Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KẾ TOÁN THU – CHI NGÂN SÁCH XÃ, PHƯỜNG. Những vấn đề chung về thu - chi ngân sách xã, phường. Khái niệm ngân sách, thu-chi ngân sách xã, phường. Ngân sách nhà nước (NSNN) là một phạm trù kinh tế, lịch sử và là một thành phần trong hệ thống tài chính.
Đây là một thuật ngữ rộng rãi song quan niệm về ngân sách nhà nước lại chưa được thống nhất, có rất nhiều định nghĩa về ngân sách nhà nước tùy theo các trường phái và các lĩnh vực nghiên cứu. Theo Luật ngân sách nhà nước số 83/2015/QH13 được ban hành ngày 25/6/2015 và có hiệu lực từ ngày 01/01/2017 sau khi Luật ngân sách Nhà nước được ban hành, Chính phủ trình Quốc hội phân cấp một số khoản Thu thì “ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu chi của nhà nước trong dự toán đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để đảm bảo thực hiện các chức năng và nhiệm vụ của nhà nước”. Ngân sách nhà nước bao gồm ngân sách trung ương và ngân sách địa phương. Ngân sách xã (NSX) là một bộ phận của hệ thống ngân sách nhà nước.
Các khoản thu, chi của ngân sách xã là những khoản thu, chi của Ngân sách nhà nước giao cho Uỷ ban nhân dân xã xây dựng, tổ chức quản lý, Hội đồng nhân dân xã quyết định và giám sát thực hiện theo nhiệm vụ quyền hạn của Luật Ngân sách nhà nước quy định. Là một bộ phận trong hệ thống ngân sách nhà nước nên ngân sách xã cũng mang những đặc trưng chung của ngân sách đó là: về bản chất ngân sách xã là hệ thống các quan hệ kinh tế giữa nhà nước với các chủ thể khác, phát sinh trong quá trình tạo lập, phân phối và sử dụng quỹ tiền tệ của chính quyền nhà nước xã nhằm phục vụ cho việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của chính quyền nhà nước cấp cơ sở. Tuy nhiên, điểm khác biệt giữa ngân sách xã với các cấp ngân sách khác trong hệ thống Ngân sách nhà nước, đó là: ngân sách xã vừa là một cấp ngân sách lại vừa như một đơn vị dự toán ngân sách (Thuvienphapluat. 5 Thu ngân sách xã là toàn bộ các khoản thu trong dự toán đã được hội đồng nhân dân xã quyết định và được thực hiện trong một năm để thực hiện các chức năng nhiệm vụ của chính quyền cấp xã.
Thu ngân sách xã bao gồm các khoản thu ngân sách xã hưởng 100%, các khoản thu phân chia theo tỷ lệ phần trăm (%) giữa ngân sách xã và ngân sách cấp trên (do UBND tỉnh quyết định) và các khoản thu bổ sung từ ngân sách cấp trên cho xã (moj. Chi ngân sách xã là các khoản chi nhằm duy trì hoạt động của các cơ quan Nhà nước, Đảng, đoàn thể cấp xã (chi thường xuyên) và các khoản chi về quản lý và phát triển kinh tế xã hội thuộc chức năng, nhiệm vụ của chính quyền cấp xã (thuvienphapluat. Đặc điểm ngân sách xã, phường Là một cấp ngân sách trong hệ thống NSNN nên NSX cũng mang đầy đủ các đặc điểm chung của ngân sách các cấp chính quyền địa phương, đó là: - Được phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi theo quy định của pháp luật. - Được quản lý và điều hành theo dự toán và theo chế độ, tiêu chuẩn, định mức do cơ quan có thẩm quyền quy định.
Bên cạnh các đặc điểm chung, NSX còn có các đặc điểm riêng. Một là, NSX là một loại quỹ tiền tệ của cơ quan chính quyền Nhà nước cấp cơ sở. Hoạt động của quỹ được thể hiện trên hai phương diện: Huy động nguồn thu vào quỹ gọi là thu NSX, phân phối và sử dụng quỹ gọi là chi NSX. Hai là, các chỉ tiêu thu chi NSX luôn mang tính pháp lý (nghĩa là các chỉ tiêu này được quy định bằng văn bản pháp luật và được pháp luật đảm bảo thực hiện).
Ba là, đằng sau quan hệ thu chi NSX là quan hệ lợi ích phát sinh trong quá trình thu chi NSX giữa hai chủ thể: một bên là lợi ích chung của cộng đồng cấp cơ sở mà đại diện là chính quyền cấp xã, một bên là các chủ thể kinh tế xã hội. Bốn là, NSX vừa là một cấp ngân sách, lại vừa là một đơn vị dự toán đặc biệt (dưới nó không có đơn vị dự toán trực thuộc). Đặc điểm này có ảnh hưởng chi phối lớn đến quá trình tổ chức lập, chấp hành và quyết toán NSX. Xã là đơn vị cơ sở trong hệ thống tổ chức bộ máy Nhà nước, gắn bó trực tiếp với người 6 dân và nền kinh tế xã hội.
Chính vì vậy, nghiên cứu công tác quản lý NSX tuy không phải là công việc mới đặt ra song lại vô cùng cần thiết để tìm ra những giải pháp hữu hiệu nhất nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách trong điều kiện hiện nay. Phân loại các khoản thu-chi ngân sách phường, xã 1. Các khoản thu ngân sách phường, xã Nguồn thu của ngân sách xã do Hội đồng nhân dân cấp tỉnh quyết định phân cấp trong phạm vi nguồn thu ngân sách địa phương được hưởng. Các khoản thu ngân sách xã hưởng một trăm phần trăm (100%).
Là các khoản thu dành cho xã sử dụng toàn bộ để chủ động về nguồn tài chính bảo đảm các nhiệm vụ chi thường xuyên, đầu tư. Căn cứ quy mô nguồn thu, chế độ phân cấp quản lý kinh tế - xã hội và nguyên tắc đảm bảo tối đa nguồn tại chỗ cân đối cho các nhiệm vụ chi thường xuyên, khi phân cấp nguồn thu, Hội đồng nhân dân cấp tỉnh xem xét dành cho ngân sách xã hưởng 100% các khoản thu dưới đây: - Các khoản phí, lệ phí thu vào ngân sách xã theo quy định; - Thu từ các hoạt động sự nghiệp của xã, phần nộp vào ngân sách nhà nước theo chế độ quy định; - Các khoản huy động đóng góp của tổ chức, cá nhân gồm: Các khoản huy động đóng góp theo pháp luật quy định, các khoản đóng góp theo nguyên tắc tự nguyện để đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng do Hội đồng nhân dân xã quyết định đưa vào ngân sách xã quản lý và các khoản đóng góp tự nguyện khác; - Viện trợ không hoàn lại của các tổ chức và cá nhân ở ngoài nước trực tiếp cho ngân sách xã theo chế độ quy định; - Thu kết dư ngân sách xã năm trước; - Các khoản thu khác của ngân sách xã theo quy định của pháp luật. Các khoản thu phân chia theo tỷ lệ (%) phần trăm giữa ngân sách xã với ngân sách cấp trên: - Thuế giá trị gia tăng (hộ kinh doanh); - Thuế chuyển quyền sử dụng đất; 7 - Thuế nhà, đất; - Thuế môn bài thu từ cá nhân, hộ kinh doanh; - Thuế sử dụng đất nông nghiệp thu từ hộ gia đình; - Lệ phí trước bạ nhà, đất; - Thuế tiêu thụ đặc biệt; - Các khoản thu chậm về thuế; Các khoản thu trên, tỷ lệ ngân sách xã, thị trấn được hưởng tối thiểu 45%. Căn cứ vào nguồn thu và nhiệm vụ chi của xã, thị trấn, Hội đồng nhân dân cấp tỉnh có thể quyết định tỷ lệ ngân sách xã, thị trấn được hưởng cao hơn, đến tối đa là 100%.
Ngoài các khoản thu phân chia theo quy định nêu trên, ngân sách xã còn được Hội đồng nhân dân cấp tỉnh bổ sung thêm các nguồn thu phân chia sau khi các khoản thuế, lệ phí phân chia theo Luật Ngân sách nhà nước đã dành 100% cho xã, thị trấn và các khoản thu ngân sách xã được hưởng 100% nhưng vẫn chưa cân đối được nhiệm vụ chi. Thu bổ sung từ ngân sách cấp trên cho ngân sách xã: Thu bổ sung từ ngân sách cấp trên cho ngân sách xã gồm (QĐ 1506/QĐ-TTg thực hiện NQ 70/2022/QH15): - Thu bổ sung để cân đối ngân sách là mức chênh lệch giữa dự toán chi được giao và dự toán thu từ các nguồn thu được phân cấp (các khoản thu 100% và các khoản thu phân chia theo tỷ lệ phần trăm). Số bổ sung cân đối này được xác định từ năm đầu của thời kỳ ổn định ngân sách và được giao ổn định 3 năm. - Thu bổ sung có mục tiêu là các khoản bổ sung theo từng năm để hỗ trợ xã thực hiện một số nhiệm vụ cụ thể.
Các khoản chi ngân sách phường, xã Chi ngân sách xã bao gồm các khoản chi duy trì hoạt động của các cơ quan nhà nước, Đảng, Đoàn thể cấp xã, chi trợ cấp xã hội và các khoản chi phát triển kinh tế xã hội thuộc chức năng, nhiệm vụ của chính quyền cấp xã theo phân cấp của địa phương như: a. Chi đầu tư phát triển gồm: 8 + Chi đầu tư xây dựng các công trình kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội không có khả năng thu hồi vốn theo phân cấp của cấp tỉnh. + Chi đầu tư xây dựng các công trình kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội của xã từ nguồn huy động đóng góp của các tổ chức, cá nhân cho từng dự án nhất định theo quy định của pháp luật, do Hội đồng nhân dân xã quyết định đưa vào ngân sách xã quản lý. + Các khoản chi đầu tư phát triển khác theo quy định của pháp luật.
Chi thường xuyên gồm: - Chi quản lý hành chính gồm: Chi lương, Bảo hiểm, kinh phí công đoàn cho Cán bộ, công chức, lương hưu 111, phụ cấp cấp ủy và phụ cấp Đại biểu Hội đồng nhân dân, trợ cấp tết theo chế độ lương phục cấp quy định. - Chi Văn hóa thông tin, Phát thanh truyền thanh, Thể dục thể thao: Chi các phong trào hoạt động trang trí, vui chơi thể dục thể thao, sửa chữa hệ thống loa đài của địa phương. - Chi sự nghiệp kinh tế thị chính: Cải tạo sửa chữa các hạng mục nhỏ tại trụ sở UBND phường, sửa chữa các hệ thống thoát nước, đường đi các khu vực ít dân cư trên địa bàn phường, kinh phí môi trường thực hiện ngày thứ 7 “Xanh- sach- đẹp” tại địa phương…. - Chi hỗ trợ hoạt động xã hội: Cứu trợ đột xuất các hoạt động xã hội, người già, tàn tật, trẻ em, tổ chức hoạt động và thăm, viếng các ngày lễ của chính sách xã hội.