Chương 1 NHỮNG TÁC NHÂN XÂM HẠI GIA ĐÌNH THỜI HIỆN ĐẠI Vấn đề gia đình thời nào cũng được đề cập bởi ý nghĩa quan trọng của nó đối với cá nhân và cộng đồng. Ứng với mỗi giai đoạn, mỗi hoàn cảnh xã hội khác nhau thì vấn đề gia đình lại được bộc lộ những sắc thái khác nhau. Do đó, chúng tôi đặt câu chuyện gia đình dưới ánh sáng của các quan hệ xã hội. Những đặc điểm của gia đình không chỉ bị chi phối bởi hoàn cảnh khách quan mà nó còn được tạo nên từ chính những tiền đề chủ quan.
Vì vậy, chúng tôi nghiên cứu sự biến đổi tiêu cực của gia đình trên hai bình diện: Sự ảnh hưởng của xã hội hiện đại tới gia đình và sự suy thoái của chính bản thân gia đình với các mối quan hệ tự thân. Gia đình hiện đại và nguy cơ rạn nứt từ hiện thực xã hội Trong Mùa lá rụng trong vườn, Ma Văn Kháng viết: “Gia đình thật quen thuộc nhưng cũng thật tinh tế, phong phú, phức tạp, đầy mâu thuẫn và biến động. Ôi cái vùng tưởng là tĩnh lặng, cái vùng hay bị lãng quên trong mối quan tâm hàng ngày, có ai ngờ lại là nơi khởi thủy, chung cục lắm điều bất hạnh” [1,tr. Gia đình hiện đại không còn đơn giản nữa mà trở nên phức tạp hơn với những nguy cơ rạn nứt, chia rẽ, khủng hoảng trước thời đại.
Những nỗi đau chiến tranh hằn lên mỗi gia đình Nói về chiến tranh, người ta nghĩ ngay một miền quá vãng và có mâu thuẫn chăng khi chúng ta đề cập tới vấn đề chiến tranh giữa cuộc sống hiện đại? Có thể nói, văn học trong chiến tranh, phản ánh về chiến tranh như đang ở tư thế "nhìn nghiêng" về bản chất của cuộc chiến, ánh lên hào quang chiến thắng, chưa có những tác phẩm phơi bày, cắt nghĩa một cách thấu đáo, đầy đủ về nó. Các tác giả văn xuôi đương đại không khai thác đề tài chiến tranh với những chiến công rực rỡ, với con người anh hùng mà chú ý tới những mất mát đau thương, tới con người cá nhân nhỏ bé. Các nhà văn không thể hiện một 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cách trực diện tính chất ác liệt của chiến tranh nơi chiến trường lửa đạn mà chú tâm vào những di họa nhức nhối của chiến tranh còn hằn đọng trên số phận con người mà nhất là thân phận của người phụ nữ. Tiểu thuyết đương đại đi sâu vào hiện thực cuộc sống hàng ngày, vào cá nhân, vào gia đình và đã nhìn thấy những mảnh vỡ, những bi kịch nhân sinh, những mặt tối của cuộc sống bằng cái nhìn trung thực, táo bạo.
“Chiến tranh vẫn cứ theo đúng quy luật của nó. Chiến tranh là sự tàn phá kinh hoàng, là sự hy sinh, tổn thất to lớn, là máu và nước mắt, sự ly tán đau thương cho mỗi một cá thể, gia đình và xã hội. Chiến tranh tàn phá về vật chất, tàn phá tinh thần. Nó làm đổ vỡ không chỉ hiện tại, mà còn công phá vào quá khứ và để lại hậu hoạ cho tương lai của con người” (Trọng Bảo).
Lịch sử của dân tộc Việt là lịch sử của một dân tộc làm ăn để đánh giăc, đánh giặc để làm ăn. Người dân Việt “gồng mình” gánh chiến tranh trên vai và gia đình Việt không khỏi ngậm ngùi, cay đắng trước những mất mát từ chiến tranh. Nỗi đau của những gia đình không có người trở về sau chiến tranh Như một hệ quả tất yếu, phi lý mà con người phải mặc nhiên chấp nhận và gánh chịu trong và sau chiến tranh, nhiều gia đình tồn tại sự thiếu vắng của các thành viên mà đặc biệt là những người đàn ông. Đó là nỗi đau của những gia đình không có người trở về sau chiến tranh.
Thời hậu chiến đã xuất hiện nhiều “nhà không có đàn ông” để lại một lỗ hổng không nhỏ trong cuộc sống của mỗi gia đình. Trong Chuyện làng Cuội, Kiên đã hi sinh khi chưa quen hơi vợ, cô Đất chỉ biết đến dư vị, sự ân ái của đời sống vợ chồng trong ngày cưới, cả cuộc đời Đất chờ đợi trong niềm tin, hy vọng để rồi tuyệt vọng. Chị Mỹ Nghĩa ở Gia đình bé mọn cũng bị đánh cắp tuổi trẻ như vậy. Những người đàn ông đã ra đi và không bao giờ trở về.
Mái ấm đã vĩnh viễn không còn đủ hơi ấm nữa. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tuy chiến tranh đã đi qua nhưng vẫn còn đây sự xót xa, nghiệt ngã của mẹ già mất con trẻ, người vợ mất chồng, người con mất cha. Nỗi đau của người này lại là nỗi đau của người kia và ngược lại, cứ thế chất chồng lên mãi, cứ thế nỗi đau càng nhân lên gấp bội. Trong Sóng ở đáy sông, chiến tranh xảy ra tại mảnh đất Hải Phòng khiến gia đình Núi phải sống chia cắt bố mẹ một nơi, con cái một chốn.
Sự ra đi của mẹ trong chiến tranh khiến anh em Núi buồn khổ, bơ vơ, lạc lõng, còn cha, còn họ hàng mà như những đứa trẻ mồ côi trôi dạt vô định giữa dòng đời. Hàng ngàn gia đình như gia đình Núi thoi thóp trong đống đổ nát hoang tàn của chiến chinh. Nỗi đau mất người thân thầm lặng đeo bám lấy con người khôn nguôi. Với “Gia đình bé mọn”, có lẽ ám ảnh hơn cả là hình ảnh của “một đội quân giường toàn đàn bà và con nít” thật ngậm ngùi, xót xa! Sự cần thiết của người đàn ông trong cuộc sống thường nhật làm nỗi đau thường trực luôn bị âm ỉ cháy, nó đắng đót đến điêu đứng, uất nghẹn trong lòng.
Sự thiếu vắng người chồng, người cha đồng nghĩa với việc người phụ nữ mất đi quyền làm vợ, làm mẹ. Những con người đáng thương ấy là sản phẩm của chiến tranh. Nỗi đau ấy không gì có thể bù đắp, xóa mờ nổi. Con người gắng gượng sống để quên đi nỗi đau nhưng nỗi đau vẫn không buông tha cho con người.
Đúng như lời tâm sự của Tiệp: “Vòng vây của nàng là những bà góa, cô góa, má góa, chị góa, cô em út cũng góa, bốn bức tường gương mà nếu nàng soi vào thì nàng phải lập tức quên tuổi trẻ và khát vọng của mình đi để nhớ rằng không thể so sánh nỗi bất hạnh nào với nỗi bất hạnh của những người góa bụa” [23, tr. Nỗi đau của những gia đình có người lính trở về sau chiến tranh Giữa muôn vàn “nỗi buồn chiến tranh”, chiến tranh không chỉ hủy diệt thân xác mà còn gây nên bao tổn thương trong tâm hồn người lính trở về sau 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chiến trận. Bước ra khỏi chiến tranh, người lính mất đi tình yêu, hạnh phúc, niềm tin, mất đi sự thanh thản nơi tâm hồn. Họ bỗng trở nên ngơ ngác, xa lạ và lạc lõng, không bắt kịp với cuộc sống thời hậu chiến.
Họ luôn sống với lý tưởng đơn giản, với cái nhìn giản đơn, không nhận thức được sự phức tạp của hiện thực cuộc sống. Nếu không có chiến tranh, đời tư của họ đã được vẹn tròn, viên mãn biết bao! Đó phải chăng là nỗi đau của những gia đình có người trở về sau chiến tranh. Trường hợp của Đông (Mùa lá rụng trong vườn), Tự (Đám cưới không có giấy giá thú), Sài (Thời xa vắng) là những ví dụ cụ thể. Mùa lá rụng trong vườn tái hiện sống động gia đình Việt Nam trong thời kỳ phát triển mới của đất nước.
Nhân vật Đông trong tác phẩm trở về sau chiến tranh, đối diện với cuộc sống gia đình đầy ngao ngán. Trước tiên, gia đình lớn của Đông không còn giữ được nề nếp truyền thống trước sự đổi thay của xã hội. Nhân vật Đông là một điển hình cho sự không hòa nhập với cuộc sống thời mở cửa. Đông bỗng trở nên một bóng hình xa lạ trong cuộc sống đời thường.
Đó là một nghịch cảnh mà người lính phải gánh chịu. Giữa mưa bom bão đạn, tâm hồn người lính tràn ngập quyết tâm chiến đấu, chiến thắng, đói khổ nhưng vẫn hát mãi khúc quân hành ca. Ngược lại trở về đời sống sau chiến tranh, về cuộc mưu sinh đời thường thanh bình, người lính Đông đã mất đi sự yên bình trong tâm hồn, đã không khỏi trăn trở, băn khoăn thậm chí đau đớn, mất niềm tin vào con người trong xã hội sau chiến tranh. Không chỉ khó khăn trong quá trình hòa nhập với cuộc sống thời bình mà bên cạnh đó, do sự hun đúc của môi trường quân ngũ, người lính luôn nhìn nhận mọi vấn đề theo kiểu tư duy thô sơ, giản đơn, khô khan, một chiều lại vô cùng chủ quan.
Đông thường nhắc đi nhắc lại câu cửa miệng muôn thủa: “Đời không phức tạp lắm đâu”. Cuộc tranh luận giữa Đông và Luận đã khắc họa sinh động, rõ nét suy nghĩ máy móc, cứng nhắc của người lính trở về sau chiến tranh: 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Tôi chẳng cần đọc. Tôi đã vào sống ra chết, đủ mùi rồi. Văn chương các anh nhạt nhếch so với cái tôi đã biết.
- Không đọc mà lại nói là nhạt thếch. - Luận cười mép. - Cứ sống rồi nghĩ theo những lối mòn sơ lược như thế, nên… (…) - Nói thật với cậu: Tôi đã năm chục tuổi đầu, kinh qua việc đời không ít. Giờ, tôi không kiêu đâu.
Nhưng tôi coi mọi sự đều đơn giản và tôi tin là tôi không sai lầm được. - Không sai lầm không có nghĩa là đã đầy đủ [12, tr. Người anh trai của Mỹ Tiệp cũng có cái nhìn không sai lầm nhưng cũng không đầy đủ ấy. Trước sự việc tày đình là bỏ chồng của cô em gái Mỹ Tiệp “Ông anh quyền huynh thế phụ phóng xe đến để đứng về phía thể diện và lên án chứ không han hỏi, lắng nghe”.
Có thể nói người lính đã không sáng suốt và không thấu đáo, điều đó đem đến những ảnh hưởng không nhỏ đối với chính bản thân họ và gia đình của họ. “Một đời gian lao, một đời xả thân vì sự nghiệp của đất nước, con người này trở về tuổi nghỉ ngơi đáng được sống an lạc trong hạnh phúc gia đình mà không kẻ nào được phép ghen tị” [12, tr. Nhưng trớ trêu thay Đông lại phải đối diện với sự thật “hiện giờ chị Lý sống chung như vợ chồng chính thức với một người đàn ông. Anh này nguyên là Trưởng phòng vật tư” [12, tr.322] - một sự thật quá sức tưởng tượng mà ngay cả trong cơn ác mộng anh cũng không ngờ tới.
Nhưng sự kiện Lý bỏ Đông “không giản dị như một câu chuyện ngoại tình. Sai lầm cùa Lý là hiển nhiên rồi.