Chương 1. Một số vấn đề lý luận về phòng ngừa tội phạm do người dưới 18 tuôi thực hiện Chương 2. Thực trạng phòng ngừa tội phạm do người dưới 18 tuổi thực hiện trên địa bàn quận Thủ Đức, TPHCM. MỘT SÓ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÒNG NGỪ A TỘI PHẠM DO NGƯỜI DƯỚI 18 TƯÓI THỤC HIỆN 1.
Khái niệm, mục đích và ý nghĩa của phòng ngừa tội phạm do người dưới 18 tuổi thực hiện 1. Khải niệm phòng ngừa tội phạm do người dưới 18 tuổi thực hiện Đường lối nhất quán của Đảng và Nhà nước ta là tôn trọng, bảo đảm quyền con người, lấy con người làm mục tiêu và động lực của sự phát triển, đặc biệt là đối với trẻ em. Chính vì thế khi kế thừa và phát huy tư tưởng của Chù tịch Hồ Chí Minh, kể từ khi thành lập đến nay, Đảng và nhà nước luôn dành sự quan tâm đặc biệt cho đối tượng này. Đảng và nhà nước ta luôn quan tâm, chăm sóc bảo vệ và giáo dục trẻ em, hệ thống pháp luật, chính sách chăm sóc trẻ em đã từng bước hoàn thiện.
Lứa tuổi dưới 18 tuối luôn được cộng đồng quan tâm, giáo dục, bảo vệ trước hành vi xâm hại và ngay khi các em là chủ thể của tội phạm thì pháp luật cũng dành cho các em sự quan tâm đặc biệt. Tuy nhiên, dưới sự quan tâm đặc biệt đó tình trạng người dưới 18 tuổi vi phạm pháp luật ngày càng tăng, Theo báo cáo về công tác phòng chống tội phạm của Chính phủ trình Quốc hội khóa XIII tại kỳ họp thứ 2 cho thấy, tội phạm vị thành niên ngày càng gia tăng, chiếm 15-18%. Hàng năm các cơ quan thi hành pháp luật bắt giữ, truy tố hơn 115 nghìn người, trong đó có 16-18 nghìn trẻ vị thành niên2. Đối với lứa tuổi dưới 18 là độ tuổi chưa phát triến toàn diện về thể chất và tinh thần nên dễ sa ngã vào con đường phạm tội, đế lại những hậu quả nghiêm trọng cho bản thân, gia đình và xã hội.
Vì vậy, chủ động phòng ngừa tội phạm do người dưới 18 tuổi thực hiện là chủ trương và cũng là yêu cầu cấp bách mà Đảng, Nhà nước ta đề ra nhằm hạn chế thấp nhất những thiệt hại do tội phạm gây ra, ngăn chặn, giảm bớt và tiến tới loại trừ loại tội phạm này. Đây cũng là đối tượng được quan tâm nghiên cứu từ rất sớm trong khoa học Tội phạm học. Tội phạm là một khái niệm pháp lý được đề cập và định nghĩa cụ thể trong Bộ luật hình sự của nước CHXH chủ nghía Việt Nam. Khái niệm tội phạm được định nghĩa cụ thể tại Điều 8, BLHS 2015: “Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật hình sự, do người có năng lực trách nhiệm hình sự 2 Báo cáo về công tác phòng chống tội phạm cùa Chính phũ trình Quốc hội.
khóa XIII tại kỳ họp thứ 2 hoặc pháp nhân thương mại thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lành tho Tổ quốc, xâm phạm chế độ chính trị, chế độ kinh tế, nền văn hóa, quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội, quyền, lợi ích hợp pháp của to chức, xâm phạm quyền con người, quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, xâm phạm những lình vực khác của trật tự pháp luật xã hội chù nghĩa mà theo quy định của Bộ luật này phải bị xử lý hình sự”3. Tội phạm do người dưới 18 tuoi gây ra là những hành vi nguy hiếm cho xã hội được quy định trong Bộ luật Hình sự do những người dưới 18 tuổi có đủ năng lực trách nhiệm hình sự, thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm đen những quan hệ xà hội được luật hình sự bảo vệ. Theo Điề 4 của BLHS 20154 thì trách nhiệm phòng ngừa và đấu tranh chống tội phạm quy định cơ quan tổ chức có thẩm quyền có trách nhiệm thực hiện đầy đủ chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của mình phòng ngừa và đấu tranh chống tội phạm, giám sát và giáo dục người phạm tội tại cộng đồng. Và mọi công dân có nghĩa vụ tích cực tham gia phòng, chống tội phạm.
Và căn cứ theo điều 90 của BLHS 20155 thì tội phạm do người dưới 18 tuối gây ra thì chủ the có phạm vi hẹp hơn, đó là những người từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi, đồng thời tương ứng với độ tuổi là tính chịu trách nhiệm hình sự đối với tội phạm này cũng khác. Căn cứ vào Điều 20 của Bộ luật Dân sự quy định: “Người từ đủ 18 tuổi trở lên là người thành niên. Người chưa đủ 18 tuồi là người dưới 18 tuổi”6 và quy định cùa BLHS có thể hiểu: chủ thể cùa tội phạm do người dưới 18 tuổi thực hiện là những người từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi. Từ phân tích trên có thể hiểu tội phạm do người dưới 18 tuôi gây ra như sau: Tội phạm do người dưới 18 tuổi gãy ra là những hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật Hình sự do những người dưới 18 tuổi có đù năng lực trách nhiệm hình sự, thực hiện một cách cổ ỷ hoặc vô ý, xâm phạm đen những quan hệ xã hội được luật hình sự bảo vệ.
về phòng ngừa tội phạm hiện nay quan điếm của các nhà nghiên cứu ở Việt Nam có hai quan điểm pho biến nhất đó là: Quan điếm thứ nhất cho rằng phòng ngừa tội phạm bao gồm cả hoạt động phòng và chống tội phạm; Quan điểm thứ hai ’Điệu 8, BLHS 2015 4 Điệu 4 BLHS 2015 5 Điều 90BLHS2015 6 Điều 20BLDS 2015 s cho rằng phòng ngừa tội phạm chỉ là những hoạt động tác động những nguyên nhân và điều kiện làm phát sinh tội phạm, quan điếm này ít được sự đồng tình của các nhà khoa học, còn khiếm khuyết, chưa toàn diện. Nguyền Ngọc Hòa đã đưa ra khái niệm này dưới góc độ tội phạm học như sau: “Phòng ngừa tội phạm là hoạt động của các cơ quan, tổ chức và công dân, thực hiện tông thê các biện pháp tác động trực tiếp vào các nhóm nguyên nhản cùa tội phạm để kiểm soát, hạn chế tác dụng và loại trừ dần những nhóm nguyên nhân này. Theo định nghĩa này, chù thể của phòng ngừa tội phạm không chỉ là các cơ quan chuyên trách mà nó chính là nhiệm vụ chung của toàn xã hội, trong đó ngành khoa học về tội phạm học phải có nhiệm vụ thực hiện chức năng phòng ngừa tội phạm. Phòng ngừa tội phạm là hoạt động của toàn xà hội trong việc tìm ra các nguyên nhân phát sinh ra tội phạm khắc phục, cũng như để ngăn chặn, đấy lùi và tiến tới loại bỏ tội phạm ra khỏi đời sống xà hội.
ớ một góc nhìn khác, TS. Lê Thế Tiệm và tập thê tác giả đưa ra quan điếm của mình sau đây: “Phòng ngừa tội phạm tức là không để cho tội phạm xảy ra và gây nên những hậu quả nguy hiểm cho xã hội, không để cho các thành viên của xã hội phái gánh chịu các hình phạt khắc nghiệt của pháp luật. Và nếu tội phạm cỏ xảy ra thì phải kịp thời phát hiện, xử lý để đảm bảo cho tội phạm không thế tránh khỏi hình phạt, giảo dục và cải tạo người phạm tội trở thành công dân có ích cho xã hội. Theo khái niệm này thì việc không để tội phạm xảy ra góp phần giúp cho Nhà nước, các tổ chức, cơ quan và mồi công dân trong xã hội không phải chịu những hậu quả, thiệt hại của hành vi phạm tội gây ra.
Nhà nước và xã hội cũng không phải mất đi những chi phí không cần thiết để giải quyết và khắc phục các hậu quả, thiệt hại này. Không để bất kỳ cá nhân nào trong xã hội phải bị xử lý, bị truy cứu trách nhiệm hình sự và phải chịu hình phạt góp phần tăng tính hiệu quả cùa công tác phòng ngừa tội phạm. Trong trường hợp nếu vẫn có tội phạm xảy ra trong xã hội thì bảo đảm không bỏ lọt tội phạm và người phạm tội, tránh làm oan người vô tội, giải quyết nhanh chóng, chính xác và đúng pháp luật đối với trách nhiệm 7 Nguyền Ngọc Hòa, Lê Thị Sơn, Từ điển pháp luật hình sự, NXB Tư pháp, Hà Nội, 2006. 8 Lê The Tiệm, Phạm Tự Phà và tập thể tác giả, Tội phạm ở Việt Nam - Thực trạng, nguyên nhân và giái pháp, Đe tài KX 04-14, NXB Công an Nhân dân, Hà Nội, 1994.
hình sự và hình phạt của người phạm tội, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của Nhà nước, của xă hội và của công dân. Trên cơ sở các khái niệm của tác giả cũng như các quy định của pháp luật cùng với những phân tích nêu trên ta có thề đưa ra khái niệm về phòng ngừa tội phạm do người dưới 18 tuôi thực hiện như sau: “Phòng ngừa tình hình tội phạm do người dưới 18 tuổi thực hiện là hoạt động cùa cơ quan, tô chức, cả nhân sử dụng tổng hợp các biện pháp cần thiết để ngăn chặn không cho tội phạm xảy ra nhằm xóa bỏ các nguyên nhân và điều kiện phạm tội, không đe tội phạm do người dưới 18 tuôi thực hiện xảy ra 1. Mục đích phòng ngừa tội phạm do người dưới 18 tuổi thực hiện Phòng ngừa tội phạm với mục đích kìm chế sự gia tăng, hạn chế dần mức độ và tính chất nghiệm trọng của tội phạm, ngăn ngừa sự hình thành của tội phạm hoặc làm cho các thành tố này không phát huy được tác dụng để loại trừ dần nguyên nhân tội phạm, ngăn ngừa tội phạm xảy ra, từng bước tiến tới loại bở tội phạm ra khỏi đời sống xã hội. Phòng ngừa tội phạm do người dưới 18 tuôi thực hiện là một bộ phận của công tác phòng ngừa tội phạm nói chung.
Vì vậy mục đích phòng ngừa tội phạm nói chung cũng là mục đích của công tác phòng ngừa tội phạm do người dưới 18 tuổi thực hiện. Tuy nhiên, do đặc thù về đối tượng thực hiện tội phạm là người dưới 18 tuổi là những người đang ở lứa tuổi phát triển về mọi mặt. Đây là lứa tuổi chưa có đủ khả năng nhận thức, chưa có đủ những kinh nghiệm trong cuộc sống, quá trình nhận thức bị hạn chế: thiếu kiến thức và kĩ năng sống khi phân tích, đánh giá hay nhìn nhận các sự việc, hiện tượng, dễ bị tác động bởi các yếu tố của môi trường sống.