Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NGUYÊN NHÂN VÀ ĐIỀU KIỆN CỦA TÌNH HÌNH TỘI PHẠM CHỐNG NGƯỜI THI HÀNH CÔNG VỤ 1. Khái niệm, ý nghĩa của việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm chống người thi hành công vụ 1. Khái niệm nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm chống người thi hành công vụ Tội chống người thi hành công vụ được quy định tại Điều 257 Bộ luật hình sự 1999 như sau: “Người nào dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực hoặc dùng thủ đoạn khác cản trở người thi hành công vụ thực hiện công vụ của họ hoặc ép buộc họ thực hiện hành vi trái pháp luật, thì bị phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm. Theo đó, chống người thi hành công vụ, được hiểu là hành vi dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực hoặc dùng thủ đoạn khác cản trở người thi hành công vụ thực hiện công vụ của họ hoặc ép buộc họ thực hiện hành vi trái pháp luật.
Luận Khi nghiên văn cứu về thạc nguyên nhân sĩ và Luật điều kiệnhọc của tình hình tội phạm nói chung GS. TS Võ Khánh Vinh đã khẳng định: “Nguyên nhân của tình hình tội phạm là những hiện tượng xã hội tiêu cực ở trong mối liên hệ tương tác hai mức độ sinh ra và tái sản xuất ra tình hình tội phạm như là hậu quả tất yếu của mình” và “ Điều kiện của tình hình tội phạm là những hiện tượng xã hội tiêu cực, tự mình không sinh ra tình hình tội phạm và các tội phạm mà là hỗ trợ, làm dễ dàng và tăng cường cho sự hình thành và hoạt động của các nguyên nhân” [37, tr. Dựa trên quan điểm của triết học Mác-xít về quan hệ Nhân - Quả để áp dụng nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của THTP, cho thấy: Nguyên nhân là phạm trù chỉ sự tác động qua lại giữa các mặt trong một sự vật, hiện tượng hoặc giữa các sự vật, hiện tượng với nhau, gây ra sự biến đổi nhất định gọi là kết quả. Về bản chất, nguyên nhân không phải là một hiện tượng hay sự vật nào đó mà nguyên nhân chỉ có thể là sự tác động qua lại của nhiều hiện tượng, nhiều yếu tố.
Không có sự tác động qua lại của nhiều hiện tượng, nhiều yếu tố thì không có nguyên nhân. Để nguyên nhân sinh ra kết quả nhất định nào đó, thì quá trình tương tác phải diễn ra trong điều kiện nhất định. 6 Điều kiện tuy không sản sinh ra kết quả, song nó tạo thuận lợi, thúc đẩy sự tương tác sinh ra kết quả nhất định nào đó. Về bản chất, điều kiện là những sự kiện, hiện tượng, tình huống, hoàn cảnh nhất định.
Kết quả - trong mối liên hệ Nhân - Quả (Nguyên nhân - Điều kiện - Kết quả), thì Quả ở đây, trong tội phạm học chỉ có thể là hiện tượng (tình hình tội phạm) hoặc hành vi (hành vi phạm tội). Còn Nhân chỉ là sự tác động qua lại của nhiều hiện tượng, nhiều yếu tố. Sự tác động qua lại này không phải là sự tác động trực tiếp mà là sự tác động gián tiếp, tức là phải thông qua đầu óc con người. Như vậy, nguyên nhân của tình hình tội phạm phải là sự tác động qua lại giữa các yếu tố tiêu cực thuộc môi trường sống và các yếu tố tâm - sinh lý tiêu cực thuộc cá nhân con người trong những hoàn cảnh, tình huống nhất định.
Về lý thuyết rõ ràng nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm là hai phạm trù khác nhau, giữ vai trò khác nhau trong việc sinh ra kết quả tình hình tội phạm. Thế nhưng trong lĩnh vực xã hội nói chung và tội phạm học nói riêng thì sự phân biệt đâu làLuận vănđâu nguyên nhân, thạc sĩkiện là điều Luật họctính tương đối. Hơn nữa, chỉ mang thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm lại luôn luôn đòi hỏi phải loại trừ cả hai, tức là phải loại trừ cả những gì thuộc về nguyên nhân và loại trừ cả những gì thuộc về điều kiện phát sinh tình hình tội phạm hay nói chung là loại trừ các yếu tố làm phát sinh tình hình tội phạm [21, tr. Tội phạm, như mọi hành vi khác của con người, suy cho cùng là kết quả của sự tác động lẫn nhau của cá nhân và hoàn cảnh khách quan bên ngoài.
Trong sự tác động đó, quyết định thực hiện tội phạm được thông qua và được thể hiện trong thực tế. Do vậy, một mặt các nguyên nhân trực tiếp của việc thực hiện tội phạm cụ thể thể hiện các đặc điểm về nhu cầu, lợi ích, quan điểm, quan hệ, hệ thống các định hướng và tính động cơ của cá nhân đó, mặt khác thể hiện ở tổng thể các hoàn cảnh bên ngoài quyết định sự hình thành động cơ và sự quyết tâm thực hiện tội phạm. Ở đó, các nguyên nhân tác động lẫn nhau với các điều kiện và sự tác động đó hỗ trợ cho việc xuất hiện và thực hiện quyết định đó. 7 Hành vi phạm tội là một quá trình được diễn ra trong một khoảng không gian nhất định, hàm chứa cả những hoạt động đã được khách quan hóa ra bên ngoài cấu thành nên cấu thành tội phạm cụ thể và lẫn những hiện tượng, quá trình tâm lý diễn ra trước đó đóng vai trò quyết định việc thực hiện các hành động đó.
Đương nhiên, những điều kiện, những yếu tố của môi trường bên ngoài hay những quá trình tâm lý bên trong con người, dù ở mức độ bất lợi và xấu như thế nào đi chăng nữa, tự nó đều không phải là nguyên nhân và điều kiện của hành vi phạm tội cụ thể, mà phải là sự tương tác, kết hợp của hai loại yếu tố đó mới trở thành nguyên nhân và điều kiện của tội phạm cụ thể. Cơ chế của hành vi phạm tội được hiểu là mối liên hệ và sự tác động lẫn nhau giữa các nhân tố bên ngoài của hiện thực khách quan với các quá trình và trạng thái tâm lý bên trong, những cái quyết định việc thực hiện hành vi phạm tội, định hướng và kiểm tra, giám sát việc thực hiện quyết định đó. Cơ chế của hành vi phạm tội là một hiện tượng động, là sự tác động lẫn nhau nhất định trongLuận văn các yếu tố thạc cấu thành nó.sĩ CácLuật học yếu tố cá nhân bên trong của cơ chế hành vi phạm tội là những quá trình và trạng thái tâm lý được xem xét trong trạng thái động, không tách rời mà là ở trong sự tác động lẫn nhau với các nhân tố của môi trường bên ngoài quyết định hành vi đó. Trong cơ chế của hành vi phạm tội, sự biến dạng trong quan điểm của cá nhân được hình thành do những ảnh hưởng của những nhân tố tiêu cực trong môi trường của hoạt động sống [21, tr.
Qua đó cho chúng ta thấy nguyên nhân là những hiện tượng tiêu cực tồn tại trong xã hội, có nguồn gốc và bản chất xã hội, chúng bao giờ cũng nằm trong hệ thống các mâu thuẫn xã hội trong tất cả mọi mặt, mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Các hiện tượng tiêu cực này luôn tương tác qua lại với nhau sinh ra tình hình tội phạm. Đến lượt tình hình tội phạm cũng là một hiện tượng xã hội tiêu cực tham gia vào quá trình tương tác qua lại đó nên tái sản xuất ra tình hình tội phạm như là một kết quả tất yếu. “Bởi một hiện tượng nào đó trong mối liên hệ này là nguyên nhân thì trong mối liên hệ khác là kết quả và ngược lại” [40, tr.
Các điều kiện cũng 8 không thể sinh ra tội phạm nhưng nếu thiếu các điều kiện thì nguyên nhân hoặc không thể hình thành hoặc là không thể thực hiện được. Như vậy, từ những nội dung trên chúng ta có thể hiểu: Nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm chống người thi hành công vụ là sự tác động qua lại giữa các yếu tố tiêu cực của môi trường sống bên ngoài với các yếu tố tâm sinh lý tiêu cực bên trong cá nhân con người mà trong những tình huống, hoàn cảnh nhất định đã dẫn đến việc thực hiện một hành vi nguy hiểm cho xã hội (hành động hoặc không hành động) mà Luật hình sự quy định là tội phạm chống người thi hành công vụ. Trong thực tế, để phân định rõ đâu là nguyên nhân đâu là điều kiện của tình hình tội phạm chống người thi hành công vụ không phải là việc đơn giản và dễ dàng. Điều kiện dẫn tới tội chống người thi hành công vụ cũng là các hiện tượng xã hội tiêu cực nhưng nó lại khác với nguyên nhân là không làm phát sinh ra tội phạm mà nó chỉ tạo ra các điều kiện thuận lợi cho sự hình thành, tồn tại và phát triển của tội phạm chống người thi hành công vụ.
Lý luận và thực tiễn cho thấy trong một số trường hợp đốiLuận với hiện văn tượng thạc tội phạmsĩ nàyLuật học là nguyên nhân nhưng đối với hiện tượng tội phạm khác lại là điều kiện. Ví dụ: Trình độ dân trí thấp là nguyên nhân dẫn tới tình trạng thất nghiệp, thiếu việc làm, đời sống khó khăn dễ dẫn tới ăn chơi, rượu bia, cờ bạc bê tha. từ đó dễ bị kích động dẫn tới hành vi chống đối người thi hành công vụ; nhưng trong trường hợp khác trình độ dân trí thấp dẫn tới thiếu hiểu biết pháp luật nên có hành vi chống người thi hành công vụ. Do đó, thực tiễn đấu tranh phòng chống tội phạm phải luôn đòi hỏi phải loại trừ cả nguyên nhân và điều kiện phát sinh tội phạm chống người thi hành công vụ.
Trên cơ sở lý luận này, luận văn đi sâu vào nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm chống người thi hành công vụ trên địa bàn tỉnh Đồng Nai. Ý nghĩa của việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm chống người thi hành công vụ Các nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm chống người thi hành công vụ rất đa dạng, phong phú và có mức độ tồn tại, thể hiện khác nhau. Tiến hành nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm chống người thi hành 9 công vụ theo nội dung, và có ý nghĩa đối với công tác phòng ngừa tội phạm chống người thi hành công vụ trong thời gian tới cả về mặt lý luận và trong thực tiễn.