợp.
Đặc điểm của tình hình các tội xâm phạm sở hữu.
