Tài liệu: Thực trạng và nhu cầu áp dụng chánh niệm vào trường học tại các

Nghiên cứu thực trạng và nhu cầu áp dụng chánh niệm trong giáo dục tại các trường học Hà Nội, đánh giá hiệu quả và đề xuất giải pháp triển khai.

• Tác giả: Nguyễn Thanh Ngà
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Cao Minh
• Trường học: Trường Đại học Giáo dục
• Chuyên ngành: Tâm lý học
• Đề tài: Thực trạng và nhu cầu áp dụng chánh niệm vào trường học tại các trường học ở Hà Nội
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khái niệm và ý nghĩa của chánh niệm trong giáo dục

Chánh niệm (Mindfulness) là một phương pháp tâm lý học hiện đại được áp dụng rộng rãi trong các trường học trên thế giới. Đây là một kỹ thuật giúp học sinh tập trung chú ý, kiểm soát cảm xúc và giảm căng thẳng trong quá trình học tập. Chánh niệm không chỉ giúp cải thiện sức khỏe tâm thần mà còn nâng cao hiệu suất học tập và phát triển kỹ năng xã hội. Các nghiên cứu khoa học cho thấy, khi học sinh thực hành chánh niệm đều đặn, họ sẽ có khả năng tập trung cao hơn, bình tĩnh hơn khi gặp áp lực, và mối quan hệ với bạn bè cũng được cải善 đáng kể. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh xã hội hiện đại khi học sinh phải đối mặt với nhiều thách thức tâm lý từ áp lực học tập, mạng xã hội và sự so sánh.

1.1. Định nghĩa chánh niệm trong bối cảnh giáo dục

Chánh niệm trong giáo dục là sự chú tâm có chủ đích vào hiện tại mà không có phán xét. Phương pháp này giúp học sinh nhận thức được trạng thái tâm lý của mình, từ đó kiểm soát được cảm xúc tiêu cực như lo âu, sợ hãi, giận dữ. Các chương trình chánh niệm dựa vào những nguyên tắc tâm lý học lâm sàng, được thiết kế riêng cho trẻ em và vị thành niên nhằm phát triển năng lực tâm lý tích cực.

1.2. Tác động của chánh niệm đến sức khỏe tâm thần học sinh

Các nghiên cứu cho thấy chánh niệm giảm căng thẳng (MBSR) và trị liệu nhận thức dựa vào chánh niệm (MBCT) có tác động tích cực lên sức khỏe tâm thần của học sinh. Những học sinh thực hành chánh niệm thường có điểm số cao hơn, hành vi tích cực hơn, và ít mắc các vấn đề tâm lý như trầm cảm, lo âu so với những bạn không thực hành.

II. Thực trạng áp dụng chánh niệm tại các trường học Hà Nội

Hiện nay, áp dụng chánh niệm vào trường học tại Hà Nội còn ở giai đoạn khởi đầu. Mặc dù nhiều trường học đã nhận thức được tầm quan trọng của chánh niệm, nhưng việc triển khai thực tế vẫn còn hạn chế do nhiều nguyên nhân. Theo luận văn nghiên cứu của Nguyễn Thanh Ngà, chỉ một số trường học tại Hà Nội có những chương trình chánh niệm và tâm lý được đặc biệt thiết kế. Hầu hết các trường học khác vẫn tập trung chủ yếu vào giáo dục kiến thức mà chưa chú trọng đủ đến chăm sóc sức khỏe tâm thần cho học sinh. Các giáo viên, quản lý nhà trường cũng chưa được đào tạo đầy đủ về cách thực hành và hướng dẫn chánh niệm cho học sinh.

2.1. Những thách thức trong triển khai chánh niệm tại trường

Các thách thức chính bao gồm: thiếu nhân lực được đào tạo, thiếu tài chính, thiết kế chương trình chưa phù hợp với bối cảnh giáo dục Việt Nam, và nhận thức chưa đủ từ phía ban giám hiệu cũng như phụ huynh học sinh về tầm quan trọng của chánh niệm. Ngoài ra, thời khóa biểu dày đặc cũng là rào cản lớn để tích hợp chánh niệm vào hoạt động hàng ngày.

2.2. Những nỗ lực hiện tại của các trường học

Một số trường học tiên phong đã bắt đầu thử nghiệm chương trình chánh niệm thông qua các hoạt động câu lạc bộ hoặc giờ học tự chủ. Các chương trình như Inner Explorer, Mindful School, và Moment Program đã được một số trường học áp dụng với kết quả khả quan. Các giáo viên tâm lý được đào tạo thêm để hướng dẫn học sinh thực hành chánh niệm đơn giản như thở chánh niệm, yoga chánh niệm, và thiền chú tâm.

III. Nhu cầu áp dụng chánh niệm từ các nhóm liên quan

Nhu cầu áp dụng chánh niệm vào trường học được biểu hiện rõ rệt từ nhiều phía. Theo các khảo sát đã thực hiện, 80% cha mẹ và 90% giáo viên có mong muốn nhà trường tích hợp chánh niệm vào các hoạt động hàng ngày. Đặc biệt, 71,1% học sinh cho rằng tư vấn tâm lý và chánh niệm là rất cần thiết để giảm căng thẳng và cải thiện chất lượng học tập. Ngoài ra, 35,8% học sinh muốn tư vấn về vấn đề bản thân, và 29,2% quan tâm đến mối quan hệ với bạn bè. Hơn nữa, 56,7% học sinh mong muốn nhà trường có phòng tư vấn tâm lý chuyên nghiệp nơi các em có thể định kỳ xin ý kiến từ chuyên gia về những vấn đề của mình.

3.1. Nhu cầu từ phía học sinh

Học sinh cần có môi trường học tập an toàn, hỗ trợ tâm lý chuyên biệt, và kỹ năng quản lý cảm xúc. Các em đối mặt với áp lực học tập cao, áp lực xã hội từ mạng xã hội, và các vấn đề phát triển liên quan đến tuổi dậy thì. Chánh niệm giúp giảm lo âu, cải thiện tập trung, và phát triển khả năng hồi phục (resilience) trước các thách thức.

3.2. Nhu cầu từ phía giáo viên và nhà trường

Giáo viên và nhà trường cần có công cụ hỗ trợ để quản lý hành vi học sinh, giảm tình trạng bạo lực học đường, và tạo khí hậu lớp học tích cực. Chánh niệm giúp cải thiện kỷ luật trong lớp, giảm xung đột, và tạo mối quan hệ tốt đẹp giữa giáo viên và học sinh. Các chương trình chánh niệm có cấu trúc và được đào tạo chuẩn sẽ giúp giáo viên thực hiện hiệu quả hơn.

IV. Hướng phát triển và giải pháp áp dụng chánh niệm tại trường học

Để áp dụng chánh niệm hiệu quả tại các trường học Hà Nội, cần thực hiện một số giải pháp toàn diện. Trước hết, nhà nước và các cơ sở giáo dục cần đầu tư vào đào tạo giáo viên về kỹ năng chánh niệm và tâm lý học. Thứ hai, cần phát triển chương trình chánh niệm phù hợp với bối cảnh giáo dục Việt Nam, kết hợp giữa những nguyên tắc hiện đại với giá trị truyền thống. Thứ ba, cần xây dựng phòng tư vấn tâm lý chuyên biệt tại mỗi trường với nhân lực được đào tạo đặc biệt. Cuối cùng, cần nâng cao nhận thức của phụ huynh, giáo viên, và học sinh về tầm quan trọng của chánh niệm thông qua các hoạt động tuyên truyền và giáo dục cộng đồng.

4.1. Các chương trình chánh niệm tiêu biểu có thể áp dụng

Các chương trình như MBSR (giảm căng thẳng dựa vào chánh niệm), MBCT (trị liệu nhận thức dựa vào chánh niệm), Inner Explorer, và Mindful School đã chứng minh hiệu quả tại nhiều nước. Những chương trình này có thể thích ứng cho hệ thống giáo dục Việt Nam thông qua sự hợp tác với các chuyên gia tâm lý và tổ chức quốc tế như OECD và WHO.

4.2. Các bước triển khai cấp độ trường học

Bước 1: Thành lập đội ngũ lãnh đạo chịu trách nhiệm về chánh niệm tại trường. Bước 2: Đào tạo giáo viên thông qua các khóa học chuyên biệt. Bước 3: Phát triển chương trình chánh niệm phù hợp với độ tuổi học sinh. Bước 4: Triển khai thí điểm với một số lớp học. Bước 5: Mở rộng chương trình dựa trên kết quả đánh giá. Bước 6: Duy trì và cải tiến liên tục.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Để tìm hiểu về nhu cầu chăm sóc sức khoẻ tâm thần dành cho học sinh khi đến trường trong bối cảnh xã hội thời đại cách mạng công nghiệp 4.0 chúng tôi tham khảo một số tài liệu, cụ thể trong một khảo sát của Đàm Thị Bảo Hoa và cộng sự (2013) [3] tại Thái Nguyên về nhu cầu chăm sóc sức khoẻ tâm thần cho học sinh, kết quả 80% cha mẹ và 90% thầy cô giáo có mong muốn. Hay trong nghiên cứu của Lê Quang Sơn và cộng sự (2014) [9] thấy rằng 71,1% tổng số học sinh trong mẫu nghiên cứu đã chọn mức “rất cần thiết” khi được hỏi về nhu cầu tham vấn trong học tập; 35,8% muốn tư vấn về bản thân và 29,2% hỏi về mối quan hệ với bạn bè và có đến 56,7% mong muốn nhà trường có phòng tư vấn tâm lý để “thường xuyên đến xin ý kiến chuyên gia về các vấn đề của mình”. Có rất nhiều cách thức đáp ứng các nhu cầu đó như mỗi trường học cần có phòng tham vấn tâm lý với các chuyên viên được đào tạo đúng chuyên ngành tham vấn học đường hoặc tâm lý học, thiết kế các chương trình học ngoại khóa phù hợp, mô hình ban hỗ trợ học sinh cũng là một cách tiếp cận phổ biến ở nhiều trường học trên thế giới, thông qua việc cung cấp các can thiệp cá nhân, giúp các em phát huy tối đa tiềm năng của bản thân [46]. Chánh niệm trong những năm gần đây được áp dụng nhiều trên thế giới, đã có rất nhiều nghiên cứu cũng như các đánh giá về hiệu quả của ứng dụng chánh niệm vào trong trường học, như một giải pháp giúp giảm đáng kể các vấn đề sức khoẻ tâm thần học đường, cải thiện chất lượng dạy và học, đưa mối quan hệ thầy cô và học sinh trở nên tích cực hơn.

Ở các nước phát triển như Mỹ, Anh, Úc., nhiều chương trình ứng dụng chánh niệm vào trong trường học các cấp được đánh giá là có hiệu quả [25]. Một nghiên cứu mới đây của Chandler M. Benney và cộng sự (2021) [29] cho thấy ứng dụng can thiệp dựa vào chánh niệm giúp giảm căng thẳng học tập, hiệu quả bản thân cho các học sinh mắc chứng rối loạn học tập, chúng có chi phí thấp, dễ tiếp cận và đáp ứng nhu cầu xã hội – cảm xúc và học tập của các học sinh mắc chứng rối loạn học tập. Nghiên cứu của Trần Thị Tú Anh và cộng sự (2019) [10] chỉ ra trẻ vị thành niên trong nghiên cứu có năng lực cảm xúc – xã hội phát triển ở mức trung bình và không đồng đều giữa các thành tố của năng lực.

Nghiên cứu cũng chỉ rõ rất cần có những chương trình phát triển kỹ năng cảm xúc – xã hội cho các em, nhằm nâng cao kỹ năng tự nhận thức, tự quản lý, nhận thức xã hội, thiết lập và duy trì quan hệ xã hội, cuối cùng là kỹ năng ra quyết định có trách nhiệm. Hầu hết các chương trình ứng dụng chánh niệm trong trường học đang được xem là một cách hiệu quả hỗ trợ các vấn đề sức khoẻ tâm thần cho trẻ em và vị thành niên trong các trường học tại các nước phát triển [93]. Ngày càng nhiều các nhóm nghiên cứu đã chứng minh tác động tích cực của các chương trình ứng dụng chánh niệm đối với kỹ năng cảm xúc - xã hội, nhận thức và học tập [85]. Chánh niệm cũng có thể làm giảm mức độ lo lắng trong học tập trực tiếp hoặc gián tiếp bằng cách tăng cường khả năng của học sinh trong việc thực hiện các chiến lược đối phó hoặc giải quyết vấn đề phát sinh để đối phó với căng thẳng liên quan đến nhu cầu học tập [77].

Chánh niệm trong trường học không chỉ có lợi ích hay tác động đến học sinh mà còn giúp các thầy cô giảm căng thẳng và kiệt sức [38], [56], [88], [64], kết quả làm việc có hiệu quả hơn như trong nghiên cứu của Jenning, P. Một nghiên cứu của Beshai và cộng sự (2015) [17] về hiệu quả của can thiệp dựa trên chánh niệm dành cho giáo viên để giảm căng thẳng và cải thiện sức khỏe, sử dụng thang đo mức độ căng thẳng (PSS), hạnh phúc (WEMWBS) và lòng từ bi (SCS) lúc ban đầu và sau khi can thiệp, cho thấy kết quả người được đánh giá giảm đáng kể căng thẳng và sự gia tăng về sức khỏe, hạnh phúc. Hơn nữa có đến 95% giáo viên cho rằng chánh niệm trong trường học có thể chấp nhận được. Những kết quả trên cho thấy một chương trình dựa trên chánh niệm trong nhà trường đầy hứa hẹn đối với cả giáo viên.

Cùng với xu hướng đó ở Việt Nam cũng có một số trường đã áp dụng chánh niệm vào trong trường học như Trường liên cấp Olympia, trường liên cấp Xanh Tuệ Đức, Trường liên cấp Spring Hill… Tuy nhiên, chúng ta chưa biết về bối cảnh áp dụng các chương trình hỗ trợ sức khỏe tâm thần dựa vào chánh niệm tại các trường ở Việt Nam. Liệu các chương trình hỗ trợ sức khỏe tâm thần nói chung và chương trình hỗ trợ sức khỏe tâm thần ứng dụng chánh niệm nói riêng được triển khai nhằm mục tiêu gì, giải quyết vấn đề gì và được triển khai ra sao. Hiểu biết về bối cảnh áp dụng các chương trình này sẽ cho chúng ta hiểu rõ hơn về xu hướng để từ đó có thể đánh giá, định hướng và rút kinh nghiệm áp dụng hiệu quả. Để đóng góp vào việc thúc đẩy tìm ra các biện pháp hỗ trợ nhu cầu chăm sóc sức khỏe tâm thần cũng như kỹ năng cảm xúc – xã hội cho trẻ em và vị thành niên, tôi chọn tìm hiểu về “Thực trạng và nhu cầu áp dụng chánh niệm trong chăm sóc sức khoẻ tâm thần tại các trường học ở Hà Nội” làm đề tài nghiên cứu của mình.

Mục đích nghiên cứu Thúc đẩy tìm ra các biện pháp hỗ trợ chăm sóc sức khỏe tâm thần dựa vào chánh niệm cho trẻ em và vị thành niên Việt Nam. Nhiệm vụ nghiên cứu 3. Nghiên cứu lý luận Tổng quan tài liệu trên thế giới cũng như ở Việt Nam về các nghiên cứu chánh niệm, ứng dụng chánh niệm trong can thiệp và trị liệu, các chương trình ứng dụng chánh niệm trong trường học trên thế giới, để có một góc nhìn bao quát về chủ đề của nghiên cứu. Tìm hiểu về khái niệm về sức khỏe tâm thần, các thành tố của khái niệm này nhằm xây dựng cơ sở lý luận cho nghiên cứu thực tiễn Tìm hiểu về phương pháp nghiên cứu Grounded Theory để thu được thông tin tin cây, chính xác về vấn đề thực trạng và nhu cầu ứng dụng chánh niệm trong các trường học.

Nghiên cứu thực tiễn Xin góp ý của chuyên gia để có được phương pháp phỏng vấn phù hợp cho khách thể là lãnh đạo các trường học. Phỏng vấn thử nghiệm hai trường hợp để điều chỉnh câu hỏi, cách diễn đạt và kỹ năng phỏng vấn. Tiến hành phỏng vấn khách thể, ghi chú bản ghi nhớ đầu tiên, gỡ băng và cùng phân tích băng với giảng viên hướng dẫn, mã hóa thông tin thu được và định hướng cho phỏng vấn tiếp theo. Quy trình này được lặp lại cho từng cuộc phỏng vấn.

Xử lý, phân tích dữ liệu. Khách thể và đối tƣợng nghiên cứu 4. Khách thể của nghiên cứu Khách thể của nghiên cứu 07 nhà lãnh đạp và 02 cán bộ tâm lý của phòng tham vấn tâm lý học đường trong 07 trường học trên địa bàn Thành phố Hà Nội. Đối tượng của nghiên cứu Thực trạng và nhu cầu áp dụng chánh niệm vào trong trường học 5.

Phạm vi nghiên cứu  Phạm vi về không gian Tại 07 trường trên địa bàn Thành phố Hà Nội  Phạm vi về thời gian Nghiên cứu được thực hiện từ tháng 01 đến tháng 12 năm 2022  Phạm vi về nội dung Thực trạng áp dụng chánh niệm tìm hiểu những gì đang xảy ra ở thời điểm hiện tại: (1) Các trường có chú trọng, quan tâm tới chương trình ứng dụng chánh niệm trong chăm sóc SKTT, nếu không thì đó là chương trình chăm sóc sức khỏe tâm thần nào, (2) mục đích ứng dụng chương trình đó vào trường học là gì? tại sao lại chọn chương trình đó?, (3) nội dung, chương trình đang được áp dụng, (4) cơ sở vật chất có đáp ứng cho chương trình đó không, (5) đội ngũ quản lý, giáo viên giảng dạy có được đào tạo hợp lý, (6) khó khăn/rào cản nào khi trường ứng dụng các chương trình đó vào trong trường học. Nhu cầu áp dụng chánh niệm của các trường thể hiện mối quan tâm của các trường đối với chánh niệm: (1) các chương trình ứng dụng chánh niệm có thể giúp ích gì cho trường; (2) tại sao trường lại mong muốn đưa chương trình chánh niệm vào giảng dạy; (3) quá trình ra quyết định xảy ra như thế nào; (4) Yếu tố nào quyết định việc trường ứng dụng chánh niệm vào trường học, (5) các phương án tối ưu khi triển khai chương trình đó tại trường. Phƣơng pháp và công cụ nghiên cứu 6. Phương pháp nghiên cứu Phương pháp nghiên cứu tài liệu để xây dựng tổng quan và tìm ý tưởng xây dựng công cụ cho nghiên cứu.

Phương pháp nghiên cứu định tính Grounded Theory: Thông qua các cuộc phỏng vấn sâu với những khách thể nghiên cứu sẽ nhận được những chia sẻ ý tưởng và xây dựng các chủ đề chung giữa những ý tưởng đó liên quan đến chủ đề nghiên cứu. Có được sự hiểu biết sâu sắc về quan điểm của một nhóm hoặc từng cá nhân riêng lẻ về chủ đề của nghiên cứu, những hiểu biết đó có thể là xây dựng một lý thuyết mới đóng góp cho nghiên cứu. Công cụ nghiên cứu Nghiên cứu này sử dụng phỏng vấn không cấu trúc, mang tính linh hoạt cao, có thể khai thác được nhiều thông tin ở nhiều góc độ, phong phú từ người được phỏng vấn. Đồng thời việc trao đổi qua lại giữa người phỏng vấn và người được phỏng vấn gần như một buổi trò chuyện nên buổi phỏng vấn trở nên thú vị và thu được nhiều thông tin đáng tin cậy.

Thông tin khai thác dựa trên một số chủ đề được giả định sẵn như sau: ● Thông tin về nhân khẩu học (nơi làm việc, chức danh) ● Vấn đề sức khỏe tâm thần trong trường học nói chung và tại trường nói riêng. ● Chương trình chăm sóc sức khỏe tâm thần nào đang được triển khai ở trường. ● Mục đích ứng dụng chương trình đó? ● Hiệu quả của chương trình đó đem lại cho học sinh, giáo viên, nhân viên trong trường là gì? ● Quy trình triển khai chương trình đó. ● Hiểu biết chung về chánh niệm ● Hiện tại trường có đang áp dụng chương trình chánh niệm không?