MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề t i Lao động - việc làm từ lâu đã là một chủ đề lớn và quan trọng không chỉ của một quốc gia, một khu vực mà còn trên phạm vi toàn cầu. Có việc làm ổn định, bền vững đồng nghĩa với việc người đó có một nguồn thu nhập đảm bảo nuôi sống bản thân và gia đình. Có việc làm cũng có nghĩa là người đó được cống hiến, được phát huy khả năng, trí tuệ và sức lực của mình vào sự phát triển chung của cộng đồng.
Họ có cơ hội áp dụng những kinh nghiệm, kiến thức và kỹ năng mà mình tích lũy trong suốt quá trình học tập và rèn luyện tại nhà trường cũng như trong xã hội vào thực tế công việc. Được làm việc, được lao động cũng là cách để khẳng định giá trị, vị trí của mỗi người trong xã hội hiện nay. Lao động - việc làm đối với thanh niên lại càng có ý nghĩa quan trọng vì đây là lực lượng trẻ, khỏe, năng động, sáng tạo, luôn biết nắm bắt và ứng dụng những kiến thức, kỹ năng mới vào thực tiễn công việc. Sẽ thật là một thiếu sót lớn đối với chính phủ các nước trên thế giới khi thực hiện các chính sách an sinh xã hội mà không đề cập đến lao động - việc làm của thanh niên.
Tại Việt Nam, vấn đề việc làm nói chung, việc làm của thanh niên nói riêng mà nhất là thanh niên nông thôn có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Những năm qua, Đảng và Nhà nước ta đã đề ra nhiều chủ trương, chính sách thiết thực nhằm phát huy tối đa nội lực, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực trẻ, đáp ứng yêu cầu của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Nghị quyết Hội nghị lần thứ bảy của Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam khóa X "Về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác thanh niên thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa" đã chỉ rõ nhiệm vụ: "Nâng cao chất lượng lao động trẻ, giải quyết việc làm, tăng thu nhập và cải thiện đời sống cho thanh ni n". Ngày 28/11/2013, tại kỳ họp thứ 6 Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XIII đã thông qua bản Hiến pháp 2013 và trong điều 35 thuộc chương II của Hiến pháp cũng đã chỉ rõ: Công dân có quyền làm việc, lựa chọn nghề nghiệp, 5 việc làm và nơi làm việc.
Người làm công ăn lương được đảm bảo các quyền làm việc công bằng, an toàn, được hưởng lương và chế độ nghỉ ngơi.20] Điều đó cho thấy, lao động việc làm và giải quyết việc làm là một trong những chính sách và ưu tiên quan trọng của Đảng và Nhà nước Việt Nam. Thiếu việc làm, không có việc làm hoặc việc làm với năng suất và thu nhập thấp sẽ không thể giúp thanh niên bảo đảm cuộc sống và phát triển bền vững. Đối với thanh niên nông thôn, việc làm liên quan đến yếu tố đất đai, tư liệu lao động, công cụ lao động, kỹ năng nghề và vốn sản xuất. Các yếu tố này kết hợp thành một chỉnh thể tác động mạnh đến đời sống của thanh niên nông thôn.
Tìm hiểu về thực trạng và giải quyết việc làm cho thanh niên nông thôn là tiền đề quan trọng để sử dụng có hiệu quả nguồn lao động này. Hà Nội là thủ đô của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Thành phố có lịch sử hơn 1000 năm này không những là trung tâm đầu não về chính trị mà còn là một trung tâm lớn về kinh tế của cả nước. Vào tháng 8 năm 2008, địa giới hành chính của Hà Nội chính thức được mở rộng, diện tích tăng lên là 3,324.
Tính đến ngày 31 tháng 12 năm 2014, dân số toàn thành phố là 7,319,000 người trong đó dân số sinh sống tại khu vực nông thôn là 3,691,900 người. TP có 12 quận, 17 huyện và 1 thị xã [4, tr. Theo thống kê, TP hiện có 3,200,000 người trong độ tuổi lao động song vẫn thiếu những lao động có trình độ chuyên môn cao. Nhiều thanh niên được học tập trong những cơ sở giáo dục chuyên nghiệp song vẫn phải đào tạo lại, cơ cấu và chất lượng nguồn lao động chưa dịch chuyển theo yêu cầu cơ cấu ngành kinh tế.
Những năm qua, đất nông nghiệp thuộc diện thu hồi để xây dựng các khu công nghiệp, khu chế xuất, khu đô thị, và các công trình công cộng trên địa bàn thành phố… tăng mạnh đã khiến cho vấn đề lao động - việc làm cho thanh niên khu vực ngoại thành ngày càng trở nên khó khăn. Ngoài ra, Hà Nội còn đang phải đối mặt với nhiều vấn đề khó khăn khác như: Năng lực cạnh tranh của nhiều sản phẩm dịch vụ cũng như sức hấp dẫn môi trường đầu tư của thành phố còn thấp. Việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế vẫn chậm, đặc biệt cơ cấu nội ngành công nghiệp, dịch vụ và các sản phẩm chủ lực mũi nhọn. Chất lượng quy hoạch phát triển các ngành kinh tế ở Hà Nội không cao và thành phố cũng chưa huy động tốt tiềm năng kinh tế trong dân cư.
6 Do vậy, Thực trạng việc làm của thanh niên khu vực ngoại thành Hà Nội hiện nay (Qua nghiên cứu trường hợp thị trấn Kim Bài và xã Cao Dương, huyện Thanh Oai - Hà Nội) được tôi chọn để làm luận văn Thạc sĩ Xã hội học, với hy vọng góp phần luận giải một trong những vấn đề rất quan trọng có liên quan mật thiết đến đời sống của thanh niên nông thôn. Từ nghiên cứu này, sẽ đưa ra một số giải pháp, đề xuất trên cơ sở lý luận và thực tiễn sao cho phù hợp với kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội tại địa phương trong thời gian tới. Tình hình nghiên cứu Trong 20 năm trở lại đây, nhiều tác giả đã có những công trình nghiên cứu, bài viết xung quanh vấn đề quan trọng này. Tôi xin được phép chia ra làm mấy nhóm nghiên cứu có liên quan đến chủ đề việc làm như sau: Nhóm nghiên cứu về việc làm nói chung Trước hết phải kể đến công trình nghiên cứu “Chính sách giải quyết việc làm ở Việt Nam” do TS.
Nguyễn Hữu Dũng và TS. Trần Hữu Trung chủ biên được Nhà xuất bản chính trị quốc gia phát hành vào năm 1997. Đây là một trong những công trình nghiên cứu về việc làm đầu tiên kể từ khi nước ta thực hiện công cuộc đổi mới do Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI khởi xướng (1986). Các tác giả đã tập trung vào trình bày tổng quát về phương pháp luận và phương pháp tiếp cận về chính sách lao động việc làm.
Làm rõ thực trạng vấn đề việc làm tại Việt Nam trong những năm cuối của thế kỷ 20. Trên cơ sở đó đưa ra những định hướng về chính sách việc làm trong quá trình CNH - HĐH đất nước. Tác giả Đồng Văn Tuấn trong nghiên cứu về “Giải pháp giải quyết việc làm và tăng thu nhập cho người lao động ở khu vực nông thôn tỉnh Thái Nguy n” thực hiện trong các năm 2010 và 2011 cho thấy mặc dù địa bàn nghiên cứu là một tỉnh trung du miền núi phía Bắc song vẫn mang những đặc điểm chung của thực trạng lao động việc làm ở nước ta hiện nay. Qua nghiên cứu chỉ ra rằng trình độ văn hoá, chuyên môn kỹ thuật và giới tính của người lao động có vai trò hết sức quan trọng trong sự nghiệp xây dựng và phát triển kinh tế xã hội của cả nước nói chung cũng như mỗi địa phương nói riêng.
Mặc dù giáp ranh với Hà Nội song trình độ văn hoá của lao động nông thôn tỉnh Thái Nguyên nhìn chung còn thấp. Lao động có trình độ trung học phổ thông 7 chiếm tỷ lệ thấp, 22,6%. Trong đó phần lớn là lao động nam giới. Điều đó hạn chế rất lớn đến khả năng áp dụng khoa học kỹ thuật mới vào sản xuất, ảnh hưởng đến hiệu quả tạo việc làm và tăng thu nhập cho lao động nông thôn.
Trong khi đó, một tín hiệu đáng mừng là lực lượng lao động đã được đào tạo ở Thái Nguyên lại tăng lên với tốc độ khá nhanh, năm 2009 lao động đã qua đào tạo chiếm 19,3% thì đến năm 2011 đã tăng lên 25,5% và sẽ còn tăng lên trong những năm tiếp theo. Điều này do hệ thống trung tâm giáo dục thường xuyên, trung tâm dạy nghề được quan tâm phát triển mạnh. Tuy nhiên, những người được qua đào tạo chủ yếu làm việc ở các khu vực đô thị, do đó tỷ lệ lao động nông thôn đã qua đào tạo là rất thấp, điều đó hạn chế rất lớn đến quá trình phát triển kinh tế xã hội nông thôn. Liên quan đến các ngành nghề, kết quả nghiên cứu cũng cho thấy lực lượng lao động tại khu vực nông thôn tham gia vào lĩnh vực trồng trọt, chăn nuôi, lâm nghiệp và ngư nghiệp chiếm một tỷ lệ rất lớn là 75,5%.
Các lĩnh vực khác như tiểu thủ công nghiệp và thương mại dịch vụ chiếm 24,33%. Điều đó thể hiện tại khu vực nông thôn sản xuất thuần nông vẫn là chính, các hoạt động phi nông nghiệp kém phát triển. Chúng ta đều biết rằng, sản xuất nông nghiệp mang tính thời vụ cao, sản xuất mang tính thuần nông sẽ dẫn đến hiện tượng thiếu việc làm mang tính phổ biến. Trong toàn bộ thời gian lao động thì thời gian dành cho trồng trọt tại khu vực nông thôn chiếm tỷ lệ là 49,1%.
Điều này làm cho hiện tượng thiếu việc làm thời vụ càng trở nên gay gắt hơn. Cũng theo tác giả, muốn giải quyết việc làm cho lao động nông thôn thì nhất thiết phải hạn chế tính thời vụ, phát triển các ngành phi nông nghiệp, phân bổ lại lao động nông thôn vào các ngành một cách hợp lý. Xét ở góc độ giới tính, qua nghiên cứu của mình, tác giả cũng cho thấy, phụ nữ có vai trò to lớn trong các hoạt động kinh tế xã hội ở nông thôn. Có thể họ không giữ vai trò là người chủ gia đình nhưng họ là những người tham gia trực tiếp nhiều nhất vào các hoạt động sản xuất kinh doanh trong nông thôn.
Hiệu quả của sản xuất nông nghiệp phụ thuộc rất lớn vào lực lượng lao động nữ. Tỷ lệ nữ trong lao động nông thôn của tỉnh Thái Nguyên thấp hơn là hậu quả của hiện tượng tăng dân số không cân đối trong những năm gần đây. Một số nơi vẫn còn tồn tại của tư tưởng phong kiến trọng nam khinh nữ nên tỷ lệ nam sinh ra lớn hơn so với nữ giới (51,3% 8 so với 49,25%).