Luận văn: Sự phụng thờ An Dương Vương ở huyện Đông Anh (Hà Nội)

Luận văn nghiên cứu sự phụng thờ An Dương Vương tại Đông Anh, Hà Nội. Phân tích tín ngưỡng, di tích, lễ hội Cổ Loa và giá trị văn hóa lịch sử.

• Tác giả: Nguyễn Hoài Nam
• Người hướng dẫn: GS.TS Trần Đức Ngôn
• Trường học: Trường Đại học Văn Hóa Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn hóa học
• Đề tài: Sự Phụng Thờ An Dương Vương ở huyện Đông Anh (Hà Nội)
• Loại tài liệu: Luận văn Thạc sĩ Văn hóa học
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khám phá tín ngưỡng thờ An Dương Vương ở Cổ Loa Đông Anh

Tín ngưỡng thờ An Dương Vương ở Cổ Loa, huyện Đông Anh, Hà Nội là một biểu hiện đặc sắc của tín ngưỡng dân gian Việt Nam, phản ánh sâu sắc đạo lý “uống nước nhớ nguồn”. Đây không chỉ là hoạt động tâm linh mà còn là sợi dây kết nối cộng đồng, lưu giữ ký ức lịch sử về một thời kỳ dựng nước và giữ nước hào hùng của dân tộc. Vùng đất Cổ Loa, với vị trí là kinh đô của nhà nước Âu Lạc, đã trở thành một không gian văn hóa thiêng liêng, nơi nhân vật lịch sử Thục Phán An Dương Vương được thiêng hóa, trở thành vị thần chủ, thành hoàng làng che chở cho cuộc sống của người dân. Sự phụng thờ này được thể hiện qua một hệ thống di sản đồ sộ, bao gồm các truyền thuyết, thần tích, di tích kiến trúc và đặc biệt là các nghi lễ, lễ hội được trao truyền qua nhiều thế hệ. Quá trình chuyển hóa từ một nhân vật lịch sử sang một biểu tượng tín ngưỡng cho thấy sức sống mãnh liệt của văn hóa dân gian và vai trò của các anh hùng dân tộc trong tâm thức người Việt. Công lao dựng nước của vua Thục, gắn liền với những huyền thoại về việc xây thành Cổ Loa, chế tạo nỏ thần Kim Quy và bi kịch Mỵ Châu Trọng Thủy, đã ăn sâu vào tiềm thức, trở thành nền tảng cho sự hình thành và phát triển của tín ngưỡng thờ An Dương Vương. Nghiên cứu về tín ngưỡng này không chỉ làm sáng tỏ một trang sử mà còn giúp hiểu rõ hơn về đời sống tinh thần, các giá trị văn hóa và sự gắn kết cộng đồng của cư dân vùng Cổ Loa.

1.1. Tổng quan không gian văn hóa lịch sử vùng đất Cổ Loa

Khu vực Cổ Loa không chỉ là một địa danh hành chính thuộc huyện Đông Anh, mà còn là một không gian lịch sử - văn hóa đặc biệt. Đây là nơi được Thục Phán An Dương Vương chọn làm kinh đô, xây dựng nên thành Cổ Loa – tòa thành cổ độc đáo và quy mô bậc nhất Đông Nam Á thời cổ đại. Lòng đất Cổ Loa ẩn chứa nhiều tầng văn hóa từ Phùng Nguyên đến Đông Sơn, trở thành nơi hội tụ của văn minh sông Hồng. GS. Trần Quốc Vượng từng nhận định Cổ Loa là nơi “khởi dòng và nối dòng”, một mắt xích quan trọng trong lịch sử phát triển của dân tộc. Không gian văn hóa này không chỉ giới hạn trong ba vòng thành mà còn lan tỏa ra các vùng phụ cận, tạo nên một quần thể di tích Cổ Loa đa dạng, từ đền, đình, am, miếu đến các địa danh dân gian gắn liền với truyền thuyết. Sự linh thiêng của vùng đất này được bồi đắp qua hàng ngàn năm, là nơi chứng kiến những nỗ lực phi thường của tổ tiên trong buổi đầu dựng nước và là nơi các thế hệ người dân thành kính phụng thờ vị vua đã có công lao dựng nước.

1.2. Quá trình thiêng hóa Vua Thục thành biểu tượng tín ngưỡng

Từ một nhân vật lịch sử có thật, An Dương Vương đã dần được thiêng hóa trong tâm thức dân gian để trở thành một vị phúc thần, được nhân dân tôn thờ. Quá trình này bắt nguồn từ công lao dựng nước và giữ nước của ông, nhưng được huyền thoại hóa qua các câu chuyện truyền thuyết. Theo luận văn của Nguyễn Hoài Nam, sự phụng thờ này bắt đầu manh nha ngay sau khi ông mất và được củng cố qua các triều đại. Các yếu tố kỳ ảo như truyền thuyết Rùa Vàng giúp xây thành hay nỏ thần Kim Quy giúp chống giặc đã nâng tầm vóc của vua Thục từ một vị vua trần thế lên thành một nhân vật thần linh có sức mạnh phi thường. Bi kịch mất nước gắn với sự tích Mỵ Châu Trọng Thủy càng làm cho hình ảnh của ông trở nên bi tráng và gần gũi hơn với người dân. Dần dần, ông trở thành Thành hoàng, vị thần chủ bảo hộ cho các làng xã trong vùng, là trung tâm của sự cố kết cộng đồng. Quá trình thiêng hóa này là một minh chứng cho thấy tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và các anh hùng dân tộc là một phần không thể thiếu trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam.

II. Giải mã các phương diện thờ cúng An Dương Vương ở Đông Anh

Sự phụng thờ An Dương Vương ở Đông Anh là một hiện tượng văn hóa phức hợp, được biểu hiện qua nhiều phương diện khác nhau, tạo thành một hệ thống tín ngưỡng chặt chẽ và giàu bản sắc. Cốt lõi của hệ thống này là các câu chuyện kể, bao gồm truyền thuyết và thần tích, đóng vai trò “kinh điển” lý giải cho các nghi lễ và địa điểm thờ tự. Hệ thống truyền thuyết về Thục Phán An Dương Vương không chỉ được ghi lại trong chính sử mà còn sống động trong lời kể của người dân địa phương, gắn với từng tên đất, tên làng. Bên cạnh đó, hệ thống di tích vật thể là minh chứng hữu hình cho niềm tin của cộng đồng. Nổi bật nhất là quần thể di tích Cổ Loa với trung tâm là đền Thượng Cổ Loa, am Bà Chúa (am Mỵ Châu), và giếng Ngọc Cổ Loa. Các di tích này không chỉ là nơi thực hành nghi lễ mà còn là không gian giáo dục truyền thống lịch sử. Cuối cùng, các lễ hội và phong tục, đặc biệt là lễ hội Cổ Loa được tổ chức hàng năm, là hình thức biểu đạt sống động và tập trung nhất của tín ngưỡng. Thông qua lễ hội, các giá trị văn hóa được tái hiện, cộng đồng được củng cố và niềm tự hào về nguồn cội được khơi dậy. Việc tìm hiểu các phương diện này giúp bóc tách các lớp văn hóa và hiểu được chiều sâu của tín ngưỡng thờ vua Thục tại vùng đất kinh đô xưa.

2.1. Phân tích hệ thống truyền thuyết và thần tích về vua Thục

Hệ thống truyền thuyết và thần tích về An Dương Vương vô cùng phong phú, đóng vai trò nền tảng cho toàn bộ hoạt động tín ngưỡng. Các câu chuyện như truyền thuyết Rùa Vàng giúp vua xây thành, chế nỏ thần Kim Quy hay sự tích Mỵ Châu Trọng Thủy không chỉ giải thích về sự nghiệp và bi kịch của vua Thục mà còn mang những bài học lịch sử sâu sắc. Theo nghiên cứu, các thần tích được ghi chép chính thức dưới thời Lê, như bản “Thục An Dương Vương tiên đế triều ngọc phả cổ lục” do Nguyễn Bính soạn năm 1572, đã hệ thống hóa và “chính thống hóa” các câu chuyện dân gian. Các văn bản này là cơ sở để triều đình phong kiến ban sắc phong, công nhận sự linh thiêng của vị thần và quy định các nghi lễ thờ cúng. Những câu chuyện này được người dân địa phương kể lại và gắn với các địa danh cụ thể, tạo nên một không gian huyền thoại sống động, làm cho tín ngưỡng càng thêm bền chặt.

2.2. Khảo sát hệ thống di tích thờ An Dương Vương tại Cổ Loa

Các di tích thờ An Dương Vương tại huyện Đông Anh tạo thành một quần thể kiến trúc tín ngưỡng dày đặc. Trung tâm là đền Thượng Cổ Loa, nơi đặt tượng thờ vua và diễn ra các nghi lễ chính. Ngoài ra còn có các di tích vệ tinh quan trọng như am Bà Chúa (am Mỵ Châu) thờ công chúa Mỵ Châu, và giếng Ngọc Cổ Loa, nơi gắn với truyền thuyết Trọng Thủy tự vẫn. Bên cạnh khu vực trung tâm, tín ngưỡng này còn lan tỏa ra các làng xung quanh thuộc Bát xã hộ nhi (tám xã cùng thờ vua), mỗi làng đều có đình, đền thờ vọng. Theo thống kê trong luận văn của Nguyễn Hoài Nam, tại Đông Anh có tới 10 di tích thờ An Dương Vương. Hệ thống này cho thấy phạm vi ảnh hưởng rộng lớn của tín ngưỡng và vai trò của vua Thục như một vị thần chung của cả một vùng văn hóa, củng cố mối liên kết liên làng xã.

III. Top các di sản văn hóa phi vật thể thờ An Dương Vương

Bên cạnh các di tích kiến trúc, tín ngưỡng thờ An Dương Vương ở Cổ Loa còn được biểu hiện mạnh mẽ qua hệ thống di sản văn hóa phi vật thể vô cùng đặc sắc. Những di sản này chính là “linh hồn” của tín ngưỡng, là cách mà cộng đồng duy trì và trao truyền niềm tin qua các thế hệ. Nổi bật và quy mô nhất chính là Lễ hội Cổ Loa, được tổ chức từ mùng 6 đến 16 tháng Giêng âm lịch hàng năm. Lễ hội không chỉ là dịp để tri ân đức vua mà còn là một diễn trình văn hóa phức hợp, tái hiện lại những trang sử hào hùng của dân tộc thông qua các nghi lễ trang trọng và các trò diễn xướng dân gian. Một thành tố quan trọng khác là hệ thống văn khấn đền Cổ Loa và các bài tế lễ, chứa đựng những lời ca ngợi công đức của vua Thục và những ước mong của người dân về cuộc sống ấm no, hạnh phúc. Ngoài ra, các phong tục, tập quán liên quan như tục lệ của Bát xã hộ nhi, các trò chơi dân gian mô phỏng việc luyện tập quân sự xưa (bắn nỏ, đấu vật) cũng là một phần không thể tách rời của di sản. Những di sản này đã góp phần tạo nên một không gian thiêng liêng, sống động, thu hút đông đảo du khách thập phương, trở thành một điểm nhấn của du lịch tâm linh Hà Nội.

3.1. Nghi lễ và diễn trình độc đáo của Lễ hội Cổ Loa

Lễ hội Cổ Loa là sự kiện văn hóa lớn nhất trong năm, thể hiện tập trung và sinh động nhất tín ngưỡng thờ An Dương Vương. Lễ hội bắt đầu bằng lễ rước kiệu của Bát xã hộ nhi (tám làng cùng thờ vua) về đền Thượng Cổ Loa để làm lễ tế chung. Đây là một đám rước lớn, uy nghi, thể hiện sự đồng lòng và tôn kính của cả một vùng đối với đức vua. Nghi lễ tế tại đền diễn ra trang nghiêm theo các quy tắc truyền thống, với các bài văn tế ca ngợi công lao dựng nước của Thục Phán An Dương Vương. Phần hội diễn ra sôi nổi với nhiều trò chơi dân gian đặc sắc như thi bắn nỏ, đấu vật, cờ người, hát quan họ... Các hoạt động này không chỉ mang tính giải trí mà còn tái hiện không khí luyện tập quân sự và sinh hoạt văn hóa thời Âu Lạc, có ý nghĩa giáo dục sâu sắc về truyền thống.

3.2. Ý nghĩa các phong tục và văn khấn đền Cổ Loa

Các phong tục và văn khấn đền Cổ Loa là những yếu tố chứa đựng chiều sâu triết lý của tín ngưỡng. Tục rước kiệu của Bát xã hộ nhi không chỉ là một nghi lễ mà còn là biểu tượng của sự đoàn kết cộng đồng, một “hội nghị Diên Hồng” của các làng xã. Các bài văn khấn và văn tế được đọc trong lễ hội là những áng văn chương cổ, thể hiện lòng biết ơn sâu sắc đối với công lao dựng nước của vua Thục, đồng thời gửi gắm những nguyện cầu về quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa. Việc duy trì các phong tục này qua hàng trăm năm cho thấy sức sống bền bỉ của tín ngưỡng dân gian Việt Nam, nơi lịch sử và tâm linh hòa quyện, tạo thành nền tảng tinh thần vững chắc cho cộng đồng.

IV. Cách bảo tồn và phát huy giá trị tín ngưỡng thờ vua Thục

Trong bối cảnh xã hội hiện đại, việc bảo tồn và phát huy các giá trị của tín ngưỡng thờ An Dương Vương đang đối mặt với nhiều cơ hội và thách thức. Công tác bảo tồn không chỉ dừng lại ở việc trùng tu, tôn tạo các di tích vật thể như đền Thượng Cổ Loa hay am Bà Chúa mà quan trọng hơn là bảo vệ và làm sống lại các di sản văn hóa phi vật thể. Nhà nước và cộng đồng địa phương đã có nhiều nỗ lực đáng ghi nhận trong việc phục dựng lễ hội Cổ Loa theo các nghi thức truyền thống, sưu tầm và hệ thống hóa các tư liệu Hán Nôm, thần tích, sắc phong. Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa nhanh chóng tại huyện Đông Anh và sự tác động của kinh tế thị trường cũng đặt ra những thách thức không nhỏ. Việc thương mại hóa lễ hội, sự mai một của các phong tục truyền thống hay sự thiếu hụt thế hệ kế cận am hiểu về nghi lễ là những vấn đề cần được quan tâm giải quyết. Để phát huy bền vững các giá trị này, cần có sự kết hợp hài hòa giữa bảo tồn và phát triển, đặc biệt là trong lĩnh vực du lịch tâm linh Hà Nội, biến di sản thành nguồn lực để phát triển kinh tế-xã hội nhưng vẫn giữ được sự tôn nghiêm và bản sắc vốn có.

4.1. Những thành tựu trong công tác bảo tồn di sản Cổ Loa

Những năm gần đây, công tác bảo tồn di tích Cổ Loa đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng. Nhà nước đã đầu tư kinh phí lớn để trùng tu, tôn tạo các công trình trọng điểm như đền Thượng Cổ Loa, đình Ngự Triều Di Quy. Nhiều di tích xuống cấp trong các làng thuộc Bát xã cũng được cộng đồng đóng góp phục dựng. Về di sản văn hóa phi vật thể, lễ hội Cổ Loa đã được phục dựng quy mô, duy trì được các nghi lễ cốt lõi như lễ rước kiệu, tế lễ. Các tư liệu quý như sắc phong, thần tích, văn khấn đền Cổ Loa đã được sưu tầm, dịch thuật và nghiên cứu. Những nỗ lực này đã góp phần quan trọng vào việc gìn giữ bản sắc văn hóa và nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của di sản.

4.2. Thách thức và giải pháp phát huy giá trị trong tương lai

Bên cạnh những thành tựu, công tác bảo tồn và phát huy giá trị tín ngưỡng thờ An Dương Vương vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Sự phát triển tự phát của các dịch vụ du lịch có thể làm mất đi sự tôn nghiêm của không gian di tích. Thế hệ nghệ nhân am hiểu các nghi lễ cổ đang ngày một già đi mà chưa có lớp kế cận xứng đáng. Để giải quyết các vấn đề này, cần có các giải pháp đồng bộ. Trước hết, cần tăng cường công tác quản lý nhà nước, quy hoạch không gian lễ hội và dịch vụ một cách hợp lý. Tiếp theo, cần mở các lớp truyền dạy về nghi lễ, diễn xướng dân gian cho thế hệ trẻ. Cuối cùng, cần đẩy mạnh quảng bá, xây dựng các sản phẩm du lịch tâm linh Hà Nội chất lượng cao, gắn kết việc tham quan di tích Cổ Loa với trải nghiệm văn hóa bản địa, đảm bảo phát triển bền vững và gìn giữ được những giá trị cốt lõi của di sản.

Trích đoạn nội dung tài liệu

1 Bé gi¸o dôc vμ ®μo t¹o bé v¨n hãa thÓ thao vμ du lÞch tr−êng ®¹i häc v¨n hãa Hμ Néi nguyÔn hoμi nam sù phông thê an d−¬ng v−¬ng ë huyÖn ®«ng anh (Hμ Néi) Chuyªn ngµnh : V¨n hãa häc M∙ sè : 60 31 70 luËn v¨n th¹c sÜ v¨n hãa häc Ng−êi h−íng dÉn khoa häc: GS.TS trÇn ®øc ng«n Hμ NéI - 2009 2 Lêi c¶m ¬n Víi tÊt c¶ tÊm lßng thµnh kÝnh vµ t×nh c¶m ch©n thµnh cña ng−êi häc trß, t¸c gi¶ xin bµy tá sù kÝnh träng vµ biÕt ¬n s©u s¾c tíi c¸c thÇy gi¸o, c« gi¸o khoa Sau ®¹i häc - Tr−êng §¹i häc V¨n ho¸ Hµ Néi. §Æc biÖt t¸c gi¶ xin tr©n träng c¶m ¬n sù quan t©m chØ b¶o cña GS. TS TrÇn §øc Ng«n - ng−êi thÇy ®∙ tËn t×nh gióp ®ì t¸c gi¶ trong suèt qu¸ tr×nh häc tËp, nghiªn cøu vµ hoµn thµnh luËn v¨n nµy. T¸c gi¶ xin ®−îc tr©n träng c¶m ¬n c¸c ®ång chÝ l∙nh ®¹o Trung t©m B¶o tån di tÝch Cæ Loa - Thµnh cæ Hµ Néi, UBND huyÖn §«ng Anh, UBND c¸c x∙ Cæ Loa, Uy Nç, Thuþ L©m, Xu©n Canh (thuéc huyÖn §«ng Anh), Së V¨n ho¸, ThÓ thao vµ Du lÞch tØnh NghÖ An, Th− viÖn Quèc gia ViÖt Nam, ViÖn Nghiªn cøu H¸n N«m., cïng b¹n bÌ, gia ®×nh, ng−êi th©n ®∙ t¹o ®iÒu kiÖn cho viÖc häc tËp, nghiªn cøu, khai th¸c tµi liÖu vµ gióp ®ì t¸c gi¶ hoµn thµnh luËn v¨n nµy.

Do kh¶ n¨ng vµ thêi gian nghiªn cøu ch−a nhiÒu, mÆc dï b¶n th©n ®∙ cã nhiÒu cè g¾ng song kh«ng tr¸nh khái nh÷ng thiÕu sãt trong luËn v¨n. T¸c gi¶ rÊt mong nhËn ®−îc sù chØ dÉn vµ gãp ý ch©n thµnh cña c¸c nhµ nghiªn cøu khoa häc, c¸c thÇy c« gi¸o vµ b¹n bÌ ®ång nghiÖp. Xin tr©n träng c¶m ¬n! T¸c gi¶ luËn v¨n NguyÔn Hoµi Nam 3 B¶ng quy −íc ch÷ c¸i viÕt t¾t TCN : Tr−íc c«ng nguyªn SCN : Sau c«ng nguyªn TK : ThÕ kû. UBND : Uû ban nh©n d©n BQL : Ban qu¶n lý GS : Gi¸o s− PGS : Phã gi¸o s− TS : TiÕn sÜ PTS : Phã tiÕn sÜ 4 Môc lôc Trang Më ®Çu.

1 Ch−¬ng 1: Kh«ng gian V¨n ho¸ vïng Cæ Loa vμ sù phông thê An D−¬ng V−¬ng trong lÞch sö. Kh«ng gian v¨n ho¸ vïng Cæ Loa. Cæ Loa - vïng ®Êt lÞch sö. Cæ Loa - kh«ng gian v¨n ho¸.

An D−¬ng V−¬ng - tõ nh©n vËt lÞch sö ®Õn nh©n vËt ®−îc phông thê. An D−¬ng V−¬ng - nh©n vËt lÞch sö. Sù thê phông An D−¬ng V−¬ng trong lÞch sö. 24 Ch−¬ng 2: c¸c ph−¬ng diÖn kh¸c nhau cña sù phông thê An D−¬ngV−¬ng ë ®«ng anh.

HÖ thèng truyÒn thuyÕt, thÇn tÝch vÒ An D−¬ng V−¬ng. TruyÒn thuyÕt vÒ An D−¬ng V−¬ng. ThÇn tÝch vÒ An D−¬ng V−¬ng. HÖ thèng di tÝch thê An D−¬ng V−¬ng.

Di tÝch thê An D−¬ng V−¬ng ë vïng Cæ Loa. Nh÷ng di tÝch thê An D−¬ng V−¬ng ë vïng phô cËn Cæ Loa. Thê phông An D−¬ng V−¬ng qua lÔ héi vµ phong tôc. LÔ héi Cæ Loa.

LÔ héi R−íc vua (lµng Thuþ L«i). 68 Ch−¬ng 3: sù phông thê An D−¬ng V−¬ng trong ®êi sèng nh©n D©n huyÖn ®«ng anh hiÖn nay. Nh÷ng t¸c ®éng cña sù phông thê An D−¬ng V−¬ng trong ®êi sèng v¨n ho¸ céng ®ång. Phong tôc tËp qu¸n liªn quan ®Õn sù phông thê An D−¬ng V−¬ng.

V¨n häc, nghÖ thu©t liªn quan ®Õn sù phông thê An D−¬ng V−¬ng. C«ng t¸c b¶o tån vµ ph¸t huy gi¸ trÞ lÞch sö v¨n ho¸ trong sù thê phông An D−¬ng V−¬ng. Nh÷ng thµnh tùu. Nh÷ng h¹n chÕ.

Ph−¬ng h−íng, nguyªn t¾c vµ gi¶i ph¸p nh»m b¶o tån vµ ph¸t huy gi¸ trÞ lÞch sö v¨n hãa trong sù phông thê An D−¬ng V−¬ng ë huyÖn §«ng Anh. Ph−¬ng h−íng. 97 danh môc tμi liÖu tham kh¶o. TÝnh cÊp thiÕt cña ®Ò tµi Cæ Loa - ®Þa danh th©n thuéc víi bÊt kú ng−êi ViÖt Nam nµo, ngay tõ khi cßn lµ trÎ nhá ®Õn tr−êng víi bµi häc ®Çu tiªn vÒ lÞch sö d©n téc.

Cæ Loa nay thuéc huyÖn §«ng Anh, thµnh phè Hµ Néi. Nh−ng Cæ Loa ®−îc biÕt ®Õn tr−íc hÕt bëi ®ã lµ kinh ®« cña nhµ n−íc ¢u L¹c víi vÞ vua An D−¬ng V−¬ng - mét nh©n vËt lÞch sö g¾n víi nhiÒu huyÒn tÝch vµ huyÒn tho¹i vÒ thêi kú dùng n−íc cña d©n téc. §· tõng cã nh÷ng c©u hái ®Æt ra vÒ nguån gèc vµ vai trß cña Thôc Ph¸n - An D−¬ng V−¬ng: “Lµm sao cã ®Êt quËn Giao? L¹i cã thµnh vua Thôc?. Sö theo lêi trÝch qu¸i! Ai tá sù ®iªu toa”.

(NguyÔn V¨n Siªu - Ph−¬ng §×nh m¹n høng); “N−íc Nam kh«ng cã «ng An D−¬ng V−¬ng nhµ Thôc vµ An D−¬ng V−¬ng lµ mét tªn ®Êt ë Trung Quèc” (Ng« TÊt Tè, Tao §µn sè 3. 1939)… Nh−ng cïng víi thêi gian, thµnh tùu cña giíi nghiªn cøu khoa häc x· héi trong vµ ngoµi n−íc nhiÒu thËp kû qua, ngµy cµng ®−îc nhiÒu nguån t− liÖu ®¸ng tin cËy chøng thùc, cµng ®i ®Õn mét nhËn thøc chung vÒ Thôc Ph¸n - An D−¬ng V−¬ng lµ ng−êi “®øng ®Çu mét céng ®ång ¢u ViÖt tõ miÒn nói ViÖt B¾c - T©y B¾c theo l−u vùc s«ng Hång (NËm Tao = Thao) mµ tiÕn xuèng miÒn ch©u thæ Ch¹ Chñ - Cæ Loa” (TrÇn Quèc V−îng: Hµ Néi nh− t«i hiÓu, H. 2005), “Thôc Ph¸n lµ mét thñ lÜnh cña ng−êi T©y ¢u trªn ®Þa bµn phÝa B¾c n−íc V¨n Lang… g−¬ng mÆt ®Çu tiªn trong lÞch sö ViÖt Nam” (Nguyªn Quang Ngäc, Vò V¨n Qu©n ®ång chñ biªn: §Þa chÝ Cæ Loa, H. §Æc biÖt lµ, sù nghiÖp x©y thµnh ®¾p luü, biÕn Cæ Loa thµnh Kinh ®« ®Çu tiªn cña quèc gia trªn vïng trung t©m ch©u thæ s«ng Hång, tæ chøc kh¸ng chiÕn chèng x©m l¨ng, ch©n dung Thôc Ph¸n - An D−¬ng V−¬ng trªn m¶nh ®Êt Cæ Loa, trªn nhiÒu vïng cña ®Êt n−íc thÊm ®Ém, nhÊt qu¸n, sinh ®éng qua t©m thøc, truyÒn thuyÕt d©n gian (råi ®−îc chuyÓn t¶i vµo c¸c th− tÞch cæ) trong ®êi sèng cña c¸c thÕ hÖ c− d©n ViÖt Nam tõ ®êi nµy qua ®êi kh¸c.

Tõ hµng ngh×n n¨m qua, nhiÒu céng ®ång d©n c− ®Õn sinh sèng ë Cæ Loa vµ c¸c vïng phô cËn ®· l−u gi÷ vµ lµm phong phó di s¶n v¨n hãa vïng ®Êt nµy. §ã lµ bëi 7 tr−êng lÞch sö Cæ Loa cã mét søc sèng l©u bÒn vµ lan táa. Víi thÕ hÖ c− d©n sèng trªn vïng ®Êt nµy, nghe nh÷ng c©u chuyÖn truyÒn thuyÕt, chøng kiÕn nh÷ng dÊu tÝch lÞch sö hµng ngµn n¨m cña d©n téc, ®¾m m×nh trong kh«ng gian linh thiªng Cæ Loa lu«n tù hµo vµ thµnh kÝnh phông thê ng−êi ®· chän vµ ®−a nã lªn thµnh kinh ®« thêi dùng n−íc - An D−¬ng V−¬ng. Trong ký øc, t×nh c¶m cña hä, An D−¬ng V−¬ng lµ vÞ vua cã c«ng dùng n−íc vµ gi÷ n−íc, mét anh hïng t«n kÝnh vµ ®−îc thê phông trong c¸c lµng x· trong vïng.

ChÝnh sù phông thê An D−¬ng V−¬ng lµ sîi d©y, nguån søc m¹nh g¾n kÕt céng ®ång, c¬ së s¶n sinh ra nh÷ng gi¸ trÞ v¨n hãa ®Æc tr−ng vïng Cæ Loa - §«ng Anh. Víi vai trß vµ ý nghÜa to lín cña m×nh, Cæ Loa vµ An D−¬ng V−¬ng ®· ®−îc rÊt nhiÒu nhµ nghiªn cøu quan t©m vµ t×m hiÓu. Tõ nh÷ng nghiªn cøu cña ng−êi Ph¸p ®Çu thÕ kû XX ®Õn nh÷ng cuéc khai quËt kh¶o cæ häc n¨m 1959 víi nh÷ng ph¸t hiÖn quan träng vÒ nh÷ng di vËt liªn quan ®Õn nh÷ng huyÒn tÝch, huyÒn tho¹i ná thÇn. Nh÷ng n¨m tiÕp theo Cæ Loa vµ An D−¬ng V−¬ng vÉn lµ ®èi t−îng nghiªn cøu c¸c nhµ khoa häc ë c¸c lÜnh vùc kh¸c nhau nh− kh¶o cæ häc, sö häc, d©n téc häc, ng«n ng÷ häc, ®Þa lý häc… NhiÒu c«ng tr×nh ®· ®−îc c«ng bè, nh−ng chñ yÕu tËp trung vµo mét sè vÊn ®Ò nh−: LÞch sö, vai trß vµ vÞ trÝ cña kinh ®« Cæ Loa vµ nhµ n−íc ¢u L¹c trong lÞch sö d©n téc; nguån gèc, niªn ®¹i cña An D−¬ng V−¬ng còng nh− nh÷ng ®ãng gãp cña «ng; lÞch sö còng nh− nh÷ng gi¸ trÞ vÒ lÞch sö, kiÕn tróc cña toµ thµnh cæ… Nh÷ng c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ c¸c gi¸ trÞ v¨n ho¸ ®Æc tr−ng cña c− d©n vïng Cæ Loa do chÝnh hä ®· l−u gi÷, s¸ng t¹o vµ trao truyÒn ®Õn ngµy nay, ®Æc biÖt lµ v¨n ho¸ phi vËt thÓ cã liªn quan ®Õn An D−¬ng V−¬ng vµ kinh ®« cña nhµ n−íc ¢u L¹c x−a còng nh− nh÷ng ¶nh h−ëng cña An D−¬ng V−¬ng, cña nh÷ng huyÒn tho¹i thêi dùng n−íc ë Cæ Loa tíi ®êi sèng v¨n ho¸ cña ng−êi d©n n¬i ®©y th× cßn rÊt Ýt vµ ch−a hÖ thèng.

V× vËy, c«ng tr×nh nghiªn cøu cã hÖ thèng vÒ truyÒn thuyÕt, thÇn tÝch, di tÝch, lÔ héi vµ phong tôc trong sù phông thê An D−¬ng V−¬ng còng nh− vai trß vµ ¶nh h−ëng cña nã ®èi víi ®êi sèng v¨n hãa cña céng ®ång c− d©n Cæ Loa vµ vïng phô cËn thuéc ®Þa bµn huyÖn §«ng Anh (n¬i tËp trung gÇn nh− hÇu hÕt c¸c lµng, x· cã di tÝch, tÝn ng−ìng thê An D−¬ng V−¬ng), ®Ó qua ®ã gãp phÇn vµo viÖc nghiªn cøu toµn diÖn vÒ Cæ Loa phôc vô cho c«ng t¸c quy ho¹ch, b¶o tån vµ ph¸t triÓn bÒn v÷ng vïng v¨n hãa Cæ Loa lµ rÊt cã ý nghÜa vµ cÊp b¸ch. 8 V× nh÷ng lý do trªn, t«i m¹nh d¹n chän ®Ò tµi: "Sù phông thê An D−¬ng V−¬ng ë huyÖn §«ng Anh (Hµ Néi)" lµm luËn v¨n cao häc cña m×nh. T×nh h×nh nghiªn cøu 2. Nghiªn cøu vÒ nh©n vËt lÞch sö An D−¬ng V−¬ng An D−¬ng V−¬ng, thµnh Cæ Loa cã vai trß vµ vÞ trÝ v« cïng quan träng ®èi víi lÞch sö vµ v¨n ho¸ ViÖt Nam.

Trªn ph−¬ng diÖn khoa häc, cã thÓ nãi, An D−¬ng V−¬ng vµ sù nghiÖp cña «ng g¾n víi m¶nh ®Êt Cæ Loa ®· thu hót rÊt nhiÒu häc gi¶ qua c¸c thêi kú quan t©m, nghiªn cøu trªn nhiÒu lÜnh vùc, nh− ®Þa chÊt häc, kh¶o cæ häc, d©n téc häc, sö häc, ng«n ng÷ häc, v¨n ho¸ häc. §Õn nay, sè l−îng c¸c tµi liÖu, c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ An D−¬ng V−¬ng hay liªn quan ®Õn An D−¬ng V−¬ng lµ rÊt lín (theo t×m hiÓu b−íc ®Çu: kho¶ng trªn 300 c¸c s¸ch, c«ng tr×nh nghiªn cøu, c¸c bµi viÕt). Trong khu«n khæ luËn v¨n nµy, chóng t«i chØ xin kh¸i qu¸t trªn c¬ së mét sè tµi liÖu, s¸ch, c«ng tr×nh nghiªn cøu quan träng vÒ An D−¬ng V−¬ng theo thêi kú. “Nh÷ng th− tÞch cæ nhÊt cña Trung Quèc ®Òu x¸c nhËn sù tån t¹i cña n−íc ¢u L¹c vµ danh hiÖu An D−¬ng V−¬ng.

Sö ký cña T− M· Thiªn viÕt vµo kho¶ng thÕ kû I TCN, nhiÒu lÇn nh¾c ®Õn n−íc ¢u L¹c ë vÒ phÝa t©y n−íc Nam ViÖt cña TriÖu §µ, sau bÞ nhµ TriÖu x©m chiÕm. Nh÷ng t− liÖu ®ã còng t×m thÊy trong bé TiÒn H¸n th− do Ban Cè biªn so¹n vµo ®êi §«ng H¸n.