Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế với đề tài "Nghiên cứu tác động biện pháp phi thuế quan của Việt Nam đối với hàng nông sản nhập khẩu" do nghiên cứu sinh Nguyễn Bích Ngọc thực hiện tại Trường Đại học Kinh tế Quốc dân (năm 2020), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Ngô Thị Tuyết Mai, thuộc chuyên ngành Kinh tế quốc tế (mã số: 9310106).

Trong bối cảnh tự do hóa thương mại toàn cầu, các công cụ chính sách thương mại truyền thống như thuế quan đang được cắt giảm và xóa bỏ dần theo cam kết của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) và các hiệp định thương mại tự do (FTA). Theo thống kê của UNCTAD (2018), thuế quan trung bình giản đơn đối với hàng nông sản trên thế giới đã giảm từ 18,5% (năm 2008) xuống còn 16% (năm 2017). Ngược lại, các biện pháp phi thuế quan (BPPTQ) ngày càng giữ vai trò trọng yếu, với hơn 70% giá trị thương mại hàng hóa toàn cầu chịu ảnh hưởng bởi ít nhất một BPPTQ. Trong đó, nông nghiệp là lĩnh vực chịu tác động sâu sắc nhất: có từ 80% đến 87% tỷ lệ hàng nông sản chịu sự điều chỉnh của các biện pháp kiểm dịch vệ sinh động thực vật (SPS) và rào cản kỹ thuật trong thương mại (TBT), trong khi tỷ lệ này ở hàng phi nông nghiệp chỉ là 8% và 24%.

Tại Việt Nam, nông nghiệp giữ vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội. Mặc dù là quốc gia xuất khẩu nông sản chủ lực, kim ngạch nhập khẩu nông sản của Việt Nam vẫn duy trì tốc độ tăng trưởng đều đặn từ 9% đến 11%/năm nhằm cung ứng nguyên liệu sản xuất và tiêu dùng. Dù đã là thành viên WTO và tham gia nhiều FTA, việc ban hành và thực thi các quy định về điều kiện, quy chuẩn chất lượng hàng nhập khẩu của Việt Nam còn hạn chế, dẫn đến nguy cơ xâm nhập của hàng kém chất lượng, hàng giả và gian lận thương mại.

Luận án xác định khoảng trống nghiên cứu xuất phát từ việc phần lớn các công trình trước đây chỉ xem xét BPPTQ từ góc độ nước phát triển áp đặt lên hàng xuất khẩu của nước đang phát triển, coi BPPTQ thuần túy là rào cản bảo hộ. Ngược lại, vai trò chủ động của nước đang phát triển trong việc sử dụng BPPTQ để quản lý dòng hàng nhập khẩu chưa được phân tích đầy đủ. Hơn nữa, việc định lượng tác động của BPPTQ tại Việt Nam còn thiếu một khung phân tích toàn diện, có khả năng bóc tách giữa tác động đến khả năng gia nhập thị trường (lợi ích mở rộng) và tác động đến quy mô nhập khẩu (lợi ích tiếp nối).

Mục tiêu nghiên cứu:

  • Nghiên cứu tác động tích cực và tiêu cực của các BPPTQ của Việt Nam đối với hàng nông sản nhập khẩu;
  • Đề xuất các giải pháp nhằm phát huy tác động tích cực, hạn chế tác động tiêu cực của các biện pháp này, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhập khẩu hàng nông sản của Việt Nam đến năm 2025, tầm nhìn 2030.

Nhiệm vụ nghiên cứu:

  • Thứ nhất, hệ thống hóa và làm rõ cơ sở lý luận về tác động của BPPTQ đối với hàng hóa nhập khẩu;
  • Thứ hai, phân tích thực trạng nhập khẩu và lượng hóa tác động của các BPPTQ Việt Nam đối với hàng nông sản nhập khẩu giai đoạn 2007 - 2017;
  • Thứ ba, đề xuất các quan điểm, định hướng, giải pháp và kiến nghị nhằm quản lý hiệu quả hàng nông sản nhập khẩu giai đoạn đến năm 2025, tầm nhìn 2030.

Câu hỏi nghiên cứu:

  1. Quá trình điều chỉnh và cơ chế thực thi các biện pháp phi thuế quan Việt Nam tác động như thế nào đối với hàng nông sản nhập khẩu?
  2. Mối tương quan giữa biện pháp phi thuế quan Việt Nam áp dụng với khả năng gia nhập thị trường nông sản và lượng nhập khẩu nông sản như thế nào?
  3. Các biện pháp phi thuế quan Việt Nam áp dụng tác động đến nhập khẩu nông sản theo các nhóm hàng như thế nào?
  4. Cần thực hiện những giải pháp nào để tận dụng tác động tích cực và hạn chế tác động tiêu cực của BPPTQ đối với hàng nông sản nhập khẩu để đạt được mục tiêu quản lý nhập khẩu hiệu quả hơn?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

  • Đối tượng nghiên cứu: Cơ sở lý luận về tác động của BPPTQ và thực tiễn áp dụng các BPPTQ của Việt Nam (tập trung vào hai biện pháp kỹ thuật điển hình là SPS và TBT) đối với hàng nông sản nhập khẩu.
  • Phạm vi nội dung: Nghiên cứu tập trung vào biện pháp SPS và TBT (chiếm hơn 80% phạm vi ảnh hưởng của các BPPTQ). Hàng nông sản được xác định theo định nghĩa của WTO, bao gồm các mặt hàng từ Chương 01 đến Chương 24 theo danh mục Hệ thống Hài hòa (HS2012) ở cấp độ 4 chữ số (gồm 182 mặt hàng, không bao gồm thủy sản và cá), phân chia thành 3 nhóm: Nhóm 1 (Động vật sống và sản phẩm từ động vật), Nhóm 2 (Thực vật và sản phẩm từ thực vật), Nhóm 3 (Nông sản chế biến).
  • Phạm vi thời gian: Đánh giá thực trạng và phân tích định lượng dựa trên chuỗi dữ liệu mảng giai đoạn 2007 - 2017 (11 năm sau khi Việt Nam gia nhập WTO, gắn với các mốc điều chỉnh chính sách lớn năm 2010 và 2013); các giải pháp đề xuất có định hướng đến năm 2025, tầm nhìn 2030.
  • Phạm vi không gian: Khảo sát dòng thương mại từ 34 đối tác xuất khẩu nông sản chủ yếu vào Việt Nam (chiếm 88% tổng kim ngạch nhập khẩu nông sản của Việt Nam), gồm 16 đối tác đã ký kết hiệp định thương mại tự do (song phương hoặc khu vực) và 18 đối tác chưa có FTA với Việt Nam.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng quan các công trình nghiên cứu lý thuyết và thực nghiệm trong và ngoài nước về tác động của BPPTQ:

Các nghiên cứu lý thuyết:

  • Mô hình cân bằng bộ phận: Baldwin (1991), Deardorff và Stern (1998) giải thích tác động của BPPTQ thông qua sự dịch chuyển của đường cầu, làm thay đổi mức giá và lượng nhập khẩu, đồng thời tạo ra chi phí phúc lợi xã hội. Beghin và cộng sự (2012) phân tích tác động của TBT qua kênh chi phí thương mại, tính đến tính không đồng nhất của sản phẩm và sự nhạy cảm về chất lượng sau khi kiểm soát chi phí vận chuyển.
  • Mô hình cân bằng tổng thể và cung - cầu động: Ganslandt và Markusen (2001) chỉ ra hai hướng tác động trái chiều: làm tăng chi phí cố định của nhà xuất khẩu (tác động cản trở), nhưng cũng làm tăng mức độ sẵn sàng chi trả của người tiêu dùng nhờ chứng nhận an toàn (tác động thúc đẩy). Disdier và Marette (2010) mô hình hóa tác động động của SPS/TBT: quy định kỹ thuật làm dịch chuyển đường cung của nhà xuất khẩu do phát sinh chi phí tuân thủ, đồng thời làm dịch chuyển đường cầu nội địa tùy thuộc vào mức độ nhận thức về rủi ro và chất lượng sản phẩm. Xiong và Beghin (2014), Swinnen (2016) phân tích phúc lợi người tiêu dùng (giảm bất đối xứng thông tin) và chi phí đáp ứng của nhà sản xuất (chi phí cố định và chi phí biến đổi).

Các nghiên cứu thực nghiệm nước ngoài:

  • Theo nhóm nước và chi phí tuân thủ: Wilson và Otsuki (2004) ước tính chi phí tuân thủ BPPTQ của các nước đang phát triển chiếm 3,85% chi phí sản xuất và thủ tục hải quan chiếm 6,95% giá trị xuất khẩu. Chen, Otsuki và Wilson (2006) chỉ ra thủ tục kiểm định kéo dài làm giảm 9% giá trị xuất khẩu của các nước đang phát triển. Henson và Loader (2001), Laird (1996), Baller (2007) nhấn mạnh sự bất lợi của các nước đang phát triển trước các rào cản kỹ thuật từ thị trường phát triển.
  • Theo loại hình biện pháp (SPS và TBT): Otsuki, Wilson và Sewadeh (2001) chứng minh quy định dư lượng aflatoxin của EU làm giảm 65% xuất khẩu ngũ cốc và hoa quả khô từ châu Phi. Gebrehiwet, Ngqangweni và Kirsten (2007) chỉ ra việc áp dụng tiêu chuẩn quốc tế CODEX giúp Nam Phi tăng 69 triệu USD kim ngạch thực phẩm vào OECD. Xiong và Beghin (2010) nhận thấy quy định MRL của EU không có tác động đáng kể đến xuất khẩu lạc của châu Phi bằng các điểm nghẽn trong khâu sản xuất nội địa. Van Tongeren và cộng sự (2010) dùng mô hình chi phí - lợi ích đánh giá tiêu chuẩn sữa chưa tiệt trùng tại Canada. Maertens và Swinnen (2009) phân tích tác động của tiêu chuẩn TBT của EU thúc đẩy tái cấu trúc chuỗi cung ứng rau quả tại Senegal từ hộ nhỏ lẻ sang nông trường tập trung.
  • Theo phương pháp và ngành hàng: Moenius (2004) sử dụng mô hình trọng lực cho 471 ngành SITC 4 chữ số tại 12 nước OECD, chứng minh tiêu chuẩn kỹ thuật gây tác động tiêu cực lên hàng phi chế biến nhưng tạo tác động tích cực lên hàng công nghiệp chế tạo nhờ giảm chi phí thông tin. Kee, Nicita và Olarreaga (2009) tính toán tỷ lệ tương đương thuế quan (AVE) của BPPTQ đối với nông sản là 27%, cao hơn nhiều mức 10% của hàng công nghiệp chế biến. Andriamananjara và cộng sự (2004) chỉ ra các tác động cộng dồn của BPPTQ. Về phương pháp lượng hóa, các nghiên cứu dùng phương pháp Heckman hai bước tiêu biểu gồm Disdier và Marette (2010), Jayasinghe và cộng sự (2010), Xiong và Beghin (2012), Crivelli và Groeschl (2015).

Các nghiên cứu trong nước:

  • Đinh Văn Thành (2006), Đỗ Đức Bình và Bùi Huy Nhượng (2009) tập trung phân loại và phân tích "rào cản phi thuế quan" từ góc độ bảo hộ và tác động đến hàng xuất khẩu Việt Nam.
  • Báo cáo của CIEM và ERIA (2019) rà soát hệ thống văn bản pháp luật, phân loại BPPTQ theo UNCTAD và tính toán các chỉ số thống kê mô tả (tần suất, bao phủ) tại Việt Nam và ASEAN.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết:

  1. Thiếu các nghiên cứu đánh giá BPPTQ dưới góc nhìn của một quốc gia đang phát triển đóng vai trò là thị trường nhập khẩu sử dụng công cụ kỹ thuật để quản lý luồng hàng nhập khẩu;
  2. Chưa có công trình trong nước lượng hóa toàn diện tác động của SPS và TBT đến nông sản nhập khẩu bằng mô hình kinh tế lượng hiện đại, bóc tách tác động giữa khả năng gia nhập thị trường (lợi ích mở rộng) và quy mô thương mại (lợi ích tiếp nối);
  3. Thiếu việc đưa các biến kiểm soát về hiệp định thương mại tự do (FTA) vào phương trình hồi quy trọng lực để đánh giá xu hướng chuyển hướng thương mại nông sản dưới tác động của BPPTQ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án kết hợp lý thuyết thương mại mới của Melitz (2003) về sự không đồng nhất giữa các doanh nghiệp trong điều kiện cạnh tranh độc quyền với khung lý thuyết phân tích tác động SPS/TBT của Disdier và Marette (2010).

Khung phân tích giả định việc áp đặt BPPTQ làm phát sinh hai loại chi phí đối với doanh nghiệp xuất khẩu nước ngoài:

  • Chi phí cố định: Chi phí nâng cấp dây chuyền, chứng nhận chất lượng, đăng ký kiểm định; chi phí này quyết định ngưỡng năng suất để doanh nghiệp tham gia thị trường (lợi ích mở rộng - extensive margin);
  • Chi phí biến đổi: Chi phí kiểm tra tại biên giới, thời gian lưu kho, tỷ lệ rủi ro bị từ chối lô hàng; chi phí này ảnh hưởng trực tiếp đến khối lượng hàng hóa xuất khẩu sau khi đã thâm nhập thị trường (lợi ích tiếp nối - intensive margin).

Về mặt khái niệm, luận án tiếp cận định nghĩa BPPTQ theo UNCTAD (2009, 2012) và đối chiếu với hệ thống pháp lý Việt Nam tại Luật Quản lý ngoại thương năm 2017:

Hệ thống phân loại UNCTAD (TRAINS 2009) Hệ thống BPPTQ theo Luật Quản lý ngoại thương Việt Nam (2017)
Biện pháp kỹ thuật:
- Biện pháp vệ sinh, kiểm dịch động thực vật (SPS)
- Hàng rào kỹ thuật trong thương mại (TBT)
- Kiểm tra trước giao hàng và các thủ tục khác		 Biện pháp kỹ thuật và kiểm dịch:
- Tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật (TCVN, QCVN, QCĐP)
- Biện pháp kiểm dịch động thực vật
- Biện pháp kiểm tra chất lượng đối với hàng hóa xuất nhập khẩu
Biện pháp phi kỹ thuật:
- Phòng vệ thương mại (chống bán phá giá, chống trợ cấp, tự vệ)
- Cấm và kiểm soát số lượng (hạn ngạch, giấy phép)
- Kiểm soát giá, biện pháp tài chính, quy tắc xuất xứ...		 Biện pháp hành chính, phòng vệ & khẩn cấp:
- Cấm, tạm ngừng xuất nhập khẩu; hạn ngạch, chỉ định cửa khẩu/thương nhân
- Cấp phép, điều kiện xuất nhập khẩu, chứng nhận xuất xứ (C/O), lưu hành tự do (CFS)
- Biện pháp chống bán phá giá, chống trợ cấp, tự vệ; kiểm soát khẩn cấp

Phương pháp nghiên cứu

Luận án áp dụng phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa định tính và định lượng:

Phương pháp định tính:

  • Thực hiện phỏng vấn sâu các chuyên gia độc lập và đại diện doanh nghiệp nhập khẩu nông sản nhằm phân tích cơ chế thực thi, nhận diện các chi phí ngầm và kiểm chứng kết quả kinh tế lượng;
  • Sử dụng các chỉ số thống kê mô tả thương mại và đo lường phạm vi áp dụng BPPTQ:
    • Chỉ số tần suất xuất hiện (Frequency Ratio - FR);
    • Chỉ số bao phủ (Coverage Ratio - CR);
    • Chỉ số phạm vi ảnh hưởng (Prevalence Ratio - PR).

Phương pháp định lượng: Sử dụng mô hình trọng lực cấu trúc theo ngành (structural gravity model) được ước lượng thông qua phương pháp kiểm định hai bước Heckman (Heckman two-stage selection model) nhằm khắc phục hiện tượng dòng thương mại bằng 0 (zero-trade flows) và sai lệch chọn mẫu:

  • Bước 1 (Selection Equation - Mô hình Probit): Kiểm định xác suất xuất hiện giá trị thương mại dương giữa Việt Nam và đối tác thương mại đối với từng dòng sản phẩm nông sản (đo lường lợi ích mở rộng / khả năng gia nhập thị trường);
  • Bước 2 (Outcome Equation - Mô hình OLS): Ước lượng tác động của BPPTQ đến quy mô kim ngạch nhập khẩu (đo lường lợi ích tiếp nối), có đưa tỷ số nghịch đảo Mills (Inverse Mills Ratio - IMR) thu được từ Bước 1 vào phương trình nhằm loại bỏ sai lệch do tính nội sinh của việc lựa chọn mẫu.

Nguồn dữ liệu: Dữ liệu mảng (panel data) 11 năm (2007 - 2017) cho 182 mặt hàng nông sản cấp độ HS 4 chữ số và 34 đối tác thương mại chính, được trích xuất từ:

  • Cơ sở dữ liệu TRAINS của UNCTAD và giải pháp phần mềm WITS của Ngân hàng Thế giới (về các biện pháp SPS, TBT);
  • Thống kê thương mại của Tổng cục Hải quan Việt Nam và Tổng cục Thống kê;
  • Cơ sở dữ liệu CEPII (khoảng cách địa lý, đường biên giới, ngôn ngữ);
  • Dữ liệu cam kết từ WTO, ITC và FAO.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu về tác động biện pháp phi thuế quan đến hàng nông sản nhập khẩu

Chương này hệ thống hóa các công trình nghiên cứu lý thuyết từ cân bằng bộ phận (Baldwin, Deardorff & Stern) đến cân bằng tổng thể (Ganslandt & Markusen) và mô hình cung - cầu động (Disdier & Marette). Phân tích các nghiên cứu thực nghiệm nước ngoài theo nhóm nước (Wilson & Otsuki, Henson & Loader), theo loại hình biện pháp (SPS của Otsuki et al., Xiong & Beghin; TBT của Chen et al., Maertens & Swinnen), và theo phương pháp mô hình trọng lực (Moenius, Kee et al.). Đồng thời, rà soát các nghiên cứu trong nước (Đinh Văn Thành, Đỗ Đức Bình, CIEM/ERIA) và chỉ ra 3 khoảng trống lớn về: thiếu tiếp cận từ thị trường nhập khẩu đang phát triển, đặc thù nông sản Việt Nam chịu sức ép cạnh tranh nội địa, và sự thiếu hụt mô hình Heckman 2 bước kết hợp biến FTA trong lượng hóa tác động.

Chương 2: Cơ sở lý luận về tác động của biện pháp phi thuế quan đến hàng nông sản nhập khẩu

Chương 2 trình bày các quan niệm khoa học về BPPTQ, phân biệt rõ BPPTQ với "rào cản phi thuế quan" (RCPTQ) - khẳng định BPPTQ là công cụ chính sách có thể mang tác động thúc đẩy hoặc cản trở chứ không thuần túy mang mục đích bảo hộ. Chương phân tích hệ thống phân loại của UNCTAD (2009) và Luật Quản lý ngoại thương Việt Nam (2017), làm rõ cơ chế tác động qua kênh chi phí thương mại (chi phí cố định và chi phí biến đổi) và sự dịch chuyển đường cung - cầu. Ngoài ra, chương nghiên cứu sâu kinh nghiệm áp dụng SPS/TBT của Trung Quốc thông qua các cơ quan chuyên trách như Tổng cục Giám sát chất lượng, Kiểm tra và Kiểm dịch (AQSIQ), Cục Thanh tra và Kiểm dịch (CIQ), Cơ quan Chứng nhận và Kiểm định (CNCA), Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm (CFDA), từ đó rút ra bài học cho Việt Nam về hoàn thiện thể chế và nâng cao năng lực kiểm định.

Chương 3: Khung nghiên cứu và phương pháp nghiên cứu

Chương 3 xây dựng khung phân tích lý thuyết dựa trên mô hình trọng lực cấu trúc và lý thuyết doanh nghiệp không đồng nhất của Melitz (2003). Tác giả thiết lập phương trình thực nghiệm kiểm định hai bước Heckman: phương trình Probit ước lượng xác suất có giao dịch thương mại (lợi ích mở rộng) và phương trình OLS ước lượng quy mô nhập khẩu có kiểm soát hệ số IMR (lợi ích tiếp nối). Chương mô tả chi tiết phương pháp thu thập, làm sạch và tổng hợp dữ liệu mảng gồm 34 đối tác thương mại, 182 mặt hàng nông sản cấp độ HS 4 chữ số trong 11 năm (2007 - 2017) với các biến số kinh tế vĩ mô, khoảng cách, thuế quan, FTA, SPS và TBT.

Chương 4: Thực trạng tác động biện pháp phi thuế quan của Việt Nam đối với hàng nông sản nhập khẩu

Chương 4 phân tích thực trạng nhập khẩu nông sản Việt Nam giai đoạn 2007 - 2017: tốc độ tăng trưởng kim ngạch đạt 9 - 11%/năm, 34 đối tác chiếm 88% thị phần; đi sâu vào các mặt hàng điển hình gồm ngô, rau quả, sữa và sản phẩm từ sữa. Về thực trạng áp dụng BPPTQ, chương đánh giá hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật (TCVN) và quy chuẩn kỹ thuật (QCVN), mức độ hài hòa với tiêu chuẩn quốc tế (Codex, ISO), các quan ngại thương mại (STCs) tại WTO đối với SPS của Việt Nam, cùng các chỉ số tần suất (FR), bao phủ (CR), phạm vi ảnh hưởng (PR) cho 3 nhóm nông sản.

Phần phân tích định lượng bằng mô hình Heckman 2 bước có hiệu ứng cố định chỉ ra:

  • BPPTQ nhìn chung có tác động tích cực và có ý nghĩa thống kê đến xác suất gia nhập thị trường nông sản Việt Nam (lợi ích mở rộng), đồng thời thúc đẩy chuyển hướng nhập khẩu sang các đối tác có ký kết FTA;
  • Tác động đến quy mô nhập khẩu (lợi ích tiếp nối) có sự phân hóa rõ rệt giữa hai biện pháp SPS và TBT cũng như giữa 3 nhóm hàng: biện pháp TBT thúc đẩy lượng nhập khẩu nhờ tăng độ tin cậy và thông tin chất lượng, trong khi biện pháp SPS có xu hướng hạn chế lượng nhập khẩu do yêu cầu kiểm dịch nghiêm ngặt;
  • Cơ chế thực thi còn bộc lộ tác động tiêu cực do thủ tục kiểm tra chuyên ngành kéo dài, phát sinh chi phí ngầm cho doanh nghiệp nhập khẩu.

Chương 5: Quan điểm, định hướng và giải pháp tận dụng tác động tích cực và hạn chế tác động tiêu cực của các biện pháp phi thuế quan đối với hàng nông sản nhập khẩu nhằm góp phần quản lý nhập khẩu hiệu quả hơn

Chương 5 phân tích bối cảnh hội nhập quốc tế (thực thi CPTPP, các FTA thế hệ mới) và bối cảnh kinh tế trong nước. Tác giả xác lập quan điểm, định hướng quản lý nông sản nhập khẩu bằng BPPTQ đến năm 2025, tầm nhìn 2030, đồng thời đề xuất hệ thống 3 nhóm giải pháp chính sách: (1) Nhóm giải pháp phát huy tác động tích cực (gia tăng mức độ hài hòa quy chuẩn quốc gia với tiêu chuẩn quốc tế Codex/ISO); (2) Nhóm giải pháp giảm thiểu tác động tiêu cực (xây dựng cơ chế hợp tác công - tư, thiết lập hệ thống cảnh báo sớm rủi ro, hiện đại hóa công nghệ đo lường - kiểm định tại cửa khẩu); (3) Nhóm giải pháp chuyên biệt theo 3 nhóm mặt hàng nông sản gắn với quản lý chất lượng vật tư đầu vào trong chuỗi sản xuất. Chương cũng đưa ra khuyến nghị cụ thể cho hiệp hội ngành hàng, doanh nghiệp và chỉ rõ các hạn chế của đề tài.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án đã đạt được những đóng góp mới về mặt lý luận, phương pháp luận và thực tiễn:

Đóng góp về lý luận:

  • Luận án cung cấp một góc nhìn toàn diện về bản chất của BPPTQ: khẳng định BPPTQ không đồng nhất với "rào cản phi thuế quan" bảo hộ, mà là công cụ chính sách có thể tạo ra cả tác động tích cực (thúc đẩy thương mại thông qua củng cố niềm tin người tiêu dùng, minh bạch hóa chất lượng) và tiêu cực (làm tăng chi phí tuân thủ);
  • Làm rõ cơ chế truyền dẫn tác động của BPPTQ từ phía cung (thông qua thay đổi chi phí cố định và chi phí biến đổi của nhà sản xuất) và phía cầu (thông qua giải quyết vấn đề bất đối xứng thông tin và định hình hành vi tiêu dùng).

Đóng góp về phương pháp luận:

  • Xây dựng khung nghiên cứu lượng hóa tác động của BPPTQ ở hai cấp độ riêng biệt: tác động đến khả năng gia nhập thị trường (lợi ích mở rộng) và tác động đến quy mô giao dịch thương mại (lợi ích tiếp nối);
  • Ứng dụng thành công mô hình trọng lực cấu trúc kết hợp phương pháp ước lượng Heckman hai bước trên tập dữ liệu mảng lớn (182 dòng sản phẩm HS 4 chữ số, 34 quốc gia, 11 năm), giải quyết triệt để vấn đề sai lệch chọn mẫu do dữ liệu thương mại bằng 0 và xử lý tính nội sinh của chính sách.

Đóng góp về thực tiễn và giải pháp:

  • Cung cấp bằng chứng thực nghiệm khẳng định BPPTQ của Việt Nam tạo điều kiện thuận lợi cho việc gia nhập thị trường của hàng nông sản nhập khẩu và thúc đẩy dịch chuyển dòng thương mại sang các quốc gia có ký kết FTA với Việt Nam;
  • Chứng minh sự khác biệt mang tính bản chất giữa tác động của biện pháp SPS và biện pháp TBT đối với quy mô nhập khẩu qua từng nhóm hàng nông sản cụ thể (động vật, thực vật, nông sản chế biến);
  • Chỉ ra các chi phí phi chính thức và sự chậm trễ trong quy trình kiểm tra chuyên ngành là nguồn gốc chính tạo ra tác động tiêu cực trong thực thi chính sách;
  • Đề xuất 3 nhóm giải pháp đồng bộ: nâng cao mức độ hài hòa hóa tiêu chuẩn TCVN/QCVN với quốc tế; đổi mới cơ chế quản lý thông qua hợp tác công - tư và hệ thống cảnh báo sớm; hoàn thiện quy trình kiểm soát chất lượng vật tư nông sản nhập khẩu theo từng phân ngành.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Dựa trên nội dung luận án công bố, các hạn chế và định hướng nghiên cứu tiếp theo được ghi nhận gồm:

  • Về phạm vi biện pháp: Luận án mới chỉ tập trung phân tích sâu hai loại hình BPPTQ kỹ thuật chủ yếu là SPS và TBT; các biện pháp phi kỹ thuật khác (biện pháp quản lý giá, thủ tục cấp phép chuyên ngành, biện pháp phòng vệ thương mại) chưa được đưa vào mô hình lượng hóa do hạn chế về nguồn dữ liệu số hóa.
  • Về phạm vi không gian và cấp độ phân loại mặt hàng: Nghiên cứu giới hạn ở 34 đối tác thương mại chính và cấp độ phân loại mã HS 4 chữ số (182 mặt hàng). Việc mở rộng sang cấp độ chi tiết hơn (mã HS 6 chữ số hoặc 8 chữ số) và toàn bộ các đối tác thương mại toàn cầu sẽ phản ánh bức tranh vi mô cụ thể hơn.
  • Về dữ liệu vi mô: Nghiên cứu sử dụng dữ liệu thương mại cấp độ quốc gia và phân ngành, chưa tiếp cận được nguồn dữ liệu giao dịch cấp doanh nghiệp (firm-level data) để kiểm chứng chi tiết tác động của chi phí tuân thủ cố định và biến đổi lên hành vi của từng doanh nghiệp nhập khẩu cụ thể.
  • Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng cập nhật chuỗi số liệu sau năm 2017 để đánh giá tác động trong giai đoạn thực thi các FTA thế hệ mới (như CPTPP, EVFTA); lượng hóa bổ sung các BPPTQ phi kỹ thuật và ứng dụng dữ liệu vi mô cấp độ doanh nghiệp.

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho các nhóm đối tượng:

  • Nghiên cứu sinh, giảng viên và nhà nghiên cứu kinh tế: Cung cấp tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp ứng dụng mô hình trọng lực cấu trúc kết hợp kỹ thuật kiểm định hai bước Heckman trên dữ liệu mảng để xử lý bài toán dòng thương mại bằng 0; khung phân tích lý thuyết phân tách giữa lợi ích mở rộng và lợi ích tiếp nối.
  • Cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Công Thương, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ Khoa học và Công nghệ, Tổng cục Hải quan): Cung cấp căn cứ khoa học và thực tiễn để rà soát, chuẩn hóa hệ thống tiêu chuẩn (TCVN) và quy chuẩn (QCVN); xây dựng lộ trình hài hòa hóa quy định kỹ thuật với tiêu chuẩn quốc tế (Codex, ISO); thiết lập cơ chế kiểm tra chuyên ngành điện tử và hệ thống cảnh báo sớm rủi ro nhằm giảm chi phí tuân thủ cho nền kinh tế.
  • Hiệp hội ngành hàng và doanh nghiệp nhập khẩu nông sản: Giúp nhận diện rõ các yêu cầu tuân thủ kỹ thuật trong thương mại quốc tế, chủ động thích ứng với các quy định SPS/TBT và nâng cao hiệu quả quản trị chuỗi cung ứng nông sản nhập khẩu.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án xác định phạm vi mặt hàng nông sản theo quy chuẩn nào và bao gồm bao nhiêu dòng sản phẩm?
Luận án áp dụng khái niệm hàng nông sản của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), bao gồm các mặt hàng từ Chương 01 đến Chương 24 theo danh mục Hệ thống Hài hòa (HS2012) ở cấp độ 4 chữ số (loại trừ thủy sản và cá), gồm 182 mặt hàng, được chia thành 3 nhóm: động vật sống và sản phẩm từ động vật, thực vật và sản phẩm từ thực vật, và nông sản chế biến.

2. Tại sao luận án lựa chọn phương pháp kiểm định hai bước Heckman trong mô hình trọng lực?
Phương pháp kiểm định hai bước Heckman được lựa chọn để giải quyết hiện tượng sai lệch chọn mẫu xuất phát từ các giá trị thương mại bằng không (zero-trade flows) và xử lý tính nội sinh của chính sách trong bộ dữ liệu mảng, đồng thời cho phép bóc tách kiểm định hai cấp độ: xác suất tạo dòng thương mại (lợi ích mở rộng) ở bước 1 và quy mô kim ngạch thương mại (lợi ích tiếp nối) ở bước 2.

3. Khung thời gian và số lượng đối tác thương mại được đưa vào mô hình định lượng là bao nhiêu?
Mô hình định lượng sử dụng chuỗi dữ liệu mảng trong 11 năm (giai đoạn 2007 - 2017) với 34 đối tác nhập khẩu nông sản chính của Việt Nam (chiếm 88% tổng kim ngạch nhập khẩu nông sản), trong đó có 16 đối tác đã ký FTA và 18 đối tác chưa ký FTA với Việt Nam.

4. Luận án nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế về quản lý nông sản nhập khẩu từ quốc gia nào?
Luận án nghiên cứu sâu kinh nghiệm của Trung Quốc trong việc điều chỉnh hệ thống pháp luật, tiêu chuẩn quốc gia (GB) và cơ chế vận hành của các cơ quan quản lý chuyên trách như AQSIQ, CIQ, CIQA, CFDA, CNCA để rút ra bài học cho Việt Nam.

5. Ba nhóm giải pháp chính được đề xuất trong luận án bao gồm những nội dung gì?
Ba nhóm giải pháp gồm: (1) Tận dụng tác động tích cực thông qua gia tăng mức độ hài hòa giữa tiêu chuẩn quốc gia và quốc tế (Codex, ISO); (2) Hạn chế tác động tiêu cực thông qua cơ chế hợp tác công - tư, thiết lập hệ thống cảnh báo sớm và đầu tư công nghệ kiểm định; (3) Giải pháp theo từng nhóm mặt hàng nông sản nhập khẩu gắn với quản lý chất lượng vật tư chuỗi sản xuất.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Bích Ngọc là công trình nghiên cứu toàn diện về tác động của các biện pháp phi thuế quan Việt Nam đối với hàng nông sản nhập khẩu trong giai đoạn 2007 - 2017. Thông qua việc kết hợp cơ sở lý luận thương mại hiện đại với phương pháp kiểm định hai bước Heckman trên mô hình trọng lực cấu trúc, luận án đã lượng hóa rõ nét sự khác biệt giữa lợi ích mở rộng và lợi ích tiếp nối của hai biện pháp SPS và TBT theo từng phân nhóm hàng nông sản. Các phát hiện thực nghiệm và hệ thống giải pháp đề xuất cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho việc hoàn thiện chính sách quản lý nhập khẩu nông sản của Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng.