CHƯƠNG I: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Khái quát về đầm phá ven biển Việt Nam Đầm phá là một loại hình thủy vực đặc sắc về mặt địa chất cũng như sinh học sinh thái, một trong 4 loại hình thủy vực của đới ven bờ (coastal zone) bao gồm: vũng biển ven bờ (bay), đầm phá ven biển (coastal lagoon), cửa sông châu thổ (delta) và cửa sông hình phễu (estuary). Đầm phá ven biển được hình thành ở những vùng bờ có động lực mạnh, đặc biệt là động lực sóng, với các dòng bồi tích dọc bờ, thủy triều và sóng gây nên hiện tượng dịch chuyển vật chất trong khu vực, trong quan hệ tương tác giữa lục địa và biển. Về hình thái chung, đầm phá thường có dạng một thủy vực kéo dài dọc bờ, ngăn cách với biển bởi hệ cồn cát kéo dài, một mặt thu nhận lượng nước sông từ phía lục địa đổ vào qua các cửa sông, mặt khác thông với khối nước biển qua một hay nhiều cửa về phía biển. Tuy nhiên, do vị trí của mỗi thủy vực ở từng khu vực có điều kiện địa chất, thủy văn, chế độ động lực phát triển khác nhau đã tạo nên các kiểu đầm phá khác nhau với độ lớn, hình thái cấu trúc, xu thế phát triển tiến hóa khác nhau, dẫn đến các điều kiện sinh thái – sinh học khác nhau.
Việc phân chia các kiểu đầm phá dựa trên sự phân dị của các đặc điểm trên, trên cơ sở sự thống nhất tương đối của tính chất chung của thủy vực đầm phá, trong đó đặc điểm chủ yếu là chế độ thủy văn của đầm phá phụ thuộc vào khả năng trao đổi nước giữa đầm phá và biển, vào cân bằng nước diễn ra trong đầm phá giữa khối nước sông và khối nước biển, liên quan tới vị trí độ lớn của cửa mở đầm phá ra biển và các cửa sông đổ vào đầm phá. Dải ven biển Việt nam có một hệ thống đầm phá tập trung chủ yếu ở ven biển miền Trung, phân bố từ vĩ độ 160B tới 110B, từ Thừa Thiên Huế tới Bình Thuận. Các đầm phá tiêu biểu là Tam Giang-Cầu Hai, Lăng Cô (Thừa Thiên Huế), Trường Giang, An Khê, Nước Mặn (Quảng Ngãi), Trà Ô, Nước Ngọt, Thị Nại (Bình Định), Cù Mông, Ô Loan (Phú Yên), Thủy Triều (Khánh Hòa), Nại (Bình Thuận).[14] 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Việc phân loại các đầm phá ở Việt Nam một cách có hệ thống chỉ mới được thực hiện trong những nghiên cứu gần đây [7]. Kết hợp giữa các tiêu chuẩn lý luận và thực tiễn, vận dụng các phương pháp đã được sử dụng trên thế giới (Nichols và Allen, 1981), chú trọng đặc điểm, trạng thái cửa mở và chế độ thủy văn đầm phá, bước đầu có thể phân chia các đầm phá ven biển miền Trung thành các kiểu loại sau (Bảng 1): Bảng 1.
Vị trí phân loại đầm phá miền Trung Việt Nam trong hệ thống phân loại đầm phá ven bờ đại dương của thế giới Phân loại chung đầm phá Phân loại ở Việt Nam ven biển thế giới Gần kín Kín từng phần Đóng kín Kiểu đầm phá cửa sông Tam Giang - Cầu Hai, Trường Kiểu đầm phá hở Giang, Thị Nại, Cù Mông, Thủy Triều và Nại Lăng Cô, Nước Ngọt, Kiểu đầm phá kín từng phần Nước Mặn, Ô Loan Kiểu đầm phá đóng kín An Khê, Trà Ô (Nguồn: Nguyễn Hữu Cử, 1999)[5] Kiểu I: Đầm phá gần kín, cửa mở rộng, chế độ nước lợ - lợ nhạt, độ mặn thường thấp, dưới 30‰. Thuộc kiểu này có các đầm: Tam Giang – Cầu Hai, Trường Giang, Thị Nại, Cù Mông, Thủy Triều, Nại. Kiểu II: Đầm phá kín từng phần, cửa mở rất hẹp, chế độ nước mặn-lợ, độ mặn có thể lên tới trên 35‰. Thuộc kiểu loại này có các đầm: Lăng Cô, Ô Loan, Nước Mặn, Nước Ngọt.
Kiểu III: Đầm phá đóng kín gồm các đầm An Khê và Trà Ổ. Riêng đầm Trà Ô cửa rất hẹp, hoặc gần như bị đóng hoàn toàn, độ mặn ở mức nhạt lợ, thường dưới 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Vào mùa mưa lũ, người dân sống quanh đầm phá thường phải đào để khơi thông cửa tạo điều kiện cho việc thoát lũ được dễ dàng. Việc phân chia như trên chỉ mang ý nghĩa tương đối, trên thực tế có thể thay đổi theo từng thời gian, trong quá trình biến động phát triển tiến hóa của thủy vực.
Với các đặc điểm chế độ thủy văn – trạng thái cửa mở liên quan đến chế độ nước ngọt - lợ - mặn đã tạo cho mỗi đầm phá một khu hệ sinh thái riêng biệt.2 Những nghiên cứu nguồn lợi thủy sản đầm phá Việt Nam Đầm phá là vùng sinh thái nhạy cảm, phản ánh rõ nét sự thay đổi của môi trường, quy luật tương tác giữa lục địa và biển khơi. Sự đa dạng sinh học, những đặc tính sinh học đặc trưng cùng nguồn giống thủy sản phong phú đã và đang được con người khai thác, sử dụng. Để có thể sử dụng và khai thác tốt nguồn lợi sinh vật ở các đầm, phá ven biển, nhiều công trình đã được tiến hành. - Trong các đầm phá ven biển miền Trung thì Phá Tam Giang – Cầu Hai là nơi được các nhà khoa học quan tâm nghiên cứu nhiều với khoảng 40 công trình khảo sát và nghiên cứu: Thành phần loài sinh vật phong phú (đặc biệt nhóm cá), bao gồm các nhóm nguồn gốc nước ngọt, lợ mặn.
Thực vật nổi giàu về số loài (171 loài), nghèo về sinh khối, bình quân toàn bộ là 290.103 tế bào/cm3. Động vật nổi, động vật đáy nghèo về thành phần loài nhưng lại giàu về sinh khối. Động vật nổi gồm 34 loài, sinh khối trung bình là 3. Dinh dưỡng vô cơ trong đầm, phá nghèo và phân bố không đều.
Theo các tài liệu đã công bố, tài nguyên hệ sinh thái phong phú, đa dạng, đặc biệt là nguồn lợi thủy sản, nhưng chưa được khai thác hợp lý, đang suy giảm và có nguy cơ cạn kiệt. Kết quả nghiên cứu đã cho biết ở hệ đầm phá Tam Giang – Cầu Hai có 620 loài động thực vật thuộc 333 giống, 178 họ, trong đó có 171 loài cá. Sản lượng thủy sản (tôm, cá, cua) khai thác từ năm 1979-1995 dao động từ 2100-2900 tấn/năm. [4][7][10] - Đầm Lăng Cô: đã xác định 99 loài thực vật phù du và 38 loài động vật phù du, 132 loài thủy sản trong đó có 115 loài cá (18 loài có giá trị kinh tế), 7 loài tôm cua, 9 loài trai, ốc, 1 loài hải sâm.
Sản lượng cá khai thác trong 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com những năm gần đây khoảng 100 – 120 tấn/năm trung bình mỗi năm khoảng 15%, năng suất khai thác chỉ đạt 86/kg/ha/năm. - Đầm An Khê (Quảng Ngãi): Theo báo cáo khoa học điều tra nhiễm mặn vùng ven biển tỉnh Quảng Ngãi, do đài Khí tượng thủy văn Trung Trung bộ thực hiện năm 1998 cho thấy đầm có độ mặn thấp. Vào mùa mưa nước trong đầm có độ mặn không đáng kể, nhưng về mùa khô là một đầm nước lợ, độ mặn từ 0,3 – 10%. - Đầm Nước Mặn (Quảng Ngãi) có tổng diện tích khoảng 150ha.
Đây là khu vực đầm phá kiểu vịnh kín, thông ra biển tại cửa Sa Huỳnh. Nước đầm luôn có độ mặn khá cao cả về mùa khô và mùa mưa, vì vậy có tên là đầm nước Mặn. Với đầm này chỉ có thể nuôi trồng thủy sản và làm muối. Vì thế, từ lâu nhân dân ở đây đã khai thác mộtphần diện tích của đầm để làm muối.
- Đầm Cù Mông: Xác định 135 loài thuộc 3 lớp tảo, trong đó tảo Silic (Bacillariophyta) có 87 loài, tảo Giáp (Dinophyceae) có 47 loài, tảo Kim có 1 loài; là nơi trú ngụ của nhiều loài hải sản quý hiếm như cá ngựa, sò đá, tôm hùm giống. - Đầm Trà Ô (Bình Định) Có diện tích 1200 ha, thông với biển qua một đoạn sông ngắn. Nơi đây có cửa Hà Ra là hệ thống ngập mặn. Cửa có nhiệm vụ ngăn nước mặn vào đầm trong mùa khô để khỏi ảnh hưởng đất nông nghiệp, chỉ mở cửa vào mùa mưa.
Vì thế, vào mùa mưa, các loài thủy sản mới giao lưu được giữa hai môi trường trong đầm và ngoài biển. Trong đầm hệ thực vật phù du rất phong phú như: tảo, rong, nhiều loài ấu trùng… tạo nguồn thức ăn ban đầu rất phong phú cho các loài tôm, cua, cá chình… Vào mùa lũ thường có cá hanh, cá hồng, cá chẽm… đặc biệt là cá chình, cá mun rất quý hiếm có trong sách đỏ thế giới. Có chừng 650 hộ dân của 4 xã ven đầm chuyên sống bằng nghề khai thác đánh bắt trên đầm. Mỗi năm khai thác được khoảng 1000 - 1200 tấn tôm, 780 – 1100 tấn cá các loại, thời gian khai thác quanh năm nhưng nhiều nhất là vào đầu mùa mưa.
Do nghề khai thác thủy sản tự phát, thiếu quy hoạch, không có sự quản lý chặt chẽ từ chính 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quyền nên nguồn lợi ở đây suy giảm nghiêm trọng. Sản lượng khai thác năm 2006 so năm 2000 đối với cá chình giảm 90%, cá giảm 50%, tôm giảm 84%,… - Đầm Thị Nại (tỉnh Bình Định): Thực vật nổi ở đầm Thị Nại tương đối phong phú, có tới 185 loài, trong đó thường gặp 239 loài, chiếm ưu thế là tảo Silic, 136 loài rong biển và cỏ nước. Động vật nổi có 58 loài, chiếm ưu thế là Copepoda với 46 loài. Mật độ động vật nổi trung bình là 76.356 com/m3, biến động theo tháng từ 11.
Vùng cửa đầm mật độ động vật nổi thấp chỉ có 22. Thực vật đáy gồm 136 loài trong đó ngành rong đỏ chiếm đa số với tỷ lệ 36,8%. Động vật đáy có 191 loài, nhóm động vật thân mềm là 100 loài và giáp xác 71 loài. Mật độ sinh vật đáy 580 con/m2 và sinh khối 97,9 g/m2.Ở vùng triều sinh khối của động vật thân mềm rất cao tới 196,5 g/m2 nhưng giun nhiều tơ thấp, chỉ đạt 0,92g/m2, vùng dưới triều tổng sinh khối của động vật đáy là 86,5 g/m2.
Số lượng động vật đáy ít thay đổi theo thời gian trong năm nhưng lại thay đổi theo chất đáy. - đầm Ô Loan thuộc tỉnh Phú Yên được nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu như: Nguyễn Đình Mão (1996), Nguyễn Phi Loan (2008). Đặc điểm về nguồn lợi thủy sinh: Thực vật nổi tảo Silic chiếm ưu thế tuyệt đối (90%) về sinh khối cũng như về thành phần loài. Trong năm, tổng số lượng tế bào thực vật nổi đạt hai đỉnh cao: cao nhất vào tháng 12 và một đỉnh cao khác vào tháng 6.
Về động vật nổi: lớp chân mái chèo (Copepoda) chiếm tỷ lệ bình quân 80%. Trong năm, có hai đỉnh cao, một đỉnh vào tháng 6 (đạt 5.425 con/m3) và đỉnh cao thứ hai vào tháng 12.