Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TÌNH HÌNH CÁC TỘI CHIẾM ĐOẠT TÀI SẢN 1.1 Khái niệ m tình hình các tộ i chiếm đoạt tài sản Tình hình tội phạm là một trong những nội dung quan trọng bởi việc hoạch định các chính sách phòng ngừa tội phạm nhằm kiểm soát tội phạm trước hết phải dựa trên cơ sở nghiên cứu toàn diện về tình hình tội phạm, trên cơ sở những đặc trưng của tình hình tội phạm, qua các thông số về thực trạng của tình hình tội phạm, diễn biễn của tình hình tội phạm, cơ cấu của tình hình tội phạm, tính chất của tình hình tội phạm,… để từ đó có giải pháp phòng ngừa tương ứng, ngăn chặn kịp thời sự gia tăng tỉ lệ tội phạm và kiểm soát tội phạm có hiệu quả. Đại từ Điển Tiếng Việt định nghĩa: “tình hình” là “ trạng thái, xu thế phát triển của sử vật, hiện tượng với tất cả những sự kiện diễn ra, biến đổi trong đó”. Từ khái niệm nêu trên, chúng ta có thể hiểu Tình hình tội phạm là xu thế vận động của tội phạm. Tuy nhiên tình hình tội phạm bao giơg cũng phải gắn với một không gian và thời gian nhất định, do đó, có thể định nghĩa một cách đầy đủ về tình hình tội phạm như sau: “ Tình hình tội phạm là trạng thái, xu thế vận động của các tội phạm ( nhóm tội phạm hoặc loại tội phạm) đã xảy ra trong đơn vị không gian và đơn vị thời gian xác định”.
Hiện nay, có rất nhiều các công trình nghiên cứu tội phạm học ở Việt Nam đưa ra định nghĩa về tình hình tội phạm, vì vậy, trong luận văn của mình, tác giả xin đưa ra một số định nghĩa tiêu biểu như sau: GS. TS Nguyễn Xuân Yêm đưa ra quan điểm: “ Tình hình tội phạm là toàn bộ tình hình, cơ cấu, động thái, diễn biến của các loại tội phạm hay từng loại tội phạm trong một giai đoạn nhất định xảy ra trong một lĩnh vực, một địa phương, trong phạm vi quốc gia, khu vực hoặc toàn thế giới trong một khoản thời gian nhất định” trong cuốn “ Tội phạm học hiện đại và phòng ngừa tội phạm”. Giáo trình Tội phạm học của Đại học quốc gia Hà Nội định nghĩa: “Tình hình tội phạm là hiện tượng xã hội tiêu cực, thường xuyên thay đổi, giai cấp, pháp luật hình sự và được phản ánh bằng toàn bộ tình hình, cơ cấu, diễn biến của tổng thể các loại hoặc 6 của một loại tội phạm đã xảy ra trong một thời gian nhất định và trong một phạm vi nhất định”. Có rất nhiều quan điểm khác nhau tuy nhiên, theo tác giả, nếu xem tội phạm là một hiện tượng xã hội phát sinh bởi nguyên nhân nhất định thì tình hình tội phạm là “ bức tranh tổng thể” của những hiện tượng- tội phạm đã xảy ra.
Nghiên cứu về tình hình tội phạm chính là nghiên cứu trạng thái của tội phạm và xu hướng vận động của tội phạm. Từ việc hiểu về khái niệm tình hình tội phạm, chúng ta sẽ đưa ra được khái niệm tình hình các tội chiếm đoạt tài sản trên địa bàn thành phố Hải Dương. “ Tình hình các tội chiếm đoạt tài sản trên địa bàn thành phố Hải Dương chính là trạng thái, xu thế vận động của các tội phạm xâm phạm quyền sở hữu trên địa bàn thành phố Hải Dương” 1.2 Đặc điểm tình hình các tội chiếm đoạt tài sản Thứ nhất, tình hình các tội chiếm đoạt tài sản trên địa bàn thành phố Hải Dương là một hiện tûợng xã hội. Đây là một thuộc tính quan trọng và căn bản của tình hình tội phạm thể hiện trên các phương diện: - Tình hình tội phạm được hình thành từ những hành vi xã hội được luật hình sự xem là tội phạm và do những cá nhân sống trong xã hội thực hiện dưới tác động qua lại của nhiều mối quan hệ xã hội đa dạng phức tạp mà chủ yếu là những quan hệ xã hội tiêu cực - Tình hình tội phạm tác động tiêu cực đến đời sống xã hội, xâm hại đến các quan hệ xã hội và phá vỡ đi những giá trị xã hội làm đảo lộn trật tự xã hội - Tình hình tội phạm sẽ thay đổi cùng với sự thay đổi của các hiện tượng xã hội, kinh tế chính trị hay tâm lý tư tưởng,… Nghiên cứu tình hình tội phạm trên phương diện là một hiện tượng xã hội mang lại những giá trị về nhận thức xã thực tiễn.
Khi giải thích về qui luật phát sinh và phát triển của tình hình tội phạm luôn xuất phát từ những hiện tượng xã hội tồn tại trong sự tác động lẫn nhau với tình hình tội phạm. Phòng ngừa tội phạm phải sử dụng các giải pháp xã hội tác động đến các quan hệ xã hội; 7 - Tội phạm là khái niệm được định nghĩa bởi đạo luật hình sự, những hành vi tạo nên tình hình tội phạm trong xã hội là những hành vi bị luật hình sự cấm đóan bằng việc đe dọa áp dụng hình phạt - Tính pháp lý của tình hình tội phạm mặc dù là dấu hiệu mang tính hình thức nhưng lại có ý nghĩa rất quan trọng khi nghiên cứu và đánh giá về tình hình tội phạm trong xã hội, cho phép chúng ta có thể phân biệt được tội phạm với các vi phạm pháp luật, các hành vi tiêu cực trong xã hội. Và xác định được đối tượng nghiên cứu của tội phạm học. Sự thay đổi của pháp luật hình sự theo hứơng thu hẹp hay mở rộng phạm vi trừng trị thì đều ảnh hưởng trực tiếp đến các thông số cơ bản của tình hình tội phạm trong thực tế Đánh giá tình hình tội phạm trong xã hội cần phải lưu ý đặc điểm pháp luật hình sự, cần phải dựa vào những qui định của luật hình sự về tội phạm và người phạm tội cũng như các dấu hiệu tội phạm khác.
Hòan thiện pháp luật hình sự cũng được xem là biện pháp tăng cường hiệu quả phòng chống tội phạm trong xã hội Thứ hai, tình hình các tội chiếm đoạt tài sản trên địa bàn thành phố Hải Dương là một hiện tûợng xã hội mang tính lịch sử. - Tình hình tội phạm không phải là hiện tượng bất biến trong xã hội. Tình hình tội phạm có thể hình thành, thay đổi và mất đi trong những điều kiện lịch sử nhất định. Ví dụ Tình trạng mua bán tem phiếu thời kinh tế tập trung.
- Tình hình tội phạm có thể thay đổi tùy thuộc vào sự phát triển của các hình thái kinh tế xã hội khác nhau trong lịch sử, và ngay trong cùng một hình thái kinh tế xã hội nếu có sự thay đổi về cơ cấu kinh tế, cơ cấu xã hội, cơ cấu giai cấp thì tình hình tội phạm cũng có sự thay đổi. - Số lượng các hành vi bị coi là tội phạm trong những giai đọan lịch sử khác nhau là có sự khác nhau. - Tình hình tội phạm luôn có sự vận động và thay đổi từ đơn giản đến phức tạp từ thô sơ đến tinh vi hiện đại, sự thay đổi này được thể hiện trong phương thức thủ đọan công cụ, phuơng tiện phạm tội ở những giai đọan lịch sử khác nhau là có sự khác nhau. Nghiên cứu tình hình tội phạm thì phải đặt nó trong từng điều kiện lịch sự để có thể hiểu được bản chất của nó, qui luật hình thành và phát triển của nó để từ đó có thể 8 dự đóan được khuynh hướng vận động phát triển của tình hình tội phạm trong tương lai và phòng ngừa tội phạm cũng phải được tiến hành cho phù hợp với từng điều kiện lịch sử cụ thể và có thể thay đổi, hòan thiện các biện pháp phòng ngừa cho phù hợp với sự thay đổi của lịch sử Thứ ba, tình hình các tội chiếm đoạt tài sản trên địa bàn thành phố Hải Dương là một hiện tûợng xã hội mang tính giai cấp.
Tình hình tội phạm là hiện tượng mang tính giai cấp, được thể hiện ở ba vấn đề chính: - Nguồn gốc giai cấp : tình hình tội phạm không phải là hiện tượng có trong mọi xã hội lòai người mà nó chỉ ra đời cùng với sự xuất hiện sở hữu tư nhân, của sự phân chia xã hội thành các giai cấp đối kháng, sự ra đời của nhà nước và khi có những mâu thuẫn giai cấp không thể điều hòa được. - Nội dung của tình hình tội phạm : chính giai cấp thống trị trong xã hội sẽ qui định hành vi nào bị xem là tội phạm và hệ thống các biện pháp trừng trị căn cứ vào tính chất mức độ nguy hiểm của hành vi đó đối với lợi ích của giai cấp mình đồng thời chhính giai cấp thống trị có tòan quyền đề ra những trình tự thủ tục áp dụng cho các họat động điều tra truy tố xét xử các hành vi phạm tội và người phạm tội. - Khi tương quan về lực lượng giữa các giai cấp trong xã hội thay đổi thì tình hình tội phạm cũng có sự thay đổi. Và khi những mâu thuẫn giữa các giai cấp trong xã hội được giải quyết thì tình hình tội phạm cũng được lọai trừ.
Khi nghiên cứu về tình hình tội phạm thì phải xem xét nó trong sự tương quan về lợi ích của các giai cấp trong xã hội, phòng ngừa tội phạm phải đi liền với đấu tranh giai cấp và giảm thiểu những xung đột và mâu thuẫn trong xã hội. Trên thực tế, không phải bao giờ mọi tội phạm trong xã hội đều phát sinh từ xung đột quyền lợi giữa các giai cấp đối kháng – giai cấp thống trị và giai cấp bị trị, vẫn có những tội phạm có thể phát sinh do những mục đích, động cơ hay hoàn cảnh khác nhau mà không thể quy chúng về cùng một nguyên nhân là mâu thuẫn, xung đột về quyền và lợi ích giai cấp. Thứ tư, tình hình các tội chiếm đoạt tài sản trên địa bàn thành phố Hải Dương là một hiện tûợng có giới hạn về không gian và thời gian. Tình hình tội phạm xuất hiện gắn bó chặt chẽ với các đặc điểm của địa bàn của lĩnh vực hoạt động cụ thể và trong một khoảng thời gian xác định.
Tính không gian thời 9 gian sẽ xác định tính cụ thể của khái niệm tình hình tội phạm.Nhận thức về tình hình tội phạm cần phải xuất phát từ đặc điểm địa bàn và thời gian phát sinh tình hình tội phạm. Phòng ngừa tội phạm cũng cần phải phát huy khả năng và lợi thế vốn có của từng địa bàn có tình hình tội phạm đang tồn tại Tình hình tội phạm là hiện tượng được hình thành từ một thể thống nhất của các tội phạm cụ thể.