Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ GIẢI QUYẾT KHIẾU NẠI QUYẾT ĐỊNH HÀNH CHÍNH TRONG LĨNH VỰC ĐẤT ĐAI 1. Khái niệm, đặc điểm và ý nghĩa của việc giải quyết khiếu nại quyết định hành chính trong lĩnh vực đất đai 1. Khái niệm Đất đai là nguồn tài nguyên rất quan trọng và quý giá của mỗi quốc gia. Ở nước ta hiện nay, cùng với sự phát triển kinh tế chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường thì đất đai đang dần trở thành một loại hàng hóa đặc biệt bởi nhu cầu sử dụng tăng cao.
Từ đó phát sinh nhiều tranh chấp liên quan đến đất đai ngày càng phức tạp và đa dạng. Để điều chỉnh các quan hệ đất đai nhằm tạo lập một hành lang pháp lý lành mạnh cho hoạt động khai thác và sử dụng đất hợp lý và có hiệu quả thì nhà nước ta đã ban hành Luật và rất nhiều thông tư, nghị định để áp dụng và thi hành. Tại khoản 24 Điều 3 Luật đất đai 2013 quy định: “Tranh chấp đất đai là tranh chấp về quyền, nghĩa vụ của người sử dụng đất giữa hai hoặc nhiều bên trong quan hệ đất đai”. Tranh chấp đất đai là tranh chấp diễn ra rất nhiều và ngày càng phức tạp ở nước ta hiện nay.
Nhìn chung tranh chấp đất đai chủ yếu tập trung ở 3 dạng cụ thể là: tranh chấp về quyền sử dụng đất; tranh chấp về quyền, nghĩa vụ phát sinh trong quá trình sử dụng đất; tranh chấp về mục đích sử dụng đất. Do đó, để giải quyết tranh chấp đất đai thì cần phải xác định được tranh chấp thuộc trường hợp nào để có hướng xử lý [28, tr11]. Quyết định hành chính trong lĩnh vực đất đai: là quyết định bằng văn bản của cơ quan hành chính nhà nước hoặc người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước ban hành và được áp dụng một lần đối với một hoặc một số đối tượng cụ thể về một vấn đề cụ thể trong hoạt động quản lý nhà nước về đất đai như: Quyết định về việc giao đất, cho thuê đất, thu hồi đất, trưng dụng đất, cho phép chuyển mục đích sử dụng đất; Quyết định về việc bồi thường, hỗ trợ, giải phóng mặt bằng, tái định cư; Quyết định về việc cấp hoặc thu hồi Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất; Quyết định gia hạn thời hạn sử dụng đất. 8 Khiếu nại là việc cá nhân hay tổ chức yêu cầu cơ quan có thẩm quyền có trách nhiệm giải quyết vụ việc khi có cơ sở cho rằng quyền và lợi ích chính đáng của họ bị xâm phạm.
Khiếu nại là quyền dân chủ trực tiếp mà thông qua đó công dân thực hiện quyền kiểm tra, giám sát các hoạt động của cơ quan quản lý nhà nước. Khiếu nại quyết định hành chính trong lĩnh vực đất đai: là việc công dân, tổ chức có căn cứ cho rằng Quyết định hành chính trong lĩnh vực đất đai của cơ quan hành chính nhà nước ban hành là trái luật, xâm phạm đến quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Điều 9 Luật khiếu nại 2011 quy định: “Thời hiệu khiếu nại là 90 ngày, kể từ ngày nhận được quyết định hành chính hoặc biết được quyết định hành chính, hành vi hành chính”. Như vậy, trừ những trường hợp bất khả kháng hoặc theo quy định khác của luật thì trong vòng 90 ngày kể từ ngày nhận được hoặc biết được quyết định hành chính trong lĩnh vực đất đai thì người sử dụng đất, người có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan đến quyết định hành chính có quyền khiếu nại [31, tr16-17].
Giải quyết khiếu nại quyết định hành chính trong lĩnh vực đất đai là việc các cơ quan hành chính nhà nước xem xét lại quyết định hành chính trong lĩnh vực đất đai đã ban hành có hợp lý, hợp pháp hay không, ngoài ra còn là một phương thức để cơ quan hành chính cấp trên thực hiện chức năng kiểm tra, giám sát đánh giá hoạt động của cấp dưới; thông qua hoạt động giải quyết khiếu nại thì cơ quan nhà nước có thể phát hiện những thiếu sót, bất cập trong chính sách pháp luật trong lĩnh vực đất đai, qua đó đưa ra những giải pháp khắc phục, góp phần phát huy tính dân chủ, tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa, bảo vệ và khôi phục quyền, lợi ích hợp pháp của công dân. Nếu có căn cứ cho rằng các quyết định hành chính trong lĩnh vực đất đai xâm phạm đến quyền và lợi ích hợp pháp của mình thì cá nhân, tổ chức có quyền khiếu nại hành chính bằng con đường hành chính hoặc con đường tư pháp. Tuy nhiên, người khiếu nại chỉ được thực hiện quyền khiếu nại hành chính bằng con đường hành chính hoặc con đường tư pháp bởi một vụ việc thì không thể đồng thời được 9 giải quyết cùng một lúc ở 2 nơi, quy định này nhằm tránh sự chồng chéo trong việc xử lý cũng như áp dụng quy phạm pháp luật, cụ thể như sau: Khiếu nại hành chính bằng con đường hành chính: là việc cá nhân, tổ chức theo trình tự, thủ tục và giải quyết khiếu nai do Luật Đất đai và Luật khiếu nại quy định yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền đã trực tiếp ban hành quyết định hành chính xem xét lại quyết định hành chính trong lĩnh vực quản lý đất đai do mình ban hành khi có căn cứ cho rằng quyết định đó là trái pháp luật, xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của mình. Thẩm quyền giải quyết thủ tục khiếu nại hành chính là Ủy ban nhân dân, cơ quan trực tiếp ban hành quyết định hành chính bị khiếu nại.
Việc giải quyết khiếu nại hành chính là xem xét tính đúng hay sai của quyết định hành chính và cũng là một cơ chế giúp cơ quan hành chính nhà nước sửa chữa sai phạm thể hiện trách nhiệm của cơ quan hành chính nhà nước đối với người khiếu nại. Khiếu nại hành chính bằng con đường tư pháp: là việc cá nhân, cơ quan, tổ chức khiếu kiện các quyết định hành chính, hành vi hành chính trong lĩnh vực đất đai theo trình tự, thủ tục của luật tố tụng hành chính tại Tòa án khi không đồng ý với quyết định hành chính đã khiếu nại với người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại, nhưng hết thời hạn giải quyết khiếu nại theo quy định của pháp luật về khiếu nại mà khiếu nại không được giải quyết hoặc đã được giải quyết, nhưng không đồng ý với việc giải quyết khiếu nại về quyết định hành chính, hành vi hành chính đó. Thẩm quyền giải quyết khiếu kiện quyết định hành chính là Tòa án nhân dân, khi làm đơn khiếu kiện thì nội dung đơn khiếu kiện phải thể hiện nội dung cam đoan vụ việc đang khiếu kiện không được gửi đến các cơ quan giải quyết khiếu nại theo luật khiếu nại. Đặc điểm giải quyết khiếu nại quyết định hành chính trong lĩnh vực đất đai Giải quyết khiếu nại quyết định hành chính trong lĩnh vực đất đai của cơ quan quản lý hành chính nhà nước là một quá trình phức tạp và bắt buộc phải được thực hiện theo đúng trình tự quy định của pháp luật.
Bởi lẽ, nếu không thực hiện 10 như vậy thì việc giải quyết khiếu nại không đảm bảo tính khách quan, trung thực, toàn diện, bảo vệ được quyền lợi của công dân. Giải quyết khiếu nại quyết định hành chính trong lĩnh vực đất đai có một số đặc điểm đặc trưng như sau: Thứ nhất, chủ thể giải quyết khiếu nại là chủ thể đặc biệt, vì thẩm quyền giải quyết khiếu nại là người đứng đầu cơ quan, tổ chức có quyết định hành chính, hành vi hành chính bị khiếu nại (đối với trường hợp khiếu nại lần đầu) hoặc là thủ trưởng cấp trên của cá nhân, cơ quan, tổ chức có quyết định hành chính, hành vi hành chính bị khiếu nại (đối với trường hợp khiếu nại lần hai). Vì vậy, để ban hành một quyết định giải quyết khiếu nại hợp pháp, hợp lý chủ thể giải quyết khiếu nại cần phải công tâm, khách quan, không bao che hành vi sai phạm của cấp dưới hoặc của chính mình và thực hiện đúng quy trình giải quyết khiếu nại. Bên cạnh đó, chủ thể giải quyết khiếu nại phải có năng lực, trình độ chuyên môn sâu, phải am hiếu các chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước; cần phải đánh giá các chứng cứ một cách khách quan, toàn diện, từ đó đưa ra hướng giải quyết khiếu nại theo đúng bản chất vấn đề và làm căn cứ giải quyết vụ việc.
Thứ hai, giải quyết khiếu nại quyết định hành chính trong lĩnh vực đất đai luôn nhằm mục đích bảo vệ và khôi phục quyền, lợi ích hợp pháp của các cá nhân, tổ chức bị xâm phạm bởi quyết định hành chính, bản chất của việc giải quyết khiếu nại quyết định hành chính là xem xét tính đúng hay sai của quyết định hành chính đã ban hành. Vì lẽ đó, giải quyết khiếu nại được xem là một cơ chế giúp cơ quan hành chính nhà nước xem xét lại và có hướng xử lý đối với các sai phạm trong quyết định hành chính do mình ban hành làm ảnh hưởng đến các cá nhân, tổ chức có liên quan. Giải quyết khiếu nại là trách nhiệm của cơ quan hành chính nhà nước đối với người khiếu nại trong hoạt động quản lý hành chính nhà nước. Thứ ba, giải quyết khiếu nại quyết định hành chính trong lĩnh vực đất đai cần phải tuân theo pháp luật về mặt hình thức và thủ tục.
Ngoài ra, giải quyết khiếu nại còn là hoạt động mang tính chất đặc thù do cơ quan nhà nước có thẩm quyền thực hiện và phải công khai dân chủ đảm tính công bằng, vì mục đích phát triển kinh tế - 11 chính trị. Hiện nay, nhà nước ta quản lý xã hội bằng pháp luật nên việc quy định và công khai hóa những vấn đề trên là hoàn toàn hợp lý, mang lại cho công dân niềm tin đối với pháp luật và sự quản lý của nhà nước. Giải quyết khiếu nại sẽ góp phần tạo sự minh bạch trong hoạt động quản lý hành chính nhà nước, giúp các cơ quan nhà nước có thẩm quyền thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình trong hoạt động quản lý nhà nước; qua đó, thông qua việc khiếu nại và giải quyết khiếu nại cũng là căn cứ để người dân thực hiện quyền giám sát trong quá trình áp dụng pháp luật của cơ quan nhà nước. Thứ tư, giải quyết khiếu nại không phải là con đường duy nhất để giải quyết tranh chấp hành chính vì quyết định giải quyết khiếu nại không phải là kết quả cuối cùng của việc xem xét tính đúng hay sai của quyết định hành chính.