Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu
Ngành chăn nuôi tại Việt Nam đóng vai trò quan trọng trong cơ cấu kinh tế nông nghiệp. Tuy nhiên, xu hướng chăn nuôi công nghiệp những năm gần đây chủ yếu tập trung vào các giống vật nuôi ngoại nhập có năng suất cao, dẫn đến sự suy giảm và mai một của các nguồn gen vật nuôi bản địa quý. Theo thống kê của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) và các tài liệu chuyên ngành, Việt Nam sở hữu khoảng 70 giống vật nuôi bản địa (trong đó khoảng 30 giống được sử dụng rộng rãi trong sản xuất). Trước nhu cầu tiêu dùng ngày càng gia tăng đối với các sản phẩm thực phẩm chất lượng cao, thịt nạc, thơm ngon, mô hình chăn nuôi lợn rừng và lợn rừng lai đã mở ra hướng phát triển kinh tế nông thôn hiệu quả nhờ đặc tính thích nghi cao, chịu kham khổ và mang lại giá trị thương phẩm lớn.
Đề tài khóa luận "Tìm hiểu thực trạng tổ chức chăn nuôi lợn rừng tại trang trại nghiên cứu và phát triển động thực vật bản địa thuộc Công ty CP khai khoáng miền núi" của sinh viên Mùa A Thông (chuyên ngành Kinh tế nông nghiệp, Khoa Kinh tế & Phát triển nông thôn, Trường Đại học Nông Lâm – Đại học Thái Nguyên, năm 2018) được thực hiện nhằm phân tích thực trạng tổ chức sản xuất, đánh giá hiệu quả kinh tế và đề xuất các giải pháp hoàn thiện mô hình.
Mục tiêu nghiên cứu được xác định cụ thể trong văn bản:
- Mục tiêu chung: Tìm hiểu thực trạng phát triển chăn nuôi lợn rừng tại trang trại nghiên cứu và phát triển động thực vật bản địa thuộc Công ty Cổ phần Khai khoáng miền núi; trên cơ sở đó đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế của mô hình, góp phần tăng thu nhập, giải quyết các vấn đề xã hội và bảo vệ môi trường.
- Mục tiêu cụ thể:
- (1) Tìm hiểu thực trạng sản xuất lợn rừng và lợn rừng lai tại trang trại.
- (2) Đánh giá hiệu quả sản xuất của mô hình chăn nuôi lợn rừng và lợn rừng lai tại cơ sở.
- (3) Phân tích các nguồn lực của trang trại và đánh giá điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức (SWOT).
- (4) Đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh của mô hình.
Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:
- Đối tượng nghiên cứu: Các hoạt động tổ chức sản xuất, chăn nuôi và hiệu quả kinh tế của đàn lợn rừng, lợn rừng lai.
- Địa điểm nghiên cứu: Trại chăn nuôi lợn rừng thuộc Trang trại Nghiên cứu và Phát triển (NC&PT) động thực vật bản địa (Công ty Cổ phần Khai khoáng miền núi), đặt tại xóm Gốc Gạo, xã Tức Tranh, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên.
- Thời gian nghiên cứu: Thu thập dữ liệu thực địa từ ngày 14/8/2017 đến ngày 19/11/2017; chuỗi dữ liệu thứ cấp được khảo sát trong giai đoạn 2014 – 2016 (cùng số liệu cập nhật tháng 11/2017).
Cơ sở lý thuyết và phương pháp
Khóa luận thiết lập khung phân tích dựa trên lý luận về kinh tế trang trại và phương pháp đánh giá hiệu quả kinh tế trong sản xuất nông nghiệp:
-
Khung lý luận và cơ sở pháp lý:
- Tổng quan các quan niệm về kinh tế trang trại: quan điểm của V.I. Lênin, TS. Nguyễn Thế Nhã, PGS.TS. Lê Trọng, Đặng Kim Sơn; các văn bản chính sách gồm Nghị quyết Trung ương số 6/NQ-TW (ngày 10/11/1998), Nghị quyết số 03/2000/NQ-CP của Chính phủ về khuyến khích phát triển kinh tế trang trại.
- Tiêu chí xác định trang trại theo Thông tư số 27/2011/TT-BNNPTNT ngày 13/4/2011 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn: cơ sở chăn nuôi đạt tiêu chuẩn trang trại phải có giá trị sản lượng hàng hóa từ 1,0 tỷ đồng/năm trở lên.
- Lý luận về hiệu quả kinh tế: Phân tích hiệu quả kinh tế thông qua mối quan hệ giữa kết quả đầu ra và chi phí đầu vào theo các chỉ tiêu tuyệt đối và tương đối.
-
Hệ thống chỉ tiêu đánh giá:
- Tổng doanh thu (TR): Toàn bộ giá trị sản phẩm hàng hóa xuất bán và sản phẩm tiêu dùng nội bộ.
- Tổng chi phí (TC): Gồm biến phí (thức ăn, thuốc thú y, nước, lao động thuê) và định phí (khấu hao chuồng trại, điện, giống nền).
- Tổng lợi nhuận (Pr): $Pr = TR - TC$.
- Các tỷ suất hiệu quả: Doanh thu trên chi phí ($TR/TC$), Lợi nhuận trên chi phí ($Pr/TC$), Lợi nhuận trên doanh thu ($Pr/TR$).
-
Phương pháp thu thập dữ liệu:
- Dữ liệu thứ cấp: Báo cáo của Tổng cục Thống kê, Cục Chăn nuôi, niên giám thống kê tỉnh Thái Nguyên, tài liệu kinh tế - xã hội của UBND xã Tức Tranh, sổ sách kế toán và theo dõi đàn của trang trại giai đoạn 2014 – 2016.
- Dữ liệu sơ cấp: Phỏng vấn trực tiếp chủ trang trại và cán bộ quản lý; quan sát trực tiếp quy trình chăm sóc, vệ sinh dịch tễ; tham gia thực tế vào các khâu kỹ thuật chăn nuôi tại chuồng trại.
-
Phương pháp phân tích và xử lý dữ liệu:
- Phương pháp so sánh (so sánh tuyệt đối, so sánh tương đối qua các năm).
- Phương pháp phân tích cơ cấu (tỷ trọng) và phân tích các tỷ số tài chính.
- Phân tích ma trận SWOT (Strengths, Weaknesses, Opportunities, Threats) nhằm định vị nguồn lực của trang trại.
- Toàn bộ dữ liệu định lượng được tổng hợp và tính toán bằng phần mềm Microsoft Excel.
Nội dung chính theo từng chương
Phần 1: Mở đầu
Trình bày tính cấp thiết của đề tài trong bối cảnh chuyển dịch cơ cấu vật nuôi nông thôn, tầm quan trọng của việc bảo tồn và khai thác nguồn gen lợn bản địa. Đưa ra mục tiêu chung, mục tiêu cụ thể, ý nghĩa khoa học, ý nghĩa thực tiễn, đóng góp mới và bố cục 5 phần của khóa luận.
Phần 2: Tổng quan tài liệu
Hệ thống hóa cơ sở lý luận về kinh tế trang trại, đặc trưng (chuyên môn hóa, sản xuất hàng hóa tỷ suất trên 85%, quy mô vốn và lao động làm thuê) và các tiêu chí phân loại trang trại ở Việt Nam. Khái quát bài học kinh nghiệm phát triển trang trại quy mô nhỏ của Nhật Bản (chuyển sang chu trình khép kín chiếm 85%), Đài Loan, Hàn Quốc và Thái Lan.
Tổng kết thực trạng kinh tế trang trại cả nước đến ngày 01/7/2016 (có 33.488 trang trại, trong đó trang trại chăn nuôi chiếm 62,4% với 20.869 trang trại; đàn lợn cả nước đạt 29,1 triệu con). Tại Thái Nguyên, năm 2015 có 548 trang trại chăn nuôi với tổng đàn lợn đạt 568,2 nghìn con. Phần này cũng phân tích điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của xã Tức Tranh (diện tích tự nhiên 2.559,35 ha, đất nông nghiệp chiếm 47,30%, cây chè là mũi nhọn với 1.127,6 ha; đàn lợn toàn xã năm 2014 là 2.249 con).
| Cơ cấu sử dụng đất xã Tức Tranh |
Diện tích (ha) |
Tỷ lệ (%) |
| Đất nông nghiệp |
1.211,30 |
47,30 |
| Đất lâm nghiệp |
892,33 |
29,98 |
| Đất ở |
423,30 |
16,54 |
| Đất xây dựng công trình phúc lợi |
153,08 |
5,98 |
| Đất chưa sử dụng |
3,16 |
0,20 |
| Tổng diện tích đất tự nhiên |
2.559,35 |
100,00 |
Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu
Xác lập phương pháp tiếp cận đối tượng tại trang trại xóm Gốc Gạo, xã Tức Tranh trong thời gian thực tập tốt nghiệp từ tháng 8 đến tháng 11/2017. Trình bày chi tiết 5 nội dung nghiên cứu trọng tâm, quy trình thu thập số liệu sơ cấp - thứ cấp, các chỉ tiêu kinh tế kỹ thuật và công cụ xử lý bảng tính Excel.
Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận
Nội dung chương tập trung phản ánh quá trình hình thành, tổ chức sản xuất và kết quả kinh tế của cơ sở:
- Quá trình hình thành và quy mô cơ sở: Thành lập năm 2010 (bắt đầu xây dựng cơ sở vật chất từ năm 2006) trên tổng diện tích 6,7 ha đất thuộc Công ty CP Khai khoáng miền núi. Cơ cấu đất gồm: 0,1 ha nhà ở/kho bãi; 2,0 ha trồng cây ăn quả (bưởi, ổi, lê, mận, mít); 1,0 ha nuôi lợn; 2,2 ha trồng cỏ; 0,1 ha nuôi hươu nai (~200 con); 1,0 ha nuôi ngựa Bạch (42 con); 0,3 ha nuôi gà Cáy Củm.
- Cơ cấu tổ chức: Vận hành theo mô hình trực tuyến, Ban Giám đốc chỉ đạo trực tiếp Bộ phận Kinh doanh và Bộ phận Sản xuất (chia thành 3 tổ: trại lợn & gà; trại ngựa Bạch, hươu nai & dê; bộ phận cây ăn quả).
- Quy mô và biến động đàn lợn qua giai đoạn 2014 – 2016:
- Quy mô tổng đàn tăng từ 275 con (2014) lên 328 con (2015) và 413 con (2016). Đến tháng 11/2017 đạt 574 con lợn thịt.
- Đàn lợn thịt chiếm tỷ trọng chủ đạo (trên 67% tổng đàn). Trong đó, cơ cấu chuyển dịch rõ nét theo hướng tăng tỷ trọng lợn rừng lai thương phẩm (từ 56,32% năm 2014 lên 61,42% năm 2016) nhằm tăng khối lượng xuất chuồng và hiệu quả thương mại.
| Phân loại đàn lợn của trang trại |
Năm 2014 (con) |
Năm 2015 (con) |
Năm 2016 (con) |
Cơ cấu năm 2016 (%) |
| Lợn đực giống rừng (Thái Lan) |
3 |
3 |
3 |
0,73 |
| Lợn nái sinh sản |
22 |
25 |
30 |
7,26 |
| Lợn con sau cai sữa |
60 |
80 |
100 |
24,21 |
| Lợn thịt thương phẩm |
190 |
220 |
280 |
67,80 |
| Trong đó: Lợn rừng thuần |
83 |
96 |
108 |
38,58 |
| Trong đó: Lợn rừng lai |
107 |
124 |
172 |
61,42 |
| Tổng đàn lợn |
275 |
328 |
413 |
100,00 |
| Thời điểm theo dõi |
Khối lượng lợn rừng thuần (kg) |
Khối lượng lợn rừng lai (kg) |
Chênh lệch (kg) |
| Sơ sinh |
0,90 |
0,95 |
+0,05 |
| 2 tháng tuổi |
4,70 |
4,94 |
+0,24 |
| 4 tháng tuổi |
9,20 |
9,80 |
+0,60 |
| 6 tháng tuổi |
16,00 |
18,00 |
+2,00 |
| 8 tháng tuổi |
25,00 |
27,70 |
+2,70 |
| 10 tháng tuổi |
31,30 |
- |
- |
| 12 tháng tuổi |
40,60 |
- |
- |
| 14 tháng tuổi |
49,80 |
56,60 |
+6,80 |
Phần 5: Một số giải pháp nhằm phát triển kinh tế chăn nuôi lợn rừng và lợn rừng lai
Định hướng phát triển và đề xuất 7 nhóm giải pháp cụ thể: (1) Ứng dụng khoa học kỹ thuật trong lai tạo giống và chế biến thức ăn ủ men sinh học; (2) Đào tạo, nâng cao tay nghề công nhân chăn nuôi; (3) Tối ưu hóa chi phí thức ăn và vật tư; (4) Mở rộng thị trường tiêu thụ, kết nối chuỗi nhà hàng đặc sản và xây dựng thương hiệu; (5) Quy hoạch và mở rộng quỹ đất chuồng trại; (6) Huy động nguồn vốn vay ưu đãi; (7) Kiến nghị cơ chế hỗ trợ từ chính quyền địa phương và các tổ chức tín dụng.
Kết quả và đóng góp
1. Kết quả chính từ nghiên cứu thực tế
- Khóa luận đã phản ánh toàn diện mô hình tổ chức chăn nuôi động vật bản địa quy mô trang trại tại huyện Phú Lương, Thái Nguyên.
- Tốc độ tăng trưởng đàn lợn của trang trại đạt mức bình quân trên 22%/năm giai đoạn 2014 – 2016 (từ 275 con năm 2014 lên 413 con năm 2016 và 574 con năm 2017).
- Chứng minh tính ưu việt của mô hình nuôi lợn rừng lai so với lợn rừng thuần: lợn rừng lai đạt khối lượng xuất bán 56,6 kg ở 14 tháng tuổi (cao hơn lợn rừng thuần 6,8 kg), giúp rút ngắn thời gian nuôi và cải thiện tỷ suất lợi nhuận.
- Làm rõ quy trình kết hợp thức ăn tinh tự phối trộn (nấu chín) với phụ phẩm nông nghiệp và thức ăn thô xanh (chuối, cỏ voi có sẵn trong diện tích 2,2 ha của trại), giúp kiểm soát chi phí sản xuất trong điều kiện biến động giá thức ăn công nghiệp.
2. Hệ thống giải pháp tác giả đề xuất
- Khoa học công nghệ và giống: Tiếp tục tuyển lựa đàn đực giống ngoại thuần (Thái Lan) để duy trì chất lượng đàn nái lai; ứng dụng chế phẩm sinh học xử lý đệm lót chuồng và nước thải nhằm giảm thiểu ô nhiễm môi trường.
- Tiêu thụ sản phẩm: Xây dựng nhãn hiệu thịt lợn rừng an toàn sinh học; ký kết hợp đồng tiêu thụ trực tiếp với các nhà hàng, siêu thị tại thành phố Thái Nguyên và Hà Nội thay vì phụ thuộc vào thương lái tự do.
- Tài chính và quỹ đất: Đề xuất mở rộng thêm diện tích chuồng nuôi trên phần đất nông nghiệp chưa khai thác hết; tiếp cận các gói vốn vay hỗ trợ nông nghiệp nông thôn của Ngân hàng Nông nghiệp & PTNT (Agribank).
3. Đóng góp về mặt học thuật và thực tiễn
- Cung cấp chuỗi số liệu thực tế về các chỉ tiêu sinh trưởng (từ sơ sinh đến 14 tháng tuổi) của hai nhóm lợn rừng thuần và lợn rừng lai trong điều kiện chăn nuôi bán hoang dã tại vùng trung du miền núi phía Bắc.
- Đánh giá cụ thể hiệu quả vận hành mô hình kinh tế trang trại trực thuộc doanh nghiệp khai khoáng (tận dụng quỹ đất và nguồn lực doanh nghiệp để phát triển nông nghiệp bản địa).
Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp
- Hạn chế:
- Khóa luận tập trung nghiên cứu trong phạm vi một đơn vị cơ sở (Trang trại NC&PT động thực vật bản địa tại xã Tức Tranh), thời gian khảo sát thực địa ngắn (3 tháng, từ tháng 8 đến tháng 11/2017).
- Chưa so sánh đối chứng hiệu quả kinh tế của mô hình trang trại doanh nghiệp với các mô hình chăn nuôi lợn rừng nông hộ trên cùng địa bàn huyện Phú Lương.
- Hướng nghiên cứu mở rộng:
- Nghiên cứu chuỗi giá trị và kênh phân phối thịt lợn rừng từ trang trại đến người tiêu dùng cuối cùng tại các đô thị lớn.
- Phân tích sâu hơn về giá thành sản xuất trên 1 kg tăng trọng đối với từng công thức phối trộn thức ăn ủ men sinh học thay thế hoàn toàn cám viên công nghiệp.
Giá trị tham khảo
Khóa luận là nguồn tư liệu thực tế hữu ích cho:
- Sinh viên và học viên: Các chuyên ngành Kinh tế nông nghiệp, Phát triển nông thôn, Quản lý trang trại và Chăn nuôi thú y tham khảo phương pháp thu thập dữ liệu, phân tích cơ cấu đàn và xây dựng khung giải pháp phát triển kinh tế trang trại.
- Chủ trang trại và nhà đầu tư nông nghiệp: Ứng dụng quy trình kỹ thuật chăm sóc lợn rừng nái, lợn con, kỹ thuật nuôi bán hoang dã và quản lý dịch bệnh bằng các loại thuốc sát trùng thông dụng (Haniodine, Navet-iodine, Benkocid).
- Cơ quan quản lý địa phương: Tham khảo dữ liệu thực tế về mô hình bảo tồn và phát triển động vật bản địa phục vụ công tác quy hoạch chăn nuôi tại các xã trung du miền núi.
Câu hỏi thường gặp
1. Trang trại NC&PT động thực vật bản địa được thành lập vào năm nào và có quy mô diện tích đất là bao nhiêu?
Trang trại bắt đầu xây dựng cơ sở vật chất ban đầu từ năm 2006 và chính thức thành lập vào năm 2010 với tổng diện tích 6,7 ha thuộc Công ty Cổ phần Khai khoáng miền núi tại xóm Gốc Gạo, xã Tức Tranh, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên.
2. Cơ cấu sử dụng đất 6,7 ha của trang trại được phân bổ như thế nào?
Diện tích trang trại được quy hoạch thành: 0,1 ha nhà ở và kho; 2,0 ha trồng cây ăn quả (bưởi, ổi, lê, mận, mít); 1,0 ha nuôi lợn rừng; 2,2 ha trồng cỏ phục vụ chăn nuôi; 0,1 ha nuôi hươu nai; 1,0 ha nuôi ngựa Bạch và 0,3 ha nuôi gà Cáy Củm.
3. Khối lượng xuất chuồng ở 14 tháng tuổi giữa lợn rừng thuần và lợn rừng lai tại trang trại chênh lệch ra sao?
Theo số liệu theo dõi năm 2016, lợn rừng thuần đạt khối lượng bình quân 49,8 kg ở 14 tháng tuổi, trong khi lợn rừng lai đạt 56,6 kg (lợn rừng lai nặng hơn lợn rừng thuần 6,8 kg/con).
4. Biện pháp vệ sinh phòng dịch đối với đàn lợn tại trang trại được thực hiện với tần suất như thế nào?
Trang trại định kỳ quét dọn chuồng máng hàng ngày; phun thuốc sát trùng Haniodine 10% với tần suất 2 lần/tuần; tưới nước vôi bãi thả 1 lần/tuần. Khi khu vực xung quanh có dịch bệnh, tần suất phun sát trùng tăng lên 2 ngày/lần bằng Haniodine 10%, Navet-iodine hoặc Benkocid và thực hiện tiêm phòng vắc xin nghiêm ngặt.
5. Xu hướng chuyển dịch cơ cấu đàn lợn thịt của trang trại giai đoạn 2014 – 2016 diễn ra như thế nào?
Trang trại có xu hướng tăng dần tỷ trọng lợn rừng lai thương phẩm (từ 56,32% với 107 con năm 2014 lên 61,42% với 172 con năm 2016) và giảm tương ứng tỷ trọng lợn rừng thuần (từ 43,68% năm 2014 xuống 38,58% năm 2016) nhằm khai thác ưu thế sinh trưởng nhanh và nâng cao sản lượng thịt xuất bán.
Kết luận
Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Mùa A Thông đã phản ánh đầy đủ thực trạng tổ chức sản xuất và chăn nuôi lợn rừng, lợn rừng lai tại Trang trại Nghiên cứu và Phát triển động thực vật bản địa thuộc Công ty Cổ phần Khai khoáng miền núi. Kết quả nghiên cứu giai đoạn 2014 – 2016 cho thấy mô hình đạt mức tăng trưởng đàn ổn định, quy trình chăm sóc và phòng trừ dịch bệnh được tổ chức khoa học, trong đó việc chuyển dịch cơ cấu sang lợn rừng lai đem lại hiệu quả tăng trọng vượt trội. Hệ thống giải pháp về kỹ thuật giống, quản lý chi phí thức ăn và xúc tiến thương mại được đề xuất có tính khả thi, đóng góp thiết thực cho định hướng phát triển bền vững của cơ sở và phát triển kinh tế nông nghiệp địa phương.
