CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI 1.1 Cơ sở lý luận về đầu tư trực tiếp nước ngoài 1.1 Khái niệm Theo OECD, đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) là một loại hình đầu tư xuyên biên giới trong đó một nhà đầu tư cư trú tại một nền kinh tế thiết lập lợi ích lâu dài và mức độ ảnh hưởng đáng kể đối với một DN cư trú tại một nền kinh tế khác. Theo UNCTAD định nghĩa, đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) là một khoản đầu tư liên quan đến một mối quan hệ lâu dài, phản ánh lợi ích lâu dài và quyền kiểm soát của một thực thể trong một nền kinh tế (nhà đầu tư trực tiếp nước ngoài hoặc DN mẹ) trong một DN cư trú tại một nền kinh tế khác với nền kinh tế của nhà đầu tư trực tiếp nước ngoài (DN FDI hoặc DN liên kết hoặc DN nước ngoài đơn vị liên kết). Theo WTO, đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) xảy ra khi một nhà đầu tư có trụ sở tại một quốc gia (nước chủ đầu tư) mua một tài sản ở một quốc gia khác (nước thu hút đầu tư) với ý định quản lý tài sản đó. Trong hầu hết các trường hợp, cả nhà đầu tư và tài sản mà họ quản lý ở nước ngoài đều là các công ty kinh doanh, khi đó nhà đầu tư thường được gọi là "công ty mẹ" và tài sản là "công ty liên kết" hoặc "công ty con”.
Tương tự, Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF, 1993) cho rằng: “Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) là hoạt động đầu tư được thực hiện nhằm thiết lập các mối quan hệ kinh tế lâu dài với một DN hoạt động trên lãnh thổ của một nền kinh tế khác nền kinh tế nước chủ đầu tư, mục đích của chủ đầu tư là giành quyền quản lý thực sự DN”. Tại Việt Nam, theo Luật Đầu tư năm 2020, đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) được định nghĩa là "Việc nhà ĐTNN đầu tư vào Việt Nam bằng tiền, tài sản và thực hiện các quyền và nghĩa vụ kinh tế khác tại Việt Nam, thông qua việc sở hữu hoàn toàn hoặc một phần vốn góp của DN hoặc thông qua các hình thức khác như mua bán cổ phần, sáp nhập, thâu tóm, đấu giá quyền sử dụng đất, hợp đồng tài trợ, hợp đồng 10 | P a g e Downloaded by Uy vu Nguyen (tailieuso.com) lOMoARcPSD|38544120 BOT, hợp đồng BTO, hợp đồng BOO và hình thức đầu tư khác theo quy định của pháp luật". Nhìn chung, FDI là một loại hình đầu tư quốc tế, trong đó nhà đầu tư của một nền kinh tế đóng góp một số vốn hoặc tài sản lớn vào một nền kinh tế khác để sở hữu hoặc điều hành, kiểm soát đối tượng họ bỏ vốn đầu tư nhằm mục đích lợi nhuận hoặc các lợi ích kinh tế khác. Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) có thể xem xét dưới nhiều góc độ khác nhau.
Góc độ của nhà đầu tư: Đối với các nhà đầu tư, FDI được coi là một cơ hội để tăng trưởng và mở rộng hoạt động kinh doanh của họ ở các quốc gia khác nhau. Nó cho phép các nhà đầu tư tiếp cận các thị trường mới, tăng doanh thu và tăng cường khả năng cạnh tranh của họ trên toàn cầu. Góc độ của quốc gia đầu tư: Đầu tư trực tiếp nước ngoài có thể được coi là một cơ hội để các quốc gia đầu tư tăng cường năng lực sản xuất, nâng cao chất lượng sản phẩm và dịch vụ, nâng cao trình độ kỹ thuật và phát triển cơ sở hạ tầng. Nó cũng có thể giúp quốc gia tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm và tăng thu nhập cho người dân.
Góc độ của quốc gia đón nhận đầu tư: Đối với các quốc gia đón nhận đầu tư, FDI có thể mang lại nhiều lợi ích, bao gồm cơ hội để tiếp cận công nghệ tiên tiến, tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm, nâng cao năng lực sản xuất và xuất khẩu và cải thiện cơ sở hạ tầng. Góc độ của người lao động: Đầu tư trực tiếp nước ngoài cung cấp cơ hội việc làm và nâng cao trình độ kỹ năng cho người lao động. Nó cũng có thể giúp tăng lương và cải thiện điều kiện, môi trường làm việc cho người lao động ở quốc gia nhận đầu tư.2 Đặc điểm và vai trò của FDI Thứ nhất, Nhà đầu tư thực hiện đầu tư vào nước nhận đầu tư với mục đích chính là tìm kiếm lợi nhuận. Chính vì vậy, các nước tiếp nhận đầu tư phải xây dựng chính 11 | P a g e Downloaded by Uy vu Nguyen (tailieuso.com) lOMoARcPSD|38544120 sách cũng như pháp luật đủ mạnh để hướng FDI phục vụ cho mục tiêu phát triển kinh tế xã hội của nước mình chứ không phải là chỉ tìm kiếm lợi nhuận cho nhà ĐTNN.
Thứ hai, các chủ ĐTNN khi đầu tư vào nước nhận đầu tư phải đóng góp một tỷ lệ vốn tối thiểu trong vốn điều lệ hay vốn pháp định theo quy định của từng nước để giành quyền kiểm soát. Tỷ lệ đóng góp của các bên trong vốn điều lệ hoặc vốn pháp định sẽ quy định quyền và lợi nhuận của các bên, đồng thời lợi nhuận và rủi ro cũng được quyết định dựa trên tỷ lệ này. Thứ ba, chủ ĐTNN tự quyết định đầu tư, quyết định sản xuất kinh doanh, tự chịu trách nhiệm về lỗ lãi. Họ được quyền tự lựa chọn hình thức đầu tư, quy mô đầu tư, thị trường đầu tư, công nghệ sẽ sử dụng, do đó sẽ họ sẽ được lựa chọn để đưa ra những quyết định lựa chọn tốt nhất cho họ.
Thứ tư, dựa vào kết quả kinh doanh của DN, thu nhập mà chủ DN thu được chính là lợi nhuận, nó mang tính chất thu nhập kinh doanh chứ không phải lợi tức. Thứ năm, thông qua hoạt động thu hút vốn đầu tư trực tiếp từ nước ngoài, nước tiếp nhận đầu tư có cơ hội để tiếp nhận được công nghệ, kỹ thuật tiên tiến, công nghệ quản lý. Thứ sáu, ít lệ thuộc vào quan hệ chính trị giữa các bên tham gia. Tuy nhiên, các nhà ĐTNN vẫn chịu chi phối của chính phủ và chịu trách nhiệm trực tiếp trước hoạt động sản xuất kinh doanh của họ.
Do đặc điểm này nên FDI ngày càng có vai trò quan trọng trong thúc đẩy phát triển kinh tế ở các nước đầu tư và nước tiếp nhận đầu tư. Cụ thể: Đối với các nước đầu tư: việc đầu tư trực tiếp ra nước ngoài giúp tận dụng lợi thế sản xuất tại quốc gia tiếp nhận đầu tư, từ đó nâng cao hiệu quả sử dụng vốn, giảm giá thành sản phẩm và tăng khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp nước ngoài. Mặt khác, thông qua việc đầu tư vào các quốc gia khác, các nhà đầu tư có thể mở rộng được thị trường tiêu thụ, tránh hàng rào bảo hộ và các biện pháp phòng vệ thương mại của các nước. 12 | P a g e Downloaded by Uy vu Nguyen (tailieuso.com) lOMoARcPSD|38544120 Đối với nước nhận đầu tư: FDI giúp nâng cao hiệu quả sử dụng sản xuất của nước tiếp nhận đầu tư thông qua 2 kênh là chuyển giao công nghệ và lợi ích lan tỏa đến các doanh nghiệp nội địa.
Đặc biệt đối với các nước đang và kém phát triển, việc mở cửa thu hút dòng vốn FDI giúp họ tiếp cận với các máy móc, thiết bị hiện đại, cũng như những kiến thức quản lý kinh tế, xã hội tiến bộ. Từ đó nâng cao được khả năng cạnh tranh trên thị trường trong nước và quốc tế, bắt kịp với phương thức quản lý công nghiệp hiện đại, góp phần hình thành dần đội ngũ nhân lực chất lượng cao. Ngoài ra, sự chuyển dịch của dòng vốn FDI còn thu hút thêm nguồn nhân lực, tạo ra nhiều việc làm, góp phần giảm tỷ lệ thất nghiệp của người lao động. Đặc biệt, thông qua việc đánh thuế các doanh nghiệp nước ngoài, FDI còn có đóng góp đáng kể vào tăng nguồn thu cho ngân sách nhà nước.3 Các tiêu chí đánh giá công tác thu hút vốn FDI Với vai trò quan trọng đó, việc đánh giá kết quả thu hút FDI là rất cần thiết để nắm bắt một cách toàn diện tình hình thu hút đầu tư, là cơ sở đưa ra những biện pháp tích cực thu hút nguồn vốn này một cách hiệu quả hơn.
Nhìn chung, có năm chỉ tiêu chính để đánh giá kết quả thu hút FDI. Một là, Số lượng các dự án FDI. Nếu số dự án đầu tư lớn thì chứng tỏ quốc gia đã có các hoạt động thu hút FDI hiệu quả. Tuy nhiên, để có kết luận chính xác cần gắn chỉ tiêu này với các chỉ tiêu khác như quy mô vốn đầu tư, tốc độ thu hút vốn hay cơ cấu của vốn đầu tư,.
Hai là, Quy mô vốn FDI. Đây là chỉ tiêu phản ánh tổng vốn FDI đã thu hút được trong một khoảng thời gian nhất định. Quy mô vốn FDI càng lớn nghĩa là hoạt động thu hút đầu tư càng đạt kết quả cao. Ba là, Số vốn bình quân của một dự án FDI.
Đây là chỉ tiêu cho biết quy mô bình quân của mỗi dự án. Nếu số vốn bình quân của một dự án FDI thấp thì có thể khẳng định các dự án chủ yếu là nhỏ lẻ, với công nghệ lạc hậu và đem lại hiệu quả kinh tế xã hội không cao. 13 | P a g e Downloaded by Uy vu Nguyen (tailieuso.com) lOMoARcPSD|38544120 Bốn là, Tốc độ thu hút FDI. Đây là chỉ tiêu phản ánh quy mô vốn FDI tăng hay giảm và tăng, giảm nhanh hay chậm, là cơ sở so sánh kết quả thu hút FDI giữa các thời kỳ.
Năm là, Cơ cấu FDI. Chỉ tiêu này được phân thành nhiều loại như: Cơ cấu FDI theo lĩnh vực đầu tư; theo vùng, địa phương đầu tư; theo đối tác đầu tư; theo hình thức đầu tư. Cụ thể, Cơ cấu FDI theo ngành, lĩnh vực đầu tư: Biểu hiện sự phân bố FDI trong các ngành, theo lĩnh vực có tuân theo quy hoạch phát triển ngành của quốc gia tiếp nhận đầu tư hay không và tác động như thế nào đến cơ cấu kinh tế của quốc gia đó. Cơ cấu FDI theo vùng, lãnh thổ: Cho biết sự phân bố FDI theo không gian, qua đó cho thấy tác động của FDI đối với sự phát triển của các đơn vị hành chính cơ sở.
Cơ cấu FDI theo đối tác đầu tư: Cho biết quốc tịch của nhà đầu tư, phản ánh mối quan tâm cũng như đóng góp của các nhóm nhà đầu tư từ nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ đối với ngành, lĩnh vực đầu tư của nước nhận đầu tư.