CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ TÁC ĐỘNG BIỆN PHÁP PHI THUẾ QUAN ĐẾN HÀNG NÔNG SẢN NHẬP KHẨU 1. Các nghiên cứu lý thuyết về tác động của Biện pháp phi thuế quan Biện pháp phi thuế quan đã được đề cập đến trong các lý thuyết thương mại quốc tế từ rất sớm. Các nghiên cứu về BPPTQ thường quan tâm chủ yếu đến tác động của nó đến thương mại quốc tế nói riêng và phúc lợi xã hội nói chung. Tuy nhiên, việc đo lường tác động của BPPTQ thường rất phức tạp và khó khăn so với phân tích tác động của thuế quan (Bhagwati, 1967).
Một số biện pháp kiểm soát định lượng như hạn ngạch, hạn chế xuất khẩu tự nguyện thường dễ dàng đo lường, nhưng phần lớn các biện pháp mang tính chất hành chính hoặc kỹ thuật như biện pháp kiểm dịch vệ sinh động thực vật (SPS), hàng rào kỹ thuật trong thương mại (TBT) khó xác định hơn rất nhiều và biến đổi phụ thuộc vào cách thức, phạm vi và cơ chế áp dụng. Lý thuyết cơ bản nhất về tác động kinh tế của BPPTQ là nghiên cứu của Baldwin (1991) và Deardorff và Stern (1998). Các tác giả đã đưa ra cách phân tích cân bằng bộ phận của BPPTQ, với giả thuyết, đường cầu nhập khẩu là cạnh tranh hoàn hảo và hàng nhập khẩu có thể thay thế không hoàn hảo hoặc thay thế hoàn hảo cho hàng hoá sản xuất nội địa. Cách tiếp cận để đo lường tác động của BPPTQ chủ yếu dựa vào sự dịch chuyển của đường cầu dẫn đến sự thay đổi về giá và lượng cầu đối với hàng hoá nhập khẩu.
Nghiên cứu đã chỉ ra các đặc điểm quan trọng của BPPTQ như: i) BPPTQ thường áp đặt nhằm mục đích giảm lượng nhập khẩu hay nói cách khác hạn chế thương mại; ii) BPPTQ có tác động là giảm lượng nhập khẩu thông qua việc tăng giá thực tế và giá tiềm ẩn của hàng hoá nhập khẩu; iii) thay đổi mức co giãn cầu đối với hàng nhập khẩu hay làm thay đổi độ dốc của đường cầu nhập khẩu và dẫn đến thay đổi phản ứng đối với hàng nhập khẩu trong một số lĩnh vực cụ thể trước sự thay đổi về giá; iv) tác động của BPPTQ rất đa dạng theo thời gian và sự thay đổi của các điều kiện thị trường; v) sự không ổn định của BPPTQ, được thể hiện thông qua quá trình thực thi của các chính sách của chính phủ; vi) tác động của BPPTQ đến chi phí phúc lợi xã hội nhờ vào sự thay đổi hành vi của người tiêu dùng và nhà sản xuất từ đó tạo ra sự biến đổi thặng dư tiêu dùng và thặng dư sản xuất; vi) Nguồn chi phí của BPPTQ xuất phát từ các chi phí áp đặt/thực thi các biện pháp này và chi phí mà các cá nhân, doanh nghiệp phải bỏ ra để đảm bảo lợi nhuận và các lợi ích khác khi chịu áp đặt BPPTQ. 10 Nghiên cứu này đã đưa ra tác động tổng thể về BPPTQ dựa trên khoảng cách về mức giá mà nhà sản xuất nước ngoài nhận được và mức giá mà người tiêu dùng trong nước phải trả cho hàng hoá nhập khẩu. Tuy nhiên, hạn chế của việc đo lường tác động là chưa tính đến sự khác biệt về chất lượng của hàng hoá tạo ra sự chênh lệch giữa giá trong nước và giá tham chiếu của hàng hoá thay thế tương đương. Hơn nữa, chi phí vận chuyển có thể làm giảm mức chênh lệch giữa giá CIF và FOB, cũng như các chi phí giao dịch khác.
Từ những hạn chế như vậy, nghiên cứu của Beghin và cộng sự (2012) đã phân tích tác động của một BPPTQ điển hình là hàng rào kỹ thuật trong thương mại (TBT) bằng phương pháp chênh lệch giá trong trường hợp có kiểm soát chi phí vận chuyển và các chi phí thương mại khác và đưa ra giả thuyết về tính không đồng nhất của sản phẩm cũng như nhận thức về chất lượng của hàng hoá thay thế. Điểm đóng góp lớn nhất trong nghiên cứu của Beghin là chỉ ra tác động của BPPTQ qua kênh chi phí thương mại, trong đó xác định bốn yếu tố tạo ra sự chênh lệch về giá hàng hoá nhập khẩu và giá trong nước của hàng hoá tương đương là thuế quan, các biện pháp phi thuế quan, sự khác biệt về chất lượng và chi phí marketing. Hơn nữa, đối với các biện pháp mang tính kỹ thuật như TBT, mức độ tác động của nó còn dựa trên sự nhạy cảm trước các yếu tố về chất lượng. Đây cũng là một điểm tiến bộ so với nghiên cứu trước đây.
Tuy nhiên, các nghiên cứu trên chủ yếu nêu ra tác động giảm cầu nhập khẩu dựa vào mô hình phân tích cân bằng bộ phận. Nghiên cứu của Ganslandt và Markusen (2001) đã đưa ra phân tích tác động toàn diện hơn dựa trên mô hình cân bằng tổng thể và bổ sung thêm các giả định về nguồn lực sản xuất trong nước. Nhóm tác giả đã chỉ ra cả hai hướng tác động tiêu cực và tác động tích cực của biện pháp phi thuế quan. Cụ thể, tác động tiêu cực gây ra do việc áp đặt các quy định, tiêu chuẩn kỹ thuật làm tăng chi phí thương mại (thường hiểu là chi phí cố định hơn là chi phí biến đổi) cho nhà xuất khẩu để thâm nhập thị trường nước ngoài.
Những quy định hoặc tiêu chuẩn kỹ thuật không phù hợp có thể gây hại cho các nước nhỏ. Trong khi đó, các quy định hoặc tiêu chuẩn kỹ thuật; hoặc biện pháp SPS cũng có thể tăng lợi ích cho nhà xuất khẩu nhờ vào việc chứng nhận an toàn cho các hàng hoá, giúp tương thích với các hàng hoá bổ sung trong nước. Hay cách khác, tác động tích cực được thể hiện qua việc gia tăng mức độ sẵn sàng chi trả của người tiêu dùng trong nước đối với các hàng hoá nhập khẩu đáp ứng được các tiêu chuẩn và quy định kỹ thuật nội địa. Như vậy, thành tựu của nghiên cứu này đã giải thích được tác động cản trở thương mại và tác động thúc đẩy cầu của hai loại hình điển hình trong BPPTQ là biện pháp SPS và TBT.
11 Các nghiên cứu trên đã chỉ ra nguyên nhân xuất phát từ động cơ chính trị của việc áp đặt các loại hình biện pháp này nhằm chủ ý bảo hộ cho một số ngành nội địa. Các mục tiêu này sẽ dẫn đến dịch chuyển toàn bộ đường cung và cầu. Khi đó sự thay đổi về giá không mang hàm ý tạo ra chi phí tư nhân hay chi phí xã hội. Sự thay đổi về giá cả lúc này là kết quả của quá trình biến đổi về chi phí sản xuất và thay đổi hành vi tiêu dùng.
Một cách rõ ràng hơn, tác động dịch chuyển đường cung xảy ra khi các quy định thuộc về BPPTQ được áp đặt nhằm giải quyết các yếu tố ngoại lai tác động đến thương mại quốc tế (ví dụ: ngăn chặn các hàng hoá chứa các yếu tố gây hại cho sức khoẻ người tiêu dùng hoặc tạo ra các tiêu chuẩn kỹ thuật nhằn tăng độ tin cậy của sản phẩm). Mặt khác, sự chuyển dịch đường cầu nhằm giải quyết các thất bại thị trường như tạo ra các quy định bắt buộc đối với nhà sản xuất trong việc cung cấp thông tin sản phẩm cho người tiêu dùng. Lý thuyết điển hình mô tả chi tiết tác động “động” của các biện pháp thuộc về kỹ thuật như biện pháp SPS hay TBT là nghiên cứu của Disdier và Marette (2010). Trong đó, tác giả đã chỉ ra tác động của các BPPTQ (như SPS và TBT) làm dịch chuyển đường cung cầu dựa trên các giả thuyết như sau: nghiên cứu trên một thị trường hàng hoá và loại trừ cơ chế cân bằng tổng thể; thị trường hàng hoá được giả định là đồng nhất hoặc tương đối đồng nhất nhằm loại trừ các đặc tính có thể gây nguy hại đến người tiêu dùng; người tiêu dùng trong nước có thể hoặc không có ý thức đối với các vấn đề gây nguy hại từ sản phẩm; cầu là hàm lợi ích bậc hai, trong khi cung là hàm chi phí bậc hai; hàng hoá nước ngoài và hàng hoá trong nước là đồng nhất một cách hoàn hảo và là các hàng hoá thay thế hoàn hảo của nhau.
Kết quả nghiên cứu cho thấy, đường cầu dịch chuyển phụ thuộc vào mức độ nguy hại trong hàng hoá sản xuất trong nước và hàng hoá nhập khẩu. Việc dịch chuyển đường cầu là độc lập với việc áp đặt hoặc không áp đặt các quy định hoặc tiêu chuẩn mang tính kỹ thuật. Việc áp đặt các biện pháp liên quan đến quy định, tiêu chuẩn đối với hàng hoá chỉ ảnh hưởng đến đường cung vì nó tác động đến quá trình sản xuất từ đó tạo ra chi phí sản xuất. Đối với thị trường trong nước, trạng thái cân bằng mới xảy ra với lượng cầu và mức giá giảm so với ban đầu.
Tuy nhiên, mức giảm của lượng cầu phản ánh mức giảm của lượng cung sản xuất trong nước và lượng nhập khẩu. Trong trường hợp, các nguy hại tồn tại trong hàng hoá nhập khẩu (từ thị trường nước ngoài). Khi đó, việc áp đặt biện pháp kỹ thuật như TBT hay SPS của chính phủ nước nhập khẩu chỉ tác động đến hàng nhập khẩu hay tác động đến nhà sản xuất nước ngoài. Hay nói cách khác, việc áp đặt biện pháp này tác động trực tiếp đến đường cung của nước xuất khẩu.
Trường hợp giả thuyết, người tiêu dùng chủ quan về các thiệt hại từ việc áp đặt BPPTQ của chính phủ,. 12 khi đó, trạng thái cân bằng ban đầu cũng trùng với trạng thái cân bằng trong trường hợp này. Hậu quả của việc áp đặt các BPPTQ đối với thị trường trong nước là tăng giá và giảm lượng tiêu dùng hàng nhập khẩu. Trạng thái cân bằng ban đầu liên quan đến khả năng nhận thức của người tiêu dùng đối với các nguy hại trong sản phẩm với sự sụt giảm lượng cầu, nhưng tác động vô thời hạn đến mức giá.
Dấu hiệu của sự thay đổi về giá sẽ phụ thuộc và xác suất hay khả năng lây nhiễm nguy hại, hoặc chi phí liên quan đến quá trình hình thành quan điểm tiêu dùng và tính nghiêm ngặt của tiêu chuẩn. Bên cạnh việc nhận thức về các nguy hại trong sản phẩm, tác động thúc đẩy cầu dựa trên sự dịch chuyển của đường cầu. Việc áp đặt các biện pháp thuộc về kỹ thuật có thể ảnh hưởng đến hành vi của người tiêu dùng. Nếu biện pháp này cung cấp thông tin và giúp nâng cao chất lượng của hàng nhập khẩu, nó sẽ giúp tăng cường nhu cầu nhập khẩu.
Để phản ứng lại biện pháp này, đường cầu sẽ dịch chuyển sang phải, đối phó với sự dịch chuyển đường cầu do việc nhận thức của người tiêu dùng đối với các nguy hại có thể xảy ra.