Chương 1 TẦM QUAN TRỌNG CỦA VIỆC THỰC THI BẢN QUYỀN TÀI LIỆU KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ TẠI CÁC THƯ VIỆN TRỰC THUỘC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM 1. Khái niệm về tài liệu khoa học và công nghệ Để làm rõ khái niệm “tài liệu khoa học và công nghệ”, trước hết cần làm rõ khái niệm “tài liệu”. Cho đến nay có nhiều định nghĩa khác nhau về khái niệm “tài liệu”. Trong Đại từ điển bách khoa của Liên Xô, “tài liệu” được xem “là những đối tượng vật chất chứa đựng thông tin ở dạng cố định và có thể truyền đưa trong không gian và thời gian”.
Theo tiêu chuẩn quốc tế ISO 5127-1 “Tài liệu là toàn bộ vật mang tin và dữ liệu ghi trên đó dưới mọi hình thức nói chung là không đổi và con người hay máy có thể đọc được” Theo TS. Nguyễn Viết Nghĩa, “tài liệu là bất kỳ vật mang thông tin nào đã được ghi thông tin theo các dạng thức khác nhau, phục vụ cho những mục đích khác nhau của con người” (Bài giảng cho lớp cao học môn Quản trị và phát triển nguồn tin). Như vậy, có thể thấy khái niệm tài liệu rất rộng, tài liệu là dữ liệu, thông tin được thể hiện trên nhiều dạng vật mang tin khác nhau như vải, lụa, tre, nứa, giấy in, băng đĩa từ, băng đĩa quang, v.v… Dữ liệu, thông tin được ghi trên tài liệu cũng rất phong phú, bao gồm dạng kí tự, chữ viết, âm thanh, hình ảnh, đồ họa, … HOÀNG ANH TUẤN 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tài liệu khoa học và công nghệ là một dạng đặc biệt của tài liệu. Tài liệu khoa học và công nghệ (KHCN) chứa đựng và chuyển tải các thông tin khoa học công nghệ trong không gian và thời gian, phản ánh trình độ khoa học và công nghệ của một quốc gia, một dân tộc ở một thời điểm lịch sử cụ thể, phục vụ người đọc - người dùng tin - là những cán bộ chuyên môn thuộc các lĩnh vực khoa học và công nghệ.
Theo Điều 2, Nghị định 159/NĐ-CP/2004 của Chính phủ về Thông tin khoa học công nghệ thì tài liệu khoa học và công nghệ bao gồm sách, báo, tạp chí, cơ sở dữ liệu, tài liệu hội nghị, hội thảo khoa học, báo cáo kết quả thực hiện các nhiệm vụ khoa học và công nghệ, tài liệu về sở hữu trí tuệ, tài liệu về tiêu chuẩn, đo lường, chất lượng, luận văn, luận án sau đại học và các nguồn tin khác được tổ chức, cá nhân thu thập [23]. Tài liệu khoa học công nghệ giữ vai trò và tác dụng đặc biệt quan trọng trong đời sống xã hội. Nó không những là một công cụ quan trọng lưu giữ, chuyển tải những tri thức từ thế hệ này sang thế hệ khác, góp phần truyền bá văn minh, nâng cao dân trí, nâng cao năng xuất lao động trong sáng tạo khoa học công nghệ, trong sản xuất và kinh doanh mà còn là vũ khí sắc bén đấu tranh vì tiến bộ xã hội trong thời đại ngày nay. Từ nhận thức trên, có thể khẳng định tài liệu KHCN là các thông tin nhận được và tích luỹ được trong quá trình phát triển khoa học công nghệ và hoạt động thực tiễn của con người, được lưu giữ trên các vật mang tin khác nhau.
Tài liệu khoa học công nghệ được phản ánh bằng nhiều hình thức xuất bản khác nhau như sách, báo, tạp chí, các ấn phẩm định kì và không định kì, tiêu chuẩn kĩ thuật, tài liệu hội nghị, hội thảo,…in trên giấy và xuất bản dưới dạng điện tử trực tuyến hoặc trên băng, đĩa CD-ROM, DVD,… HOÀNG ANH TUẤN 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong các thư viện và cơ quan thông tin hiện nay, tài liệu khoa học và công nghệ thường tồn tại dưới hai dạng chính: - Tài liệu viết, vẽ hoặc in trên giấy như các loại sách, báo, tạp chí, bản đồ, luận văn, luận án, báo cáo khoa học,… Số lượng loại tài liệu này chiếm tỉ lệ lớn trong các thư viện. - Tài liệu ghi trên các vật mang tin khác như băng đĩa từ, phim, ảnh,… Việc truy cập tới các loại tài liệu này có thể bằng truy cập trực tiếp trên các phương tiện như máy đọc phim, đầu đọc CD-ROM, DVD trên máy tính hoặc truy cập gián tiếp thông qua mạng máy tính. Số lượng loại tài liệu này hiện nay tuy chiếm tỉ lệ nhỏ nhưng đang có xu hướng tăng lên nhanh chóng. Thuộc về loại tài liệu này ngoài các loại sách, báo, tạp chí, bản đồ, luận văn, luận án, báo cáo khoa học,.
ghi trên các vật mang tin từ tính hoặc phim ảnh còn phải kể đến một dạng tài liệu khoa học và công nghệ đặc biệt là các chương trình máy tính hay còn gọi là phần mềm máy tính. Về bản chất, chương trình máy tính cũng là các kí tự, kí hiệu, sơ đồ được ghi trên băng, đĩa CD, đĩa DVD hay ghi vào ổ cứng của máy tính. Đây là một dạng tài liệu rất quan trọng, hiện đang được dùng rất nhiều trong các cơ quan, tổ chức và cả cá nhân, nhiều khi được cài đặt sẵn trên máy tính nên nhiều người không để ý đến. Chính vì tầm quan trọng và phổ biến của loại tài liệu này, trong luận văn sẽ dành sự chú ý thích đáng cho dạng tài đặc biệt liệu này.
Khái niệm về bản quyền tài liệu khoa học và công nghệ 1. Các quan điểm về bản quyền tài liệu khoa học và công nghệ Trong tiếng Anh, thuật ngữ quyền tác giả thường được sử dụng với cụm từ “Copyright”. Từ “Copyright” là từ ghép, bao gồm hai từ “copy” (nghĩa là “sao chép”) và right (nghĩa là “quyền”). Nếu dịch từ “copyright” ra tiếng Việt theo nghĩa đen, thì nó có nghĩa là “quyền sao chép”.
Trong cụm từ “copyright” không hề có từ “tác giả” (“author”). Như vậy có thể suy diễn rằng HOÀNG ANH TUẤN 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com khi bảo vệ loại tài sản trí tuệ này, hệ thống luật nói chung (common law) không quan tâm đến cá nhân tác giả, mà quan tâm đến “quyền sao chép” của tác giả, nghĩa là quyền kinh tế của tác giả. Bản thân thuật ngữ “copyright” đã thể hiện bản chất kinh tế, bản chất thương mại của quyền sở hữu trí tuệ này. Tuy nhiên quan điểm trên không giống như quan điểm của giới khoa học Pháp.
Người Pháp gọi loại quyền này là “droit d’auteur, trong đó “droit” nghĩa là quyền, còn auteur” nghĩa là “tác giả”, và “droit d’auteur” nghĩa là “quyền tác giả”. Trong thuật ngữ “droit d’auteur”, vị trí của “tác giả” được ghi nhận một cách trực tiếp. Điều này cũng thể hiện quan điểm của người Pháp nói riêng và hệ thống luật dân sự (civil law) nói chung nhằm bảo vệ quyền tinh thần của tác giả, bên cạnh quyền kinh tế [2,tr35]. Chính vì vậy, mức độ bảo hộ quyền tinh thần của các tác giả rất cao, đến mức chính các tác giả cũng không thể được nhà nước cho phép chuyển nhượng các quyền này của mình được.
Xuất phát từ các góc độ khác nhau, quyền tác giả có thể được hiểu theo nhiều cách. Nhìn từ góc độ quyền tác giả đối với tác phẩm (author’s right), quyền tác giả là các quyền dành cho tác giả với vai trò là người trực tiếp sáng tạo ra tác phẩm bao gồm quyền kinh tế (còn gọi là quyền tài sản) và quyền tinh thần (còn gọi là quyền nhân thân hoặc quyền đạo đức). Về mặt lí luận có thể đưa ra đưa ra khái niệm về quyền tác giả như sau: “Quyền tác giả là các quyền tài sản và quyền nhân thân của tác giả đối với tư cách là người sáng tạo ra toàn bộ hay một phần tác phẩm tác phẩm văn học nghệ thuật, khoa học”. Quyền tài sản là các quyền của tác giả được hưởng lợi ích về mặt tài chính từ việc khai thác tác phẩm của mình.
HOÀNG ANH TUẤN 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nhìn từ góc độ là một chế định pháp luật, quyền tác giả là tổng thể các quy phạm pháp luật xác nhận và bảo hộ các quyền nhân thân, quyền tài sản của tác giả - chủ sở hữu quyền tác giả văn học nghệ thuật, khoa học. Theo cách hiểu này quyền tác giả không chỉ đơn thuần là quyền dành cho bản thân các tác giả mà còn mở rộng các vấn đề khác như đối tượng bảo hộ, vấn đề thừa kế, chuyển giao tác phẩm, những hạn chế của quyền tác giả, quyền liên quan đến quyền tác giả. Ở Việt Nam Bản quyền hay còn được gọi là Quyền tác giả đã được quy định chi tiết trong Bộ Luật Dân sự 2005, Luật Sở hữu trí tuệ và Nghị Định 100/NĐ-CP/2006 của Chính phủ quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Bộ luật Dân sự Luật Sở hữu trí tuệ về quyền tác giả và quyền liên quan. Theo đó, quyền tác giả là quyền của tổ chức, cá nhân đối với tác phẩm do mình sáng tạo hoặc sở hữu, bao gồm các quyền sau đây: 1.
Quyền nhân thân: quyền đặt tên cho tác phẩm; quyền đứng tên thật hoặc bút danh trên tác phẩm, được nêu tên thật hoặc bút danh khi tác phẩm được công bố, sử dụng; quyền công bố tác phẩm hoặc cho phép người khác công bố tác phẩm; quyền bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm, không cho người khác sửa chữa, cắt xén hoặc xuyên tạc tác phẩm dưới bất kì hình thức nào gây phương hại đến danh dự và uy tín của tác giả. Quyền tài sản: quyền làm tác phẩm phái sinh; quyền biểu diễn tác phẩm trước công chúng; quyền sao chép tác phẩm; quyền phân phối, nhập khẩu bản gốc hoặc bản sao tác phẩm; quyền truyền đạt tác phẩm đến công chúng bằng phương tiện hữu tuyến, vô tuyến, mạng thông tin điện tử hoặc bất kì phương tiện kĩ thuật nào khác; cho thuê bản gốc hoặc bản sao tác phẩm điện ảnh, chương trình máy tính. Tác phẩm được bảo hộ theo cơ chế quyền tác giả là các tác phẩm trong các lĩnh vực văn học, khoa học và nghệ thuật. HOÀNG ANH TUẤN 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Tác giả và các quyền của tác giả 1. Tác giả Thuật ngữ “tác giả” có nguồn gốc Hán Việt - có thể hiểu là người làm ra tác phẩm (tác có nghĩa là tác phẩm, cũng có nghĩa là làm, còn giả có nghĩa là người). Các tác phẩm văn học, nghệ thuật và khoa học là tư duy sáng tạo của một người hoặc một nhóm người. Đây là sự khác biệt cơ bản giữa hoạt động sản xuất vật chất thông thường và lao động trí tuệ sáng tạo.
Các tác giả có thể đồng thời là chủ sở hữu quyền tác giả nhưng cũng có thể không đồng thời là chủ sở hữu quyền tác giả.