CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Một số vấn đề về dạy học tích hợp Thực tiễn giáo dục ở nhiều nước đã chứng tỏ rằng, việc thực hiện quan điểm tích hợp trong GD và DH sẽ giúp phát triển những năng lực giải quyết những vấn đề phức tạp và làm cho việc học tập trở nên ý nghĩa hơn đối với HS so với việc các môn học, các mặt GD được thực hiện riêng rẽ. Tích hợp là một trong những quan điểm GD nhằm nâng cao năng lực của người học, giúp đào tạo những người có đầy đủ phẩm chất và năng lực để giải quyết các vấn đề của cuộc sống hiện đại. Nhiều nước trong khu vực Châu Á và trên thế giới đã thực hiện quan điểm tích hợp trong DH và quan điểm này đã đem lại hiệu quả nhất định.
Ở Việt Nam, Thời Pháp thuộc, quan điểm tích hợp được thể hiện trong một số môn ở trường tiểu học như môn “Cách trí” , sau đổi thành môn “Khoa học thường thức». Môn học này còn được dạy một số năm ở trường cấp I của miền Bắc nước ta. Từ những năm 1987, việc nghiên cứu xây dựng môn “Tìm hiểu Tự nhiên và xã hội” theo quan điểm tích hợp đã được thực hiện và môn học này được thiết kế để đưa vào DH ở trường cấp I từ lớp 1 đến lớp 5. Chương trình năm 2000 đã được hoàn chỉnh thêm một bước, quan điểm tích hợp đã được thể hiện trong CT & SGK và các hoạt động DH ở tiểu học.
Tuy nhiên khái niệm tích hợp vẫn còn mới lạ với nhiều GV. Một số đã có nhận thức ban đầu nhưng còn hạn chế về kĩ năng vận dụng. Tích hợp là tư tưởng, là nguyên tắc, là quan điểm hiện đại trong GD. Hiểu đúng và làm đúng quá trình tích hợp có thể đem lại những hiệu quả cụ thể đối với từng phân môn trong một thể thống nhất của các môn học ở tiểu học Tư tưởng tích hợp bắt nguồn từ cơ sở khoa học và đời sống.
Trước hết, cuộc sống là một bộ đại bách khoa toàn thư, là một tập đại thành của tri thức, kinh nghiệm và phương pháp. Mọi tình huống xảy ra trong cuộc sống bao giờ cũng là những tình huống tích hợp. Không thể giải quyết một vấn đề và nhiệm vụ nào của lí luận và thực tiễn mà lại không sử dụng tổng hợp và phối hợp kinh nghiệm kĩ năng đa ngành của nhiều lĩnh vực khác nhau. Tích hợp trong nhà trường sẽ giúp HS học tập thông minh và vận dụng sáng tạo kiến thức, kĩ năng và phương pháp của khối 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com lượng tri thức toàn diện, hài hòa và hợp lí trong giải quyết các tình huống khác nhau và mới mẻ trong cuộc sống hiện đại.
Trên toàn thế giới mỗi ngày có khoảng 2000 cuốn sách được xuất bản, điều ấy đủ thấy không thể học tập như cũ và giảng dạy như cũ theo chương trình và sách giáo khoa (CT & SGK) gồm quá nhiều môn học riêng rẽ, biệt lập với nhau. Mặt khác, sự phát triển của khoa học trên thế giới ngày càng nhanh, nhiều vấn đề mới DH cần phải đưa vào nhà trường như: Bảo vệ môi trường, GD dân số, GD pháp luật, phòng chống ma túy, GD sức khỏe, an toàn giao thông, biến đổi khí hậu…, nhưng quỹ thời gian có hạn, không thể tăng số môn học lên được. Việc tích hợp nội dung một số môn học là giải pháp có thể thực hiện được nhiệm vụ GD nhiều mặt cho HS mà không quá tải. Hiện nay, vấn đề biến đổi khí hậu đang là vấn đề được quan tâm hàng đầu ở nước ta.TS Trần Đức Tuấn [16], Trung tâm nghiên cứu và hỗ trợ giáo dục vì sự phát triển bền vững, ĐH Sư phạm Hà Nội, tăng cường giáo dục được coi là “chìa khóa” hiệu quả để cá nhân và cộng đồng ứng phó với các thách thức của biến đổi khí hậu như mực nước biển dâng, thiên tai bất thường, gia tăng nhiệt độ toàn cầu…Những giờ học ngoại khóa và các hình ảnh trực quan sinh động giúp HS, SV hiểu rõ hơn về biến đổi GDBĐKH bằng cách lồng ghép vào môn học ở các trường phổ thông và đại học như Sinh học, Địa lý, Công nghệ, Kỹ thuật nông nghiệp chính là giải pháp hữu hiệu để thay đổi hành vi và nhận thức của người học đối với biến đổi khí hậu, hướng thế hệ trẻ trở thành các “công dân toàn cầu” nỗ lực hành động để chống biến đổi khí hậu.
Vấn đề lồng ghép , tích hợp giáo dục biến đổi khí hậu qua các môn học có một số công trình nghiên cứu như: Biến đổi khí hậu- giải thích cho con, Jean-Marc Jancovici (Phạm Việt Hưng dịch năm 2011) : Một số điều cần biết về biến đổi khí hậu, Trương Quang Học – Nguyễn Đức Ngữ (2009), Đa dạng sinh học, Biến Đổi khí hậu và phát triển bền vững, Trương Quang Học (2010), Tài liệu đào tạo tập huấn viên về biến đổi khí hậu, Trương Quang Học và cộng sự (2011), hội thảo Á – Âu “ Chia sẻ kinh nghiệm ứng phó với biến đổi khí hậu toàn cầu và các bệnh mới 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nổi (4/11/2009): Giáo dục ứng phó với biến đổi khí hậu trong môn Sinh học cấp THPT, Ngô Văn Hưng và cộng sự (2012) Tuy nhiên, cho đến nay việc tích hợp giáo dục biến đổi khí hậu vẫn chưa được áp dụng rộng rãi trong thực tiễn dạy học. Vì thế rất cần nhiều nghiên cứu khác để giáo dục biến đổi khí hậu trong trường phổ thông thực sự đem lại hiệu quả cao. Khái niệm dạy học tích hợp Trong những năm gần đây xuất hiện thuật ngữ “Tích hợp” - tương đương với các từ “Intégration” (tiếng Pháp) hay “Intergation” (tiếng Anh). Thuật ngữ “Tích hợp” mang những nội dung khác nhau trong các lĩnh vực khoa học (Sinh, Toán học, Triết học, Giáo dục học…).
Từ điển bách khoa toàn thư Xô viết định nghĩa, “Tích hợp là một khái niệm của lí thuyết hệ thống, chỉ trạng thái liên kết các phần tử riêng rẽ thành cái toàn thể, cũng như quá trình dẫn đến trạng thái này”.[21] Theo từ điển Tiếng Việt: “Tích hợp là sự kết hợp những hoạt động, chương trình hoặc các thành phần khác nhau thành một khối chức năng. Tích hợp có nghĩa là sự thống nhất, sự hòa hợp, sự kết hợp”.[23] Theo từ điển Giáo dục học: “Tích hợp là hành động liên kết các đối tượng nghiên cứu, giảng dạy, học tập của cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực khác nhau trong cùng một kế hoạch dạy học”.[26] Trong tiếng Anh, tích hợp được viết là “Integration” một từ gốc Latin (Integer) có nghĩa là “Whole” hay “toàn bộ, toàn thể”. Có nghĩa là sự phối hợp các hoạt động khác nhau, các thành phần khác nhau của một hệ thống để bảo đảm sự hài hòa chức năng và mục tiêu hoạt động của hệ thống ấy. Dưới góc độ Giáo dục học, tích hợp (Intergration) được hiểu là sự kết hợp một cách hữu cơ, có hệ thống các kiến thức trong một môn học hoặc giữa các môn học thành một nội dung thống nhất.
Đưa tư tưởng sư phạm tích hợp vào trong quá trình dạy học là cần thiết. dạy học tích hợp là một xu hướng của lí luận dạy học và được nhiều nước trên thế giới thực hiện. Theo Nguyễn Văn Khải : “ Dạy học tích hợp là tạo ra các tình huống liên kết tri thức các môn học đó là cơ hội phát triển các năng lực của học sinh. Khi xây 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dựng các tình huống vận dụng kiến thức, học sinh sẽ phát huy được năng lực tự lực, phát triển tư duy sáng tạo” [16] Những định nghĩa trên nêu rõ mục đích của dạy học tích hợp là hình thành và phát triển năng lực của người học.
Tóm lại, “ Dạy học tích hợp là quá trình dạy học mà ở đó các thành phần năng lực được tích hợp với nhau trên cơ sở các tình huống cụ thể trong đời sống để hình thành năng lực của người học” 1. Mục tiêu của dạy học tích hợp Dạy học tích hợp làm cho quá trình dạy học có ý nghĩa bằng cách đặt ra các quá trình đó trong hoàn cảnh có ý nghĩa đối với học sinh, để học sinh thấy được ý nghĩa của các kiến thức, kĩ năng và năng lực cần lĩnh hội. Trong khoa sư phạm tích hợp các quá trình học tập không cô lập với cuộc sống hàng ngày, không còn sư tách biệt giữa nhà trường và thực tiễn cuộc sống. Trái lại thông qua việc liên kết kiến thức từu các lĩnh vực khác nhau, cách thức khác nhau, phương tiện khác nhau và sự đóng góp của nhiều môn học người ta tìm cách hòa nhập thế giới cuộc sống.
Dạy học tích hợp giúp người học phân biệt cái cốt yếu với cái ít quan trọng hơn. Trong dạy học cần tránh đặt tất cả các quá trình học tập ngang bằng với nhau, trong quá trình dạy học cần có sự sàng lọc, lựa chọn các tri thức, kĩ năng được xem là quan trọng đối với quá trình học tập, có ích trong cuộc sống hoặc là cơ sở cho quá trình học tập tiếp theo. Từ đó cần nhấn mạnh chúng và đầu tư thời gian cũng như có những giải pháp hợp lí. Dạy sử dụng kiến thức trong tình huống.
Dạy học tích hợp cũng nhằm nêu bật các cách thức sử dụng kiến thức mà học sinh đã lĩnh hội được tạo ra các tình huống học tập để học sinh vận dụng kiến thức một cách sáng tạo, tự lực để hình thành người lao động có năng lực, tự lập. Do đó, dạy học tích hợp không quan tâm đến việc đánh giá những kiến thức mà HS đã lĩnh hội được mà chủ yếu là tìm cách đánh giá “ học sinh có khả năng sử dụng kiến thức trong các tình huống có ý nghĩa hay không?” khả năng đó của HS gọi là năng lực hay mục tiêu tích hợp Lập mối liên hệ giữa các khái niệm đã học. Dạy học tích hợp nhằm thiết lập mối quan hệ giữa những khái niệm khác nhau của cùng một môn học, của những môn học khác nhau. Đảm bảo cho mỗi học sinh khả năng huy động có hiệu quả 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com những kiến thức và năng lực của mình để giải quyết có hiệu quả các tình huống xuất hiện trong quá trình học tập và trong cuộc sống thực tiễn.
Các quan điểm tích hợp trong dạy học Trong khái niệm đơn giản nhất, liên quan đến việc tạo lập các kết nối, các mối liên hệ. Các loại kết nối nào? Xuyên qua các môn học? Với đời sống thực tế?