CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ CÁC TÌNH TIẾT TĂNG NẶNG TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 1. Khái niệm, đặc điểm và phân loại các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự 1. Khái niệm các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự TNHS là một dạng của trách nhiệm pháp lý, là hậu quả pháp lý của việc phạm tội. TNHS được thể hiện cụ thể trên thực tế bằng những QĐHP do Tòa án ban hành sau một quá trình điều tra và xét xử.
Trong quá trình đó, yếu tố quan trọng là việc suy xét đến từng yếu tố, từng hành vi phạm tội cụ thể đồng thời căn cứ vào các quy định của BLHS, cân nhắc tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội, nhân thân người phạm tội, các tình tiết khác liên quan đến vụ án mới đưa ra được một QĐHP chính xác nhất. Nằm trong quá trình quan trọng đó, có ý nghĩa trong việc đánh giá QĐHP cuối cùng của Tòa án phụ thuộc phần nhiều vào các tình tiết có tính chất giảm nhẹ hoặc tăng nặng TNHS đối với người phạm tội. Nó được đưa ra để làm căn cứ xem xét, cân nhắc khi xác định TNHS nhằm đáp ứng yêu cầu của các nguyên tắc cơ bản của luật hình sự Việt Nam. Mặc dù các tình tiết tăng nặng TNHS có một vai trò rất đặc biệt như vậy nhưng trong pháp luật hiện hành, các nhà làm luật không ghi nhận định nghĩa pháp lý của khái niệm như thế nào được gọi là tình tiết tăng nặng TNHS.
Trong khoa học luật hình sự Việt Nam cũng có đa dạng các quan điểm về khái niệm các tình tiết tăng nặng TNHS. Có quan điểm cho rằng: “Các tình tiết tăng nặng TNHS là tình tiết làm cho mức độ nguy hiểm của trường hợp phạm tội cụ thể của một loại tội phạm tăng lên so với trường hợp bình thường và do đó được coi là căn cứ để tăng nặng TNHS đối với trường hợp phạm tội đó”.1 Quan điểm khác cho rằng: “Các tình tiết tăng nặng TNHS là những tình tiết trong một vụ án cụ thể làm tăng mức độ nghiêm trọng của hành vi phạm tội và người phạm tội phải chịu một hình phạt nghiêm khắc hơn trong một khung hình phạt”.2 Ngoài ra, còn có ý kiến khác cho rằng: “Các tình tiết tăng nặng TNHS là các tình tiết được quy định trong BLHS phản ánh mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, khả năng cải tạo, giáo dục của người phạm tội. Các tình tiết tăng nặng TNHS có ý nghĩa trong việc QĐHP, làm tăng hình phạt trong giới hạn một khung hình phạt,…”.3 1 Nguyễn Ngọc Hòa và Lê Thị Sơn (2006), Từ điển pháp luật hình sự, NXB Tư pháp, tr. 2 Đinh Văn Quế (2009), Bình luận khoa học về các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ TNHS, NXB Tổng hợp, tr.
3 Dương Tuyết Miên (2003), Các tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng TNHS theo BLHS 1999, Tạp chí TAND (1), tr. 10 Hiểu theo nghĩa rộng, các tình tiết tăng nặng TNHS là yếu tố làm thay đổi mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, quyết định trực tiếp đến mức hình phạt cụ thể cũng như các biện pháp tư pháp khác mà Tòa án áp dụng đối với người phạm tội. Nếu hiểu theo nghĩa rộng này thì các tình tiết tăng nặng TNHS sẽ bao gồm: các tình tiết định tội tăng nặng, định khung tăng nặng và các tình tiết tăng nặng TNHS trong một khung hình phạt quy định tại khoản 1 Điều 52 BLHS năm 2015. Cách hiểu này bao quát tất cả các tình tiết làm tăng nặng mức hình phạt của người phạm tội.
Tuy nhiên, việc hiểu một cách bao quát như vậy rất dễ nhầm lẫn trong việc nghiên cứu, phân biệt các khái niệm của các tình tiết với từng vai trò khác nhau cho người đọc. Tại Điều 52 đã quy định với cái tên “Các tình tiết tăng nặng TNHS” thì đa số khi nhắc đến các tình tiết tăng nặng TNHS, đọc giả chỉ nghĩ đến Điều 52. Hiểu theo nghĩa hẹp, các tình tiết tăng nặng TNHS là những tình tiết trong một vụ án hình sự, làm tăng mức độ nghiêm trọng của tội phạm và những người phạm tội phải chịu hình phạt nghiêm khắc hơn so với người không có tình tiết tăng nặng đó. Hiểu theo cách này thì các tình tiết tăng nặng TNHS chính là những quy định tại khoản 1 Điều 52 BLHS năm 2015.
Cách hiểu này mặc dù loại bỏ các tình tiết tăng nặng với vai trò định tội và định khung nhưng lại hợp lý hơn. Tác giả đồng ý với cách hiểu các tình tiết tăng nặng TNHS theo nghĩa hẹp. Bản chất tên gọi các tình tiết tăng nặng TNHS là làm tăng mức hình phạt mà người phạm tội phải chịu khi có các tình tiết đó. Còn các tình tiết tăng nặng là dấu hiệu định khung hay dấu hiệu định tội mặc dù cũng làm tăng mức hình phạt của người phạm tội nhưng hình phạt tăng nặng đó thực chất được sinh ra ngay từ lúc người phạm tội thực hiện tội phạm.
Cho đến khi xét xử thì Tòa chỉ cần xác định đúng tội, đúng khung hình phạt tức là đã phản ánh hình phạt đó xứng đáng với người phạm tội. Còn các tình tiết tăng nặng TNHS có nghĩa là khi họ đã được ấn định một tội phạm, một khung hình phạt cụ thể nhưng thay vì người không có các tình tiết tăng nặng thì sẽ ở mức án thấp hơn trong khung hình phạt đó còn người mà có các tình tiết tăng nặng thì lại ở mức án cao hơn cũng ở trong khung hình phạt đó để cho người phạm tội biết hành vi của họ nguy hiểm hơn và cần được răn đe bằng cách tăng mức hình phạt so với người khác. Có thể thấy, các tình tiết tăng nặng TNHS là sự thể hiện theo hướng làm tăng lên mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội và chúng chỉ mang tính chất ảnh hưởng đến mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội cho nên các tình tiết này chỉ được xem xét, cân nhắc sau khi đã định tội danh và khung hình phạt. Từ những phân tích trên cũng như căn cứ vào những ưu nhược điểm của các quan điểm về khái niệm các tình tiết tăng nặng TNHS thì quan điểm của tác giả cho rằng khái niệm các tình tiết tăng nặng TNHS như sau: “Các Tình tiết tăng nặng trách 11 nhiệm hình sự là các tình tiết làm tăng mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, là căn cứ để Tòa án quyết định hình phạt, chúng không có ý nghĩa trong việc định tội mà chỉ có ý nghĩa trong việc lượng hình”.
Đặc điểm của các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự Thứ nhất, tình tiết tăng nặng TNHS là một trong các căn cứ để Tòa án QĐHP được quy định tại Điều 50 BLHS năm 2015. Khi QĐHP, Tòa án căn cứ vào quy định của BLHS, cân nhắc tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, nhân thân người phạm tội, các tình tiết giảm nhẹ và tăng nặng TNHS. Căn cứ vào các tình tiết tăng nặng hay giảm nhẹ TNHS là một căn cứ rất quan trọng giúp thực hiện đúng các nguyên tắc cơ bản trong luật hình sự Việt Nam như: nguyên tắc pháp chế XHCN, nguyên tắc công bằng, nguyên tắc phân hóa TNHS, nguyên tắc cá thể hóa hình phạt… Thứ hai, tình tiết tăng nặng TNHS xuất hiện trong một tội phạm cụ thể và đối với người phạm tội cụ thể. Tình tiết tăng nặng TNHS thuộc về nhân thân người phạm tội nào thì chỉ có ý nghĩa tăng nặng đối với cá nhân đó, tình tiết tăng nặng chung với tất cả các bị cáo trong vụ án đồng phạm thì áp dụng cho tất cả các bị cáo đó.
Thứ ba, tình tiết tăng nặng TNHS làm tăng mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, phản ánh tính chất nguy hiểm hơn so với các tội phạm không có các tình tiết tăng nặng. Tức là hậu quả pháp lý mà nó gây ra tăng lên đáng kể so với trách nhiệm cơ bản mà một người phạm tội phải gánh chịu. Khi xuất hiện các tình tiết này trong vụ án cho phép Tòa án tăng mức hình phạt áp dụng đối với người phạm tội giới hạn trong phạm vi một khung hình phạt. Các tình tiết tăng nặng TNHS chỉ làm thay đổi mức độ nguy hiểm chứ không làm thay đổi tính chất nguy hiểm cho xã hội của một hành vi phạm tội, nó chỉ có ý nghĩa trong việc lượng hình với tội phạm.
Thứ tư, tình tiết tăng nặng TNHS không có ý nghĩa định tội, định khung hình phạt. Đặc điểm này được quy định tại khoản 2 Điều 52 BLHS năm 2015 “Các tình tiết đã được Bộ luật này quy định là dấu hiệu định tội hoặc định khung hình phạt thì không được coi là tình tiết tăng nặng”. Tuy nhiên, với mỗi loại tội phạm khác nhau và trong từng tội phạm cụ thể thì vai trò của các tình tiết cũng khác nhau. Cũng cùng một tình tiết tuy nhiên trong vụ án này là tình tiết tăng nặng TNHS nhưng ở vụ án khác lại là tình tiết định tội hoặc định khung hình phạt.
Cho nên, cần xác định rõ ràng vai trò của các tình tiết trong từng hoàn cảnh cụ thể một cách chính xác. Thứ năm, các tình tiết tăng nặng TNHS được quy định cụ thể trong BLHS. Chỉ những tình tiết nào được quy định trong BLHS mới được xem là tình tiết tăng nặng TNHS và các văn bản pháp luật khác ngoài BLHS thì không chứa đựng các tình tiết này. 12 Thứ sáu, các tình tiết tăng nặng TNHS được pháp luật quy định mang tính chất hạn chế, không áp dụng các tình tiết tăng nặng TNHS nằm ngoài khoản 1 Điều 52 BLHS năm 2015.
Khác với việc áp dụng các tình tiết giảm nhẹ TNHS cho phép Tòa án linh hoạt trong quá trình áp dụng, được phép coi tình tiết khác ngoài những tình tiết quy định trong BLHS là tình tiết giảm nhẹ, nhưng phải ghi rõ lý do giảm nhẹ trong bản án. Phân loại các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự Phân loại các tình tiết tăng nặng TNHS là một việc làm cần thiết, hoạt động này giúp cho việc nghiên cứu, nhận thức, và vận dụng chúng trong thực tiễn. Các tình tiết tăng nặng TNHS được quy định lần lượt tại Điều 52 BLHS năm 2015. Nhà làm luật quy định các tình tiết này dưới dạng liệt kê và sự sắp xếp này không theo bất kỳ một nguyên tắc cụ thể nào mà chủ yếu căn cứ vào sự khác nhau về chất của từng trường hợp.
